Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm thu nhỏ vòng eo và cải thiện vóc dáng khi mỡ bụng tích tụ ngày càng nhiều. Trong số các hoạt chất sinh học từ biển, fucoxanthin chiết xuất từ tảo nâu đang thu hút sự chú ý lớn nhờ lời đồn về khả năng đốt cháy mỡ thừa vùng bụng.

Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy fucoxanthin có tiềm năng hỗ trợ giảm mỡ nội tạng và cải thiện chỉ số mỡ máu, nhưng tác động này cần thời gian tích lũy và phụ thuộc lớn vào công thức phối hợp cũng như chế độ dinh dưỡng đi kèm [1], [2]. Hoạt chất này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay hoạt động thể chất đều đặn.

Fucoxanthin là gì và bắt nguồn từ đâu?

Fucoxanthin là một sắc tố carotenoid màu cam, thuộc nhóm xanthophyll không tiền vitamin A, hiện diện dồi dào trong các loài tảo nâu ăn được như rong biển Undaria pinnatifida (Wakame), Hijikia fusiformis (Hijiki), Laminaria japonica (Ma-Kombu), Sargassum fulvellum, cũng như Fucus spiralis và Ascophyllum nodosum [3], [4]. Cấu trúc phân tử đặc thù của hoạt chất này chứa một liên kết allenic bất thường, nhóm epoxide và nhóm carbonyl liên hợp mang lại đặc tính chống oxy hóa [5], [4].

Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, fucoxanthin được các enzym như lipase và cholesterol esterase thủy phân thành fucoxanthinol, sau đó tiếp tục chuyển hóa tại gan thành amarouciaxanthin A [4]. Hai chất chuyển hóa này chính là những dạng hoạt tính sinh học trực tiếp đảm nhận các chức năng sinh lý trong cơ thể; trong đó amarouciaxanthin A được lưu trữ chủ yếu tại mô mỡ trắng vùng bụng còn fucoxanthinol phân bố ở các mô khác [4].

Cơ chế tác động đến mỡ bụng và chuyển hóa lipid

Cơ chế đốt mỡ của fucoxanthin đã được làm sáng tỏ thông qua nhiều nghiên cứu hóa sinh học. Hoạt chất này kích hoạt protein tách cặp UCP1 (uncoupling protein 1) vốn thường chỉ biểu hiện ở mô mỡ nâu nay lại xuất hiện trong ty thể của mô mỡ trắng (WAT) vùng bụng [5], [6]. Sự biểu hiện của UCP1 làm tiêu tán năng lượng dưới dạng nhiệt và thúc đẩy quá trình oxy hóa các acid béo, từ đó hỗ trợ tiêu hao mỡ thừa [5], [7].

Ngoài ra, fucoxanthin còn tác động gián tiếp lên quá trình chuyển hóa lipid thông qua việc điều hòa các hormone leptin và adiponectin thông qua mục tiêu chung là protein kinase hoạt hóa AMP (AMPK) [6]. Con đường truyền tín hiệu này dẫn đến sự ức chế các enzym sinh tổng hợp chất béo và kích thích các enzym ly giải lipid [6], [7]. Nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận hoạt chất làm giảm hoạt tính của các enzym tổng hợp acid béo và triglycerid ở gan và mô mỡ, đồng thời làm tăng đào thải triglycerid cùng cholesterol qua phân [7].

Bên cạnh mô mỡ, fucoxanthin còn hỗ trợ kiểm soát đường huyết thông qua việc ức chế enzym alpha-glucosidase giúp làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu glucose từ thức ăn [3]. Đồng thời, nó điều hòa tăng cường biểu hiện của kênh vận chuyển GLUT4 trong cơ xương thông qua yếu tố đồng kích hoạt PGC-1alpha và tăng phosphoryl hóa Akt, hỗ trợ cơ thể thu nạp đường hiệu quả hơn [3].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Dữ liệu thực tế ghi nhận gì?

Để xác minh tác dụng giảm cân và giảm mỡ của carotenoid này, các thử nghiệm lâm sàng trên người đã được tiến hành với các thiết kế chặt chẽ.

Một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược kéo dài 16 tuần đã theo dõi 151 phụ nữ tiền mãn kinh béo phì không mắc đái tháo đường [1]. Trong số này gồm 113 người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD với lượng mỡ gan trên 11%) và 38 người có lượng mỡ gan bình thường (NLF dưới 6,5%) [1]. Các tình nguyện viên được can thiệp bằng chế phẩm Xanthigen (chứa 300 mg chiết xuất tảo nâu tương đương 2,4 mg fucoxanthin kết hợp 300 mg dầu hạt lựu) mỗi ngày [1].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng 2,4 mg fucoxanthin mỗi ngày, cân nặng giảm có ý nghĩa thống kê: giảm 5,5 ± 1,4 kg ở nhóm NAFLD và giảm 4,9 ± 1,2 kg ở nhóm NLF (p < 0,05) [1]. Lượng mỡ cơ thể cũng giảm rõ rệt (3,5 ± 1,9 kg ở nhóm NAFLD và 3,6 ± 0,7 kg ở nhóm NLF) [1]. Riêng ở nhóm NAFLD, can thiệp giúp giảm vòng eo, giảm men gan (ALT, AST, gamma-GT), giảm triglycerid huyết thanh và protein phản ứng C (CRP) [1], [8]. Tốc độ tiêu hao năng lượng lúc nghỉ (REE) cũng tăng đáng kể ở nhóm bệnh nhân NAFLD sử dụng fucoxanthin [1].

Một thử nghiệm can thiệp trên người khác đánh giá việc sử dụng fucoxanthin trong 4 tuần ở người trưởng thành béo phì nhẹ (chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 đến 30 kg/m2) [2]. Kết quả cho thấy BMI, trọng lượng cơ thể và diện tích mỡ nội tạng đều giảm đáng kể sau 4 tuần, không ghi nhận biến cố bất lợi [2]. Trong một thử nghiệm của Hitoe và Shimoda kéo dài 4 tuần trên 50 đối tượng có BMI từ 26 đến 30 kg/m2 (vòng eo trên 90 cm ở nữ và trên 85 cm ở nam), việc bổ sung fucoxanthin chiết xuất từ loài tảo Laminaria cũng cho thấy khả năng làm giảm trọng lượng cơ thể [8].

Đối với tảo nguyên bản, nghiên cứu tại Nhật Bản trên 36 bệnh nhân cao tuổi điều trị ngoại trú bị tăng huyết áp sử dụng Undaria pinnatifida ghi nhận giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương, kèm theo giảm 8% tình trạng tăng cholesterol máu sau 4 đến 8 tuần can thiệp [8]. Các thử nghiệm cho thấy việc tiêu thụ ít nhất 4 g tảo mỗi ngày liên quan đến giảm tỷ lệ hội chứng chuyển hóa [8].

Giá trị và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù các kết quả lâm sàng ban đầu rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của dữ liệu khoa học. Thử nghiệm lớn kéo dài 16 tuần nói trên không sử dụng fucoxanthin đơn độc mà dùng phối hợp với dầu hạt lựu chứa acid punicic và acid béo omega-3 [1], [2]. Sự hiện diện của các hoạt chất bổ trợ này tạo ra yếu tố gây nhiễu, khiến các nhà khoa học chưa thể kết luận chắc chắn liệu hiệu quả giảm mỡ bụng đến hoàn toàn từ fucoxanthin hay nhờ tác động cộng hưởng của toàn bộ công thức [2].

Hơn nữa, thử nghiệm 4 tuần ghi nhận giảm mỡ nội tạng cũng chứa hỗn hợp tocopherol và các thành phần chiết xuất từ bẹ tảo chưa được định lượng hoàn toàn độc lập [2]. Đa số các thử nghiệm can thiệp trên người hiện nay tập trung vào phụ nữ tiền mãn kinh hoặc người béo phì có kèm gan nhiễm mỡ, cỡ mẫu còn tương đối khiêm tốn [1], [2]. Cần có thêm nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn hơn trên người khỏe mạnh để xác định chính xác liều lượng tối ưu và mức độ can thiệp của riêng fucoxanthin [2], [6].

Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng tảo giảm cân

Sai lầm phổ biến nhất là xem fucoxanthin như một chất "đốt mỡ cấp tốc" có thể làm xẹp mỡ bụng chỉ sau vài ngày. Trên thực tế, quá trình tích lũy chất chuyển hóa có hoạt tính amarouciaxanthin A trong mô mỡ trắng đòi hỏi thời gian can thiệp đều đặn tính bằng tuần hoặc tháng [1], [4]. Nếu chỉ dùng vài ngày, cơ thể chưa kịp kích hoạt UCP1 để gia tăng tiêu hao năng lượng [5].

Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều canh rong biển thì mỡ bụng giảm càng nhanh. Nồng độ fucoxanthin tự nhiên trong tảo thô dao động tùy loài, ví dụ Fucus spiralis chỉ đạt khoảng 171 mg/kg khô hay Ascophyllum nodosum đạt 660 mg/kg khô [3]. Để đạt được mức liều 2,4 mg fucoxanthin nguyên chất như trong thử nghiệm [1], việc tiêu thụ một lượng quá khổng lồ rong biển thô mỗi ngày là không khả thi và có thể dẫn đến nguy cơ thừa muối hoặc quá tải vi chất.

Fucoxanthin cũng không thể triệt tiêu lượng mỡ phát sinh nếu người dùng duy trì khẩu phần ăn dư thừa calo kéo dài. Trong các nghiên cứu lâm sàng, đối tượng tham gia đều được theo dõi chặt chẽ nhật ký dinh dưỡng và duy trì chế độ ăn có kiểm soát [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất từ tảo nâu?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn chưa ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng [2], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung hoạt chất này.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột đái tháo đường béo phì thể KK-Ay bị suy giảm tín hiệu insulin do di truyền cho thấy fucoxanthin có thể làm tăng nồng độ cholesterol và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) trong huyết tương [6]. Do đó, những người có rối loạn lipid máu phức tạp hoặc có cơ địa đề kháng insulin nặng cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế.

Chiết xuất từ tảo biển tự nhiên có thể chứa hàm lượng iod cao và các khoáng chất biển. Những người có bệnh lý tuyến giáp (cường giáp, suy giáp hoặc viêm tuyến giáp tự miễn) cần hết sức thận trọng để tránh rối loạn chức năng giáp trạng. Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật cũng không nên tùy tiện dùng các viên uống chiết xuất đậm đặc khi chưa có hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng và tối ưu hóa khả năng hấp thu

Hiệu quả sinh học của fucoxanthin phụ thuộc rất lớn vào dung môi hòa tan và dạng thức tiêu hóa. Dữ liệu dược động học cho thấy độ tan của fucoxanthin trong dầu đậu nành và các loại dầu thực vật thông thường rất thấp, nhưng hoạt chất này lại tan rất tốt trong triacylglycerol chuỗi trung bình (MCT) hoặc trong dầu cá [4]. Do đó, khi sử dụng các sản phẩm bổ sung fucoxanthin hoặc ăn rong biển, việc dùng kèm một lượng nhỏ chất béo lành mạnh như dầu cá (omega-3) hoặc chất béo MCT sẽ giúp tăng đáng kể tỷ lệ hấp thu qua đường tiêu hóa [2], [4].

Về thời điểm, nên dùng các chế phẩm chứa fucoxanthin cùng bữa ăn có chất béo để enzym lipase đường ruột phân cắt và chuyển hóa tối đa thành fucoxanthinol [4]. Trong bữa ăn hàng ngày, việc bổ sung các loại rong biển như Wakame hay Mekabu vào thực đơn có thể giúp giảm nồng độ đường huyết sau ăn 30 phút và làm giảm diện tích dưới đường cong của glucose (AUC), góp phần hỗ trợ cân bằng chuyển hóa tổng thể [8].

Fucoxanthin từ tảo nâu là một hoạt chất hỗ trợ chuyển hóa giàu tiềm năng, có khả năng kích hoạt tiêu hao năng lượng tại mô mỡ trắng và cải thiện các chỉ số lipid máu [1], [5]. Tuy nhiên, hoạt chất này chỉ đóng vai trò chất xúc tác hỗ trợ trong một kế hoạch giảm mỡ khoa học. Độc giả nên kết hợp dinh dưỡng cân đối, vận động thể lực đều đặn và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung cô đặc nào.