Đau bụng kinh quặn thắt và tình trạng kinh nguyệt kéo dài luôn là nỗi ám ảnh mỗi tháng của nhiều phụ nữ. Thay vì lạm dụng thuốc giảm đau tây y, nhiều chị em truyền tai nhau cách uống trà thảo mộc từ cây dã chi ma trắng để điều hòa chu kỳ tự nhiên.
Trả lời ngắn gọn: Dã chi ma trắng (tên khoa học Lamium album L.) được ghi nhận lâu đời trong y học dân gian với tác dụng cầm máu, giảm đau và hỗ trợ các vấn đề phụ khoa như rong kinh, viêm nhiễm [1]. Các phân tích hiện đại cũng tìm thấy nhiều hoạt chất chống viêm, giảm đau tại chỗ trong thảo dược này, nhưng bằng chứng hiện tại chủ yếu dừng ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh [2], [3].
Nguồn gốc của đau bụng kinh và rong kinh
Rong kinh, chảy máu tử cung bất thường và đau bụng kinh là những rối loạn lành tính nhưng gây suy nhược, làm giảm đáng kể chất lượng sống của phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [4]. Về mặt y khoa, rong kinh (hiện nay thường gọi là chảy máu kinh nguyệt nhiều) được định nghĩa khi lượng máu mất đi vượt quá 80 mL trong một chu kỳ [5]. Tuy nhiên, cả đau bụng kinh và rong kinh đều là những than phiền mang tính chủ quan, và việc đo lường chính xác lượng máu mất đi trên thực tế rất hiếm khi được thực hiện [4].
Đối với đau bụng kinh nguyên phát, cơn đau xuất hiện do sự bất thường của nồng độ prostanoid, các cơn co thắt tử cung và sự thay đổi lưu lượng máu đến tử cung [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát sự thay đổi dòng máu tử cung trên 37 bệnh nhân đau bụng kinh nguyên phát và 30 phụ nữ khỏe mạnh có cùng độ tuổi từ 18 đến 30 làm nhóm đối chứng [6]. Kết quả đo chỉ số Doppler động mạch tử cung và nồng độ albumin biến đổi do thiếu máu cục bộ (IMA) trong huyết thanh cho thấy nồng độ IMA ở giai đoạn hành kinh cao hơn đáng kể so với giai đoạn hoàng thể ở cả hai nhóm (với p < 0,001) [6].
Đáng chú ý, trong những ngày hành kinh, nhóm bị đau bụng kinh có mức IMA cũng như các chỉ số xung (PI) và chỉ số trở kháng (RI) của động mạch tử cung khác biệt rõ rệt và tương quan thuận với nhau so với nhóm đối chứng [6]. Điều này chứng minh tình trạng thiếu máu cục bộ đóng vai trò quan trọng gây ra cơn đau bụng kinh [6]. Ngoài ra, các bệnh lý thực thể như lạc nội mạc trong cơ tử cung hay u xơ tử cung cũng là nguyên nhân phổ biến gây đau bụng kinh và rong kinh kéo dài [7], [5].
Dã chi ma trắng là cây gì và hoạt động ra sao?
Dã chi ma trắng (Lamium album L.), còn gọi là cây tầm ma trắng không gây ngứa, đã được con người sử dụng làm thực phẩm và thuốc từ thời cổ đại tại châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản và Thổ Nhĩ Kỳ [1], [3]. Trong y học cổ truyền thế giới, các loài thuộc chi Lamium được dùng để xử lý nhiều bệnh phụ khoa như rong kinh, xuất huyết tử cung, khí hư trắng, chảy máu sau sinh và tình trạng viêm âm đạo, viêm cổ tử cung [1]. Thảo dược này được tài liệu ghi nhận có đặc tính làm se, cầm máu, giảm đau, giãn mạch và chống viêm [1]. Khi được bổ sung vào thực phẩm bảo vệ sức khỏe, L. album có thể giúp ngăn ngừa các rối loạn kinh nguyệt, bệnh cơ xương khớp và cải thiện chuyển hóa chất béo [1].
Cơ chế tiềm năng của dã chi ma trắng đối với các triệu chứng phụ khoa đến từ bảng thành phần hóa học thực vật phong phú. Một phân tích hóa mô và hóa thực vật công bố năm 2021 trên hoa dã chi ma trắng khô (L. album subsp. album) cho thấy tinh dầu chiết xuất chứa 6,6% hoạt chất E-beta-caryophyllene [2]. Tùy thuộc vào điều kiện sinh trưởng của cây, hàm lượng beta-caryophyllene trong tinh dầu hoa có thể dao động từ 1,1% đến 13% [2].
Hoạt chất caryophyllene được chứng minh có hàng loạt hoạt tính sinh học như chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, kích thích hệ miễn dịch và đặc biệt là khả năng gây tê giảm đau tại chỗ [2]. Nhìn chung, nhóm chất sesquiterpene (bao gồm beta-caryophyllene và germacrene D) trong chi Lamium thể hiện đặc tính chống viêm và chống dị ứng mạnh mẽ [2]. Bên cạnh đó, hoa dã chi ma trắng còn chứa squalene, terpineol, linalool, bisabolol cùng các triterpene như axit oleanolic, beta-amyrin và beta-amyrin acetate giúp củng cố tác dụng sinh học của cây [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng chống viêm của thảo dược?
Để kiểm chứng công dụng giảm đau và trị viêm âm đạo, viêm cổ tử cung theo kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích trực tiếp trên mô hình tế bào người [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã sàng lọc hoạt tính chống viêm của các hợp chất phân lập từ dịch chiết nước - methanol của thảo dược Lamium album trên tế bào bạch cầu trung tính của người (PMNs) [3]. Nhóm nghiên cứu đánh giá khả năng ức chế sự tiết các dấu ấn gây viêm là cytokine IL-8 và TNF-alpha sau khi ủ tế bào với các hợp chất ở nồng độ từ 1 đến 25 microM [3].
Kết quả cho thấy các nhóm chất phenylpropanoid (gồm verbascoside và phlinoside D), iridoid (lamalbid, shanzhiside methyl ester) và flavonoid (bao gồm hai dẫn xuất quercetin mới được phát hiện) ức chế sự tiết IL-8 mạnh hơn so với TNF-alpha [3]. Cụ thể, ở nồng độ 25 microM, các hợp chất này (ngoại trừ shanzhiside methyl ester) đã ức chế tỷ lệ tiết chất gây viêm IL-8 từ 29,1% đến 50,0% [3]. Nghiên cứu kết luận dã chi ma trắng là nguồn hợp chất sinh học quý giá giúp hạn chế tình trạng viêm không do nhiễm trùng liên quan đến các bệnh lý cổ tử cung và âm đạo nêu trên [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 cũng đánh giá tác động của dịch chiết Lamium album trên tế bào biểu mô giác mạc người nuôi cấy để xem xét phản ứng viêm và độ an toàn tế bào [8]. Thử nghiệm cho thấy ở nồng độ dịch chiết tương đối cao từ 25 đến 125 microg/ml, thảo dược không gây ra độc tính tế bào đáng kể nào [8]. Khi phân tích ở nồng độ thấp (8 microg/ml và 20 microg/ml), một lượng nhỏ hoạt chất từ cây có khả năng điều hòa đáng kể việc sản sinh oxit nitric (NO) và thể hiện hoạt tính chống viêm mà không làm ảnh hưởng đến mật độ, sức sống hay quá trình trao đổi chất của tế bào [8].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của dã chi ma trắng là tính an toàn cao khi dùng làm thực phẩm lâu đời và sự hiện diện của các hoạt chất chống viêm, cầm máu, giãn mạch, giảm đau đã được định danh rõ ràng [1], [2], [8]. Đặc tính giãn mạch và cầm máu trong y văn dân gian của cây có sự giao thoa hợp lý với cơ chế thiếu máu cục bộ tử cung trong đau bụng kinh và tình trạng chảy máu nhiều trong rong kinh [1], [6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là các nghiên cứu hiện đại về Lamium album trong dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện ở mức độ phân tích hóa chất và thử nghiệm trong ống nghiệm (trên tế bào bạch cầu trung tính và tế bào biểu mô) [2], [8], [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào đo lường trực tiếp việc uống trà dã chi ma trắng giúp giảm bao nhiêu mililít máu kinh hay giảm bao nhiêu điểm đau bụng kinh trên cơ thể người thật.
Hơn nữa, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra một giới hạn sinh học rất đáng lưu ý: tác dụng của dịch chiết phụ thuộc chặt chẽ vào loại dịch chiết và nồng độ sử dụng [8]. Ở nồng độ cao, hoạt tính chống viêm qua đường điều hòa NO không còn quan sát thấy rõ như ở nồng độ thấp [8]. Đồng thời, dịch chiết Lamium album có thể làm giảm cả cytokine gây viêm lẫn cytokine chống viêm (như IL-10), khiến hiệu quả kháng viêm thực tế trở nên phức tạp hơn ước tính ban đầu [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược điều kinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo mộc tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị y khoa trong mọi trường hợp rong kinh và đau bụng kinh. Thực tế, khi tình trạng chảy máu kinh nguyệt vượt quá 80 mL mỗi chu kỳ hoặc bắt nguồn từ bệnh lý như u xơ tử cung, lạc nội mạc trong cơ tử cung, người bệnh cần các giải pháp y tế chuyên sâu [7], [5]. Trong y học hiện đại, bác sĩ thường chỉ định thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc tránh thai kết hợp, progestogen, thuốc cầm máu, vòng tránh thai nội tiết chứa levonorgestrel (LNG-IUS), hoặc can thiệp ngoại khoa như đốt nội mạc tử cung bằng vi sóng (MEA) kết hợp uống dienogest để kiểm soát triệu chứng và ngừa thiếu máu [4], [7], [5].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý "uống càng đặc, càng nhiều thì càng nhanh khỏi". Như nghiên cứu trên tế bào năm 2015 đã chứng minh, nồng độ chiết xuất thấp (8 và 20 microg/ml) lại mang đến hiệu quả điều hòa phản ứng viêm tốt hơn so với khi dùng nồng độ cao [8]. Việc lạm dụng sắc đặc thảo dược không những không tăng tác dụng mà còn có thể làm rối loạn cân bằng các chất trung gian miễn dịch tự nhiên của cơ thể [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng dã chi ma trắng?
Dù là loài cây ăn được và lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần đặc biệt thận trọng khi dùng dã chi ma trắng. Đầu tiên là phụ nữ đang mang thai hoặc đang mong con, bởi trong y học dân gian, một số loài thuộc chi Lamium được cho là có tác dụng tránh thai và tác động đến vùng tử cung [1].
Nhóm thứ hai là những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc chống đông máu, cầm máu. Tài liệu ghi nhận dã chi ma trắng có hoạt tính hạ huyết áp, giãn mạch, lợi tiểu và cầm máu [1], do đó việc dùng chung với thuốc tây có thể gây tương tác cộng gộp làm tụt huyết áp hoặc thay đổi hiệu quả của thuốc điều trị.
Cuối cùng, phụ nữ bị rong kinh kéo dài gây thiếu máu, sụt giảm nồng độ hemoglobin hoặc đau bụng kinh dữ dội kháng thuốc nội tiết tuyệt đối không tự ý chỉ uống trà thảo mộc tại nhà [7]. Việc thiếu chẩn đoán chính xác nguyên nhân chảy máu bất thường có thể dẫn đến nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng [4].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để sử dụng dã chi ma trắng một cách khoa học và an toàn nhằm hỗ trợ sức khỏe phụ khoa, chị em có thể áp dụng theo các cách truyền thống đã được ghi nhận. Bộ phận dùng làm trà hoặc món ăn là các phần trên mặt đất của cây, bao gồm lá và các cành hoa [1], [3]. Bạn có thể dùng lá và hoa khô hoặc tươi để hãm nước sôi uống như trà thông thường (dạng dịch hãm) hoặc đun sắc nhẹ [1].
Về liều lượng, do hiệu quả chống viêm ghi nhận tốt ở nồng độ hoạt chất thấp [8], bạn chỉ nên pha trà ở độ loãng vừa phải, uống ấm từng ngụm nhỏ trong những ngày trước và trong kỳ kinh để làm dịu cơ thể. Ngoài việc pha trà, lá và hoa dã chi ma trắng hoàn toàn ăn được dưới dạng sống hoặc nấu chín [1], [3]. Tại vùng Địa Trung Hải và nhiều nước châu Á, người dân thường trộn lá non vào các món salad rau củ, món chay, dùng làm gia vị hoặc nấu cháo thảo mộc để bồi bổ cơ thể và hỗ trợ chuyển hóa [1], [3].
Để tối ưu hiệu quả giảm đau bụng kinh, bên cạnh việc thưởng thức một tách trà ấm, chị em nên kết hợp chườm ấm vùng bụng dưới để hỗ trợ lưu thông máu tử cung, ăn uống đủ chất sắt và nghỉ ngơi hợp lý.
Tóm lại, trà dã chi ma trắng là một thức uống thảo mộc giàu hoạt chất chống viêm, giảm đau tại chỗ và có lịch sử lâu đời trong việc hỗ trợ giảm rong kinh, viêm nhiễm phụ khoa [1], [2], [3]. Tuy nhiên, chị em chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhẹ nhàng, không dùng thay thế thuốc điều trị đặc hiệu. Nếu tình trạng đau bụng kinh và ra máu kéo dài bất thường, hãy thăm khám bác sĩ phụ khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và tư vấn phác đồ an toàn nhất.
