Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc căng thẳng kéo dài, nhiều người thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên để giảm cảm giác nặng đầu, nhức óc. Trong đó, thói quen hãm vài bông hoa ngọc lan tươi hoặc khô với nước ấm để uống được lưu truyền khá rộng rãi như một mẹo lành tính giúp an thần, dịu cơn đau.

Liệu mẹo dân gian này thực sự có cơ sở khoa học hay chỉ là liệu pháp tâm lý nhờ hương thơm dễ chịu? Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã bước đầu làm sáng tỏ thành phần sinh học của loài hoa này, song hiệu quả điều trị thực tế trên người vẫn cần được nhìn nhận một cách cẩn trọng.

Cơ sở khoa học từ các hoạt chất sinh học trong hoa ngọc lan

Ngọc lan ta, có tên khoa học là Michelia x alba (hoặc Magnolia x alba), là loại cây thân gỗ lâu năm phổ biến ở các vùng nhiệt đới châu Á [1], [2]. Tinh dầu và chiết xuất từ hoa ngọc lan đã được sử dụng trong y học cổ truyền hàng trăm năm qua [1].

Các nghiên cứu sinh hóa hiện đại đã xác định có tới 168 hợp chất sinh học hiện diện trong ngọc lan [1]. Đáng chú ý, hoa ngọc lan chứa hàm lượng tinh dầu và các hợp chất bay hơi rất phong phú [1], [3]. Trong tinh dầu hoa, thành phần linalool chiếm tỷ lệ vượt trội lên tới 72,8%, cùng với alpha-terpineol (6,04%), phenylethyl alcohol (2,58%), beta-pinene (2,39%) và geraniol (1,23%) [1].

Những hợp chất này được các tài liệu khoa học ghi nhận có hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm khả năng kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ huyết áp và làm giảm trạng thái lo âu, trầm cảm [1]. Cơ chế kháng viêm và điều hòa dẫn truyền thần kinh của các hợp chất nhóm terpene và phenolic này chính là tiền đề lý giải vì sao hương thơm hay dịch chiết của hoa có thể hỗ trợ làm dịu các kích thích thần kinh liên quan đến chứng đau nhức đầu [1].

Phân tích thành phần dễ bay hơi và sự tích tụ dược chất

Khi phân tích các hợp chất dễ bay hơi từ hoa ngọc lan ở các trạng thái khác nhau bằng phương pháp vi chiết pha rắn và sắc ký khí - khối phổ (SPME-GC-MS), các nhà khoa học đã tách được 61 đỉnh hợp chất trong khoang khí [3]. Hoa ngọc lan tươi chứa lượng hợp chất bay hơi dồi dào hơn hẳn so với hoa đông lạnh hoặc hoa héo úa [3]. Các thành phần chính trong khí bốc của hoa tươi gồm linalool, alpha-myrcene, (S)-limonene, (R)-fenchone, camphor, caryophyllene và germacrene D [3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng linalool đã chỉ ra rằng hàm lượng hoạt chất này phân bố không đều giữa các bộ phận của cây [4]. Linalool chiếm từ 0,21% đến 0,65% ở lá, 0,43% ở cành non và đặc biệt cao ở hoa với mức dao động từ 1,63% đến 4,89% [4]. Đáng lưu ý, hoa ở giai đoạn còn non (búp non) tích lũy nồng độ linalool cao nhất so với giai đoạn nở vừa hoặc giai đoạn hoa chuyển màu trắng muộn [4].

Ngoài ra, khi ứng dụng hoa ngọc lan để ướp trà xanh nhằm tạo hương, các nhà khoa học xác định được các hợp chất mùi đặc trưng chuyển vào trà gồm geraniol, phenylethyl alcohol, jasmone, methyl jasmonate, hexadecanoic acid, 4-ethyl-benzaldehyde, 2-methylbutyl hexanoate và indole [5]. Điều này chứng minh quá trình hãm hay ướp trà thực sự giữ lại được một lượng nhất định các hợp chất thơm và hoạt chất sinh học tự nhiên [5].

Dữ liệu bộ gen công bố gần đây cũng xác nhận các nhóm gen như AP1, AP2 tham gia định hình cấu trúc hoa, trong khi các gen 4CL, PAL, C4H chịu trách nhiệm điều hòa quá trình tích tụ sắc tố và hợp chất chuyển hóa thứ cấp, tạo nền tảng cho hương thơm và hoạt tính dược lý của loài cây này [2].

Tác động ở cấp độ tế bào và hàng rào máu não

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thực hiện tại Thái Lan đã tìm hiểu tác động của dịch chiết hoa ngọc lan đối với chức năng tế bào và sự lưu thông hoạt chất [6]. Nghiên cứu tiến hành trên các dòng tế bào nội mô mao mạch não lợn (PBCECs) cùng các dòng tế bào ung thư như bệnh bạch cầu CEM/ADR5000, ung thư vú MDA-MB-231, u não U-251 và ung thư đại tràng HCT-116 [6].

Kết quả cho thấy dịch chiết dichloromethane của hoa ngọc lan có biểu hiện độc tế bào đối với tế bào bạch cầu [6]. Đồng thời, chiết xuất hoa ngọc lan cũng thể hiện khả năng ức chế hoạt động của bơm tống thuốc P-glycoprotein trên tế bào mao mạch não lợn và tế bào leukemia đa kháng thuốc [6]. P-glycoprotein là một protein vận chuyển quan trọng cấu thành nên hàng rào máu não [6]. Việc ức chế bơm này cho thấy các hoạt chất trong hoa ngọc lan có thể can thiệp vào quá trình vận chuyển chất qua hàng rào máu não [6].

Tuy nhiên, đây hoàn toàn là các thử nghiệm in vitro trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [6]. Nghiên cứu này nhằm mục đích tìm kiếm hướng đi mới trong việc đưa thuốc qua hàng rào máu não để điều trị khối u, chứ không chứng minh dịch chiết ngọc lan có tác dụng cắt cơn đau đầu ở cơ thể người sống [6].

Giới hạn của bằng chứng: Chưa có thử nghiệm trực tiếp trị đau đầu

Mặc dù hoa ngọc lan chứa nhiều chất có tiềm năng kháng viêm, giảm đau thần kinh, nhưng các báo cáo tổng quan đều nhấn mạnh rằng số lượng công trình nghiên cứu về hoạt tính sinh học của loài cây này còn rất hạn chế [1]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá hiệu quả giảm đau đầu của việc uống trà hoa ngọc lan.

Độc giả cần lưu ý tránh nhầm lẫn giữa ngọc lan ta (Michelia x alba) thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) với cây Lippia alba (thuộc họ Cỏ roi ngựa - Verbenaceae), một loài thảo mộc khác cũng mang định danh loài "alba". Trên cây Lippia alba, các nghiên cứu đoàn hệ pha 2 không đối chứng đã ghi nhận dịch chiết cồn-nước từ lá có thể làm giảm trên 50% tần suất và cường độ đau nửa đầu ở hơn 80% người bệnh (ở nghiên cứu năm 2011) [7] và ở 70% bệnh nhân nữ (ở nghiên cứu năm 2013 với 21 phụ nữ tham gia điều trị trong 2 tháng) [8]. Dù vậy, những dữ liệu điều trị đau đầu ấn tượng này thuộc về cây Lippia alba chứ không thể suy diễn hay áp đặt cho hoa ngọc lan ta.

Như vậy, tính tới thời điểm hiện tại, hiệu quả giảm nhức đầu khi uống trà hoa ngọc lan chủ yếu dừng lại ở cấp độ kinh nghiệm dân gian, được hỗ trợ một phần bởi lý thuyết hóa thực vật (nhờ các chất kháng viêm như linalool, terpene) chứ chưa được chứng minh bằng y học thực chứng.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng nhanh hết đau đầu. Thực tế, tinh dầu ngọc lan với các thành phần hoạt tính cao nếu dung nạp quá mức có thể gây khó chịu cho dạ dày hoặc kích ứng thần kinh. Trà ngọc lan không thể thay thế cho các loại thuốc cắt cơn đau đầu theo chỉ định của bác sĩ.

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng hoa ngọc lan phơi khô lâu ngày vẫn giữ nguyên tác dụng như hoa tươi. Dữ liệu sắc ký khí cho thấy hoa tươi có lượng hợp chất bay hơi phong phú vượt trội so với hoa héo hoặc đông lạnh [3]. Các thành phần thơm dễ bay hơi thường bị suy giảm nhanh chóng trong quá trình bảo quản không đúng cách [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tinh dầu hoa ngọc lan đã được xếp vào danh mục GRAS (chứng nhận an toàn) đối với phụ gia hương liệu và mỹ phẩm [1], việc sử dụng hoa để hãm nước uống vẫn cần sự thận trọng ở một số đối tượng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên nhóm đối tượng này. Do đó không nên tự ý dùng các loại trà hoa có nồng độ tinh dầu đậm đặc.
  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng hương thơm: Mùi hương nồng và các hợp chất bay hơi có thể gây hắt hơi, đỏ mắt hoặc phản ứng kích ứng đường hô hấp.
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý thần kinh, ung thư hoặc bệnh mãn tính: Do chiết xuất hoa ngọc lan trong phòng thí nghiệm cho thấy khả năng ức chế P-glycoprotein và tương tác với hàng rào máu não [6], nguy cơ tương tác làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị là điều cần lưu ý.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn thưởng thức trà ngọc lan như một thức uống thảo mộc giúp thư giãn tinh thần:

  • Lựa chọn nguyên liệu: Nên chọn hoa sạch, không bị phun thuốc trừ sâu hay chất bảo quản hóa học. Tốt nhất là dùng hoa vừa chớm nở hoặc búp non, vì đây là thời điểm nồng độ linalool tích lũy cao nhất [4].
  • Cách pha chế: Dùng một lượng vừa phải, hãm 1-2 bông hoa tươi (hoặc hoa đã sấy nhẹ) với nước nóng khoảng 80-85 độ C trong 3-5 phút, tránh đun sôi sùng sục làm bay hơi hết các tinh dầu quý như linalool hay alpha-terpineol [1], [3]. Có thể kết hợp ướp hoa cùng trà xanh truyền thống để tạo hương thơm thanh dịu [5].
  • Thời điểm dùng: Uống từng ngụm chậm rãi khi trà còn ấm, hít thở hương thơm tự nhiên để tạo cảm giác giải tỏa căng thẳng sau những giờ làm việc mệt mỏi.

Trà hoa ngọc lan có thể là một thức uống thư giãn tinh thần dễ chịu nhờ các hoạt chất bay hơi tự nhiên và đặc tính kháng viêm tiềm năng. Tuy nhiên, nếu tình trạng đau đầu diễn ra thường xuyên, kéo dài hoặc tăng nặng, bạn cần đến cơ sở y tế thăm khám chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân và tiếp nhận phác đồ điều trị phù hợp, không nên tự ý phụ thuộc vào trà thảo mộc.