Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo mộc mọc hoang dã về phơi khô, hãm trà uống hằng ngày để "làm mát gan" và "thanh lọc cơ thể". Trong đó, cây hàm ếch là một vị thảo dược dân gian được truyền tai với nhiều công dụng trị bệnh và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, việc sử dụng loại trà này liên tục trong nhiều tháng liệu có tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan hay không lại là điều ít người lường trước.
Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học hiện nay là: Cây hàm ếch ghi nhận nhiều đặc tính hỗ trợ chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng dữ liệu về độc tính học khi sử dụng lặp lại dài ngày ở người vẫn còn rất hạn chế. Do gan là cơ quan tiếp nhận và chuyển hóa trực tiếp mọi hợp chất đưa vào cơ thể, việc tự ý uống trà hàm ếch kéo dài có thể gây quá tải cho các enzyme gan và dẫn tới những nguy cơ chuyển hóa chưa lường hết được.
Cây hàm ếch trong y học cổ truyền và góc nhìn khoa học
Cây hàm ếch (tên khoa học là Saururus chinensis) là loài thực vật thuộc họ Saururaceae, từ lâu đã có mặt trong các bài thuốc dân gian tại các quốc gia châu Á [1]. Bộ phận thường được thu hái để làm thuốc là toàn bộ phần thân, lá trên mặt đất mang phơi khô [1]. Trong y học bản địa, loài cây này thường được chỉ định để hỗ trợ điều trị các chứng hoàng đản (vàng da), phù thũng do viêm thận, bí tiểu, tiểu khó, nhiễm trùng đường tiết niệu, khí hư bất thường, các vết lở loét sưng đau và chàm ngoài da [1].
Ở góc độ thực vật học rộng hơn, chi Saururus gồm hai loài chính là Saururus chinensis và Saururus cernuus, được lưu truyền trong kinh nghiệm trị liệu dân gian từ châu Á đến Bắc Mỹ đối với các chứng phù nề, bệnh tê phù (beriberi), tăng huyết áp, các khối u và các bệnh lý về gan [2]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được khoảng 147 hợp chất hóa học khác nhau từ hai loài thảo mộc này [2].
Các thành phần hóa học chủ yếu của cây hàm ếch bao gồm nhóm hợp chất lignan, flavonoid, alkaloid, anthraquinone, saponin, phenol, diterpene, tannin, steroid cùng các dạng chất béo tự nhiên [2], [3]. Sự phối hợp phức tạp của các hợp chất này đã mang lại cho cây hàm ếch nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống viêm, chống khối u, giảm mỡ máu và kháng lại quá trình oxy hóa [1], [2].
Cơ chế tác động và chuyển hóa của thảo dược tại gan
Để hiểu vì sao việc dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào dài ngày cũng cần cẩn trọng, chúng ta cần xem xét sinh lý học chuyển hóa của gan. Gan là cơ quan giữ vai trò then chốt trong nhiều hoạt động sống như khử độc, tổng hợp protein và sản xuất các chất sinh hóa cần thiết cho quá trình tiêu hóa [4]. Hầu hết các chất lạ (xenobiotics) khi đi vào cơ thể qua đường uống đều được hấp thu qua đường tiêu hóa rồi theo hệ tuần hoàn cửa vận chuyển thẳng đến gan [5]. Do đó, gan là cơ quan đầu tiên và chịu mức phơi nhiễm lớn nhất trước mọi hoạt chất có trong thực phẩm hoặc thảo dược [5].
Tại mô gan, các hợp chất sẽ trải qua quá trình biến đổi sinh học (biotransformation) nhờ hệ thống enzyme nội bào phong phú [5]. Thông thường, phản ứng chuyển hóa này giúp biến đổi các phân tử ban đầu thành dạng ít hoạt tính sinh học hơn, phân cực hơn và dễ tan trong nước để bài tiết ra khỏi cơ thể qua phân hoặc nước tiểu [5]. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, chính quá trình chuyển hóa này lại vô tình tạo ra các chất trung gian có độc tính cao đối với màng tế bào gan [5]. Điển hình như với thuốc giảm đau hạ sốt thông thường paracetamol (acetaminophen), khi dùng quá liều, enzyme gan P450 sẽ chuyển hóa thuốc thành chất N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI) có độc tính gây hoại tử tế bào gan nguy hiểm [4].
Bên cạnh đó, vấn đề an toàn và độc tính cho gan của các thảo dược y học cổ truyền (TCM) đang nhận được sự quan tâm sâu sắc từ giới chuyên môn trên thế giới [6]. Độc tính đối với gan là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc sử dụng thảo dược lâu dài, đòi hỏi các phương pháp đánh giá hiện đại từ cấp độ tế bào, phân đoạn dưới tế bào, mô hình nuôi cấy không gian 3 chiều cho đến mô hình động vật thí nghiệm [6]. Nếu không có đủ dữ liệu kiểm định nghiêm ngặt, việc tích tụ hoạt chất qua đường uống dài ngày hoàn toàn có thể trở thành gánh nặng độc chất cho tế bào gan [5].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác động lên gan?
Trái ngược với nỗi lo ngại về nguy cơ phá hủy gan ngay tức thì, nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng lại chỉ ra rằng chiết xuất từ cây hàm ếch thể hiện tiềm năng bảo vệ gan trước các tác nhân gây hoại tử cấp tính.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của các thành phần hiệu dụng chiết xuất từ cây hàm ếch (ký hiệu là EPS) trên 4 mô hình động vật thí nghiệm khác nhau [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị xơ hóa gan do nhiều yếu tố phức hợp, chuột nhắt trắng bị tổn thương gan cấp do carbon tetrachloride (CCl4), chuột nhắt tổn thương gan do uống cồn, và chuột cống trắng Sprague-Dawley (SD) bị tổn thương gan cấp do hóa chất D-galactosamine hydrochloride [1]. Kết quả cho thấy, việc cho chuột uống dịch chiết EPS đã ức chế đáng kể quá trình hình thành xơ gan, đồng thời làm giảm rõ rệt các chỉ số hóa sinh huyết thanh biểu hiện tổn thương tế bào gan và cải thiện phân độ mô bệnh học [1].
Trước đó, một công trình nghiên cứu vào năm 2015 đã xem xét tác dụng của thức uống sức khỏe truyền thống Hàn Quốc có tên Taemyeongcheong (TMC) – một chế phẩm phối hợp giữa cây hàm ếch (Saururus chinensis) cùng 5 dược liệu khác gồm bồ công anh, gừng, ké, rau muói biển và cam thảo [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột nhắt trắng dòng ICR bị gây độc gan cấp bằng acetaminophen ở liều cao 800 mg/kg thể trọng [4]. Khi cho chuột uống TMC liều 500 mg/kg thể trọng trước khi gây độc, chế phẩm này đã làm giảm sự gia tăng nồng độ men gan trong huyết thanh gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), alkaline phosphatase (ALP) và lactate dehydrogenase (LDH) [4].
Không những vậy, nhóm chuột dùng TMC còn ghi nhận sự phục hồi các chỉ số chống oxy hóa nội sinh tại mô gan như catalase, superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và lượng glutathione (GSH) [4]. Về mặt phản ứng viêm, TMC làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm trong máu là TNF-alpha và interleukin-6 (IL-6) [4]. Ở cấp độ biểu hiện gen trong gan, liều 500 mg/kg thể trọng giúp giảm lượng mRNA của TNF-alpha đến 87%, IL-1beta giảm 84%, IL-6 giảm 89%, COX-2 giảm 85% và iNOS giảm 88% so với nhóm chuột chỉ dùng độc chất acetaminophen [4]. Quan sát mô học khẳng định TMC giúp ngăn chặn tổn thương tế bào gan phụ thuộc theo liều dùng [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu khác vào năm 2014 đã tìm hiểu tác động của dịch chiết cây hàm ếch lên men bởi chủng vi khuẩn Bacillus subtilis trên mô hình chuột cống bị tăng lipid máu do hóa chất Triton WR-1339 [3]. Quá trình lên men này đã giúp phân giải các hợp chất không mong muốn và tăng cường hoạt tính chống oxy hóa [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết hàm ếch lên men mang lại khả năng bảo vệ mô gan tốt hơn rõ rệt trước tình trạng stress oxy hóa và sự tấn công của các gốc tự do so với dạng chiết xuất thô thông thường [3].
Khoảng trống dữ liệu: Vì sao không nên uống dài ngày?
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm mô tả hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ gan đầy hứa hẹn, người tiêu dùng không thể đánh đồng kết quả này với việc thảo dược an toàn tuyệt đối khi dùng dài hạn.
Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2020 trên cơ sở rà soát các sách thực vật dân tộc học và cơ sở dữ liệu điện tử đã chỉ ra một thực tế quan trọng: Dù chi Saururus sở hữu hàng loạt đặc tính sinh học giá trị, nhưng các dữ liệu khoa học liên quan đến độc tính học (toxicology), dược động học (pharmacokinetics), các biện pháp kiểm soát chất lượng và giá trị lâm sàng của các hoạt chất tinh khiết từ loài cây này hiện vẫn còn rất khan hiếm [2].
Để xác định một hợp chất có gây độc mạn tính hay không, các cơ quan nghiên cứu y sinh học thường phải tiến hành các thử nghiệm độc tính liều lặp lại (repeated-dose toxicity - RDT) dài ngày trên động vật gặm nhấm [5]. Phương pháp này rất tốn kém, mất thời gian và cần lượng lớn mẫu vật để phát hiện các "cấu trúc cảnh báo" (structural alerts) liên quan đến tổn thương tiềm tàng ở gan và thận [5]. Hiện nay, các thử nghiệm độc tính mạn quy chuẩn và dài ngày đối với cây hàm ếch hầu như chưa được thiết lập đầy đủ trên người [2].
Hơn nữa, các thử nghiệm ghi nhận tác dụng bảo vệ gan đều được thực hiện trong khoảng thời gian ngắn trên động vật (chuột nhắt, chuột cống) với các chế phẩm chiết xuất tinh sạch hoặc bài thuốc phối hợp [4], [1]. Việc người dân tự ý đun sắc trà từ thân lá phơi khô thô sơ để uống liên tục trong nhiều tháng hoàn toàn khác biệt về mặt liều lượng hấp thu, nồng độ hoạt chất và thời gian phơi nhiễm của tế bào gan [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc
Hiểu lầm thứ nhất cho rằng: "Cây cỏ mọc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống thay nước giải khát hằng ngày chỉ có lợi chứ không có hại". Thực tế khoa học chỉ ra rằng, độc tính của các vị thuốc y học cổ truyền là vấn đề có thật và gan chính là cơ quan gánh chịu nguy cơ tổn thương hàng đầu do phải tiếp nhận và xử lý mọi hóa chất ngoại sinh [6], [5]. Khi dung nạp một lượng lớn các hợp chất phức tạp mỗi ngày, hệ thống vi thể tại gan có thể bị quá tải [5].
Hiểu lầm thứ hai là: "Thảo dược đã được chứng minh bảo vệ gan trong phòng thí nghiệm thì uống càng nhiều gan càng khỏe". Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất hàm ếch ức chế hoại tử gan cấp tính trước các hóa chất độc như CCl4 hay paracetamol [4], [1]. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là dùng liều cao liên tục nhiều tuần sẽ vô hại, bởi khi thiếu các dữ liệu dược động học chuẩn, người dùng không thể biết nồng độ tích lũy trong mô gan bao nhiêu là vượt ngưỡng an toàn [2].
Hiểu lầm thứ ba là: "Tự sao vàng, đun nấu tại nhà cũng mang lại hiệu quả như dịch chiết nghiên cứu". Nghiên cứu năm 2014 đã chứng minh quá trình lên men vi sinh có kiểm soát giúp phân giải những hợp chất không mong muốn và tối ưu hóa tác dụng sinh học của cây hàm ếch [3]. Trong khi đó, việc hãm trà thủ công tại nhà không thể loại bỏ các tạp chất tự nhiên và cũng không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể [2], [3].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Trước những khoảng trống về bằng chứng an toàn độc tính mạn, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng trà cây hàm ếch kéo dài:
Thứ nhất là người đã có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan (như viêm gan virus B, C, xơ gan, gan nhiễm mỡ tiến triển). Ở những bệnh nhân này, khả năng dự trữ và khử độc của tế bào gan đã suy giảm đáng kể [4]. Bất kỳ sự tiếp xúc nào với các phân tử sinh học chưa rõ ngưỡng độc tính đều có thể khiến tình trạng tổn thương gan trở nên nghiêm trọng hơn [5].
Thứ hai là người đang sử dụng các loại thuốc tây chuyển hóa qua gan. Do gan xử lý thuốc thông qua hệ thống enzyme oxy hóa P450, việc uống cùng lúc các loại trà thảo dược chứa nhiều alkaloid hay lignan phức tạp có thể gây cạnh tranh hoặc ức chế enzym, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu và tăng nguy cơ gây độc trực tiếp cho mô gan [4], [5].
Thứ ba là người có bệnh lý nền về thận hoặc suy thận. Các nghiên cứu đánh giá độc tính liều lặp lại cho thấy tổn thương gan và thận thường có mối liên hệ mật thiết do đây là hai cơ quan bài tiết và chuyển hóa chính của cơ thể [5]. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cũng cần tránh sử dụng do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào bảo đảm tính an toàn [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Để tận dụng các giá trị của thảo dược mà không làm tổn hại đến tế bào gan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:
Không bao giờ dùng trà cây hàm ếch để thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong sinh hoạt hằng ngày. Nước lọc tự nhiên vẫn là dung môi an toàn và cần thiết nhất cho quá trình thanh lọc tự nhiên của cơ thể. Nếu muốn dùng cây hàm ếch như một vị thuốc hỗ trợ cho các vấn đề sức khỏe cụ thể như mụn nhọt ngoài da, tiểu buốt, người dùng chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn ngày (thường từ 7 đến 10 ngày) và phải có sự tham vấn trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền [1].
Tuyệt đối tuân thủ liều lượng được thầy thuốc chỉ định, không tự ý tăng liều sắc đặc vì nghĩ rằng "uống đặc sẽ nhanh khỏi bệnh". Trong quá trình sử dụng, nếu nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, ngứa da, nước tiểu có màu vàng sậm hoặc vàng mắt, cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nội khoa nào bằng thuốc tây y, người bệnh phải thông báo rõ với bác sĩ điều trị về việc có đang dùng thảo dược hay không để tránh các tương tác bất lợi [4].
Cây hàm ếch là một vị thuốc dân gian tiềm năng với các hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa đã được ghi nhận ở quy mô phòng thí nghiệm [4], [1]. Tuy nhiên, việc thiếu hụt các dữ liệu độc tính học mạn tính và ngưỡng an toàn trên cơ thể người là lý do chúng ta không nên tùy tiện uống trà hàm ếch dài ngày [2]. Người tiêu dùng cần giữ một cái nhìn thận trọng, khoa học và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào thói quen sử dụng lâu dài.