Uống trà hoa bách nhật hạ huyết áp: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên để mong kiểm soát huyết áp tại nhà. Trong số đó, trà hoa cúc bách nhật (còn gọi là cúc nút áo hay bách nhật) thường được chia sẻ như một giải pháp dân gian giúp làm mát cơ thể và hạ áp. Tuy nhiên, liệu việc dùng loại hoa này có thực sự đem lại tác dụng điều hòa huyết áp rõ rệt và an toàn hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy. Ghi nhận về loài cây này chủ yếu dừng lại ở các tài liệu y học cổ truyền và nghiên cứu sắc tộc học, trong khi các thử nghiệm thực chứng quy mô lớn trên người nhằm kiểm chứng khả năng hạ huyết áp vẫn còn thiếu vắng.

Bối cảnh và nguồn gốc từ y học dân gian

Hoa cúc bách nhật, tên khoa học là Gomphrena globosa, thuộc họ Dền (Amaranthaceae). Cây được trồng phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới nhờ màu sắc hoa rực rỡ và sức sống tốt ^[1]. Tại các vùng nông thôn hay các khu vườn dân dã, cụm hoa khô của cây thường được thu hái để hãm trà hoặc kết hợp trong các bài thuốc dân gian.

Theo các khảo sát dân tộc thực vật học ghi nhận năm 2006 tại Trinidad và Tobago, Gomphrena globosa được cư dân bản địa xếp vào danh sách các cây thuốc sử dụng theo kinh nghiệm để hỗ trợ tình trạng tăng huyết áp ^[2]. Kinh nghiệm dân gian ở khu vực này cũng ghi nhận cây được dùng cho người bị đái tháo đường và vàng da ^[2].

Việc sử dụng này hình thành dựa trên thói quen lâu đời trong cộng đồng. Khi y học hiện đại chưa phổ biến hoặc khó tiếp cận, người dân đã dựa vào các loài thảo mộc mọc quanh nhà nhằm xoa dịu triệu chứng ^[2]. Tuy vậy, kinh nghiệm truyền miệng hoàn toàn không đồng nghĩa với hiệu quả y khoa đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng.

Thành phần hóa học và giả thuyết sinh học

Các nghiên cứu hóa học thực vật hiện đại đã phân tích chi tiết cấu tạo các chất có trong cụm hoa cúc bách nhật. Một nghiên cứu năm 2007 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò mảng đi-ốt và khối phổ (HPLC-DAD-ESI-MSn) đã phân tích sâu các hợp chất sắc tố betalain trong hoa Gomphrena globosa ^[3].

Kết quả nghiên cứu này xác định histidine-betaxanthin là thành phần betaxanthin chiếm ưu thế trong các cụm hoa cúc bách nhật ^[3]. Đáng chú ý, các nhà khoa học còn phát hiện thêm arginine-betaxanthin, một dạng sắc tố betaxanthin tự nhiên lần đầu tiên được ghi nhận ^[3]. Cùng với đó, cấu trúc betacyanin cũng được tìm thấy với các tỷ lệ khác nhau giữa các giống hoa có màu tím, đỏ và cam ^[3].

Về mặt giả thuyết sinh học, các hợp chất nhóm betalain là nhóm sắc tố tự nhiên chứa nitơ, vốn được biết đến trong giới khoa học thực vật với tiềm năng chống oxy hóa. Một số hợp chất chứa gốc axit amin như arginine cũng thường gợi mở hướng nghiên cứu về tương tác mạch máu. Dẫu vậy, sự xuất hiện của các chất này trong ống nghiệm chưa thể khẳng định uống trà hoa bách nhật sẽ tạo ra phản ứng giãn mạch hoặc làm hạ huyết áp trực tiếp trên cơ thể người.

Bằng chứng nghiên cứu: Khoảng cách giữa lý thuyết và lâm sàng

Khi đối chiếu các tài liệu khoa học hiện có, bằng chứng về hiệu quả hạ huyết áp của Gomphrena globosa bộc lộ nhiều khoảng trống rất lớn:

Nghiên cứu khảo sát y học dân tộc công bố năm 2006 tại Trinidad và Tobago: Đây là nghiên cứu điều tra mô tả thực địa, thu thập thông tin về các loài thực vật được cộng đồng địa phương dùng trị bệnh ^[2]. Nghiên cứu xác nhận Gomphrena globosa nằm trong danh mục thảo mộc trị tăng huyết áp, đái tháo đường và vàng da của người dân sở tại ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu thuần túy mang tính ghi nhận dữ liệu văn hóa dân gian, không có thiết kế can thiệp hay theo dõi chỉ số huyết áp trên người bệnh.

Nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 2007: Công trình này tiến hành trong phòng thí nghiệm nhằm xác định và định lượng các sắc tố betaxanthin và betacyanin trên các mẫu hoa ^[3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện histidine-bx chiếm ưu thế và arginine-bx là hợp chất mới ^[3]. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở phân tích thành phần hóa học, hoàn toàn không thử nghiệm dược lý trên bất kỳ mô hình động vật hay người sống nào để đo lường áp lực lòng mạch.

Các nghiên cứu khác về cây cúc bách nhật hầu như chỉ tập trung vào khía cạnh nông học và bệnh học thực vật. Điển hình như nghiên cứu năm 2024 tại Thổ Nhĩ Kỳ đánh giá cúc bách nhật là loài hoa cắt cành phù hợp điều kiện khí hậu địa phương với độ bền cành cắm bình đạt từ 6 ngày trở lên ^[1]. Hay tài liệu phân loại nấm năm 2015 mô tả các chủng nấm ký sinh trên loài cây này ^[4].

Hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào trên người để xác định xem uống bao nhiêu hoa bách nhật thì huyết áp thay đổi, hay có làm giảm biến cố tim mạch hay không.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc hạ huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên đã được dân gian ghi chép thì ắt hẳn sẽ có tác dụng chữa bệnh an toàn. Đây là một ngộ nhận tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với người mắc bệnh mạn tính.

Một sai lầm rất nguy hiểm là tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà hoa bách nhật. Tăng huyết áp là "kẻ giết người thầm lặng". Nếu huyết áp không được kiểm soát liên tục bằng phác đồ chuẩn mực, nguy cơ tổn thương cơ quan đích như đột quỵ não, nhồi máu cơ tim và suy thận sẽ tăng vọt.

Ngoài ra, việc nghe truyền miệng về tác dụng thanh nhiệt của hoa bách nhật rồi uống thay nước lọc cả ngày với lượng lớn cũng không hề tốt. Bất kỳ thảo dược nào khi dùng đậm đặc kéo dài đều có thể tạo áp lực chuyển hóa lên gan và thận, nhất là khi chưa rõ độc tính bán trường diễn ở người.

Ai nên thận trọng?

Do dữ liệu an toàn độc học và tương tác thuốc của Gomphrena globosa trên người chưa được làm rõ đầy đủ, các nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

• Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây: Tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc cúc bách nhật để thay thế thuốc. Nếu muốn uống như trà thảo mộc thưởng thức, cần đo huyết áp thường xuyên và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ dao động huyết áp thất thường.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu xác định độ an toàn của các hợp chất trong hoa cúc bách nhật đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người có cơ địa dị ứng thực vật: Những người từng bị dị ứng với các loài thực vật họ Dền (Amaranthaceae) hoặc phấn hoa cần cẩn trọng nguy cơ phát ban, ngứa ngáy khi tiếp xúc hay uống nước hoa bách nhật.
• Người mắc bệnh suy giảm chức năng gan, thận mạn tính: Cần hạn chế dung nạp các loại dịch chiết thảo mộc chưa rõ hàm lượng hoạt chất để tránh gây quá tải bài tiết.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu yêu thích hương vị và màu sắc tự nhiên của hoa cúc bách nhật, bạn chỉ nên xem đây là một loại trà thưởng lãm, hỗ trợ lối sống lành mạnh chứ không phải thuốc chữa bệnh.

• Lựa chọn nguồn nguyên liệu: Chọn hoa sạch, được sấy khô tự nhiên, không bị nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo quản và thuốc bảo vệ thực vật.
• Cách pha trà: Dùng 3 đến 5 bông hoa khô (khoảng 3-5 gram), tráng qua nước sôi, sau đó hãm với khoảng 200-300 ml nước nóng trong 5-10 phút.
• Tần suất: Uống điều độ 1-2 lần mỗi tuần, không nên uống quá đậm đặc và không dùng thay thế nước uống hàng ngày.
• Nền tảng kiểm soát huyết áp: Biện pháp hạ áp cốt lõi và bền vững vẫn là duy trì chế độ ăn giảm muối, ăn nhiều rau quả tươi, tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày, hạn chế rượu bia và dùng đúng thuốc điều trị theo chỉ định của cơ sở y tế.

Tóm lại, dù cúc bách nhật chứa các hợp chất tự nhiên đáng chú ý và có lịch sử sử dụng trong dân gian [1, 2], bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để công nhận loại hoa này là phương pháp hạ huyết áp. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên tuân thủ y lệnh của bác sĩ chuyên khoa và luôn trao đổi với nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào chế độ hàng ngày.