Nhiều người trẻ hào hứng thử nghiệm chế độ ăn DASH để giảm cân hoặc cải thiện sức khỏe, nhưng nhanh chóng từ bỏ chỉ sau 1 đến 2 tuần đầu. Việc dừng lại sớm thường xuất phát từ việc hiểu sai cách áp dụng, gặp rào cản sinh hoạt thực tế và kỳ vọng sai lệch về hiệu quả ngắn hạn.
Dữ liệu quan sát và phỏng vấn can thiệp cho thấy tỷ lệ tuân thủ chế độ DASH trong cộng đồng nhìn chung ở mức thấp [1], [2]. Nguyên nhân bỏ cuộc không nằm ở việc chế độ ăn này quá đắt đỏ, mà chủ yếu do thói quen ăn ngoài, thiếu kỹ năng kiểm soát khẩu phần và rào cản môi trường sống [1], [3].
Ăn ngoài thường xuyên thay vì tự chuẩn bị
Nhiều người trẻ cố gắng theo đuổi chế độ DASH nhưng vẫn duy trì thói quen ăn uống tại hàng quán. Nghiên cứu cắt ngang trên 289 người trẻ từ 18-24 tuổi tại Albania cho thấy việc ăn bên ngoài làm giảm đáng kể mức độ tuân thủ DASH (IRR: 0,79; P = 0,003) [1]. Thức ăn chế biến sẵn ngoài hàng quán thường chứa nhiều muối và chất béo bão hòa, đi ngược lại tiêu chuẩn của DASH [1], [4].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra chi phí thực phẩm không phải là yếu tố tạo ra khác biệt trong việc tuân thủ DASH (IRR từ 0,97 đến 1,00; P > 0,05) [1]. Việc phụ thuộc vào độ tiện lợi của hàng quán bên ngoài là rào cản hành vi lớn nhất khiến người trẻ khó duy trì chế độ này tại nhà [1], [5].
Chưa quen khẩu phần chuẩn và thiếu kỹ năng chế biến
Nhiều người khi mới bắt đầu thường cắt giảm khẩu phần đột ngột hoặc nấu nướng đơn điệu, dẫn đến nhanh chán ngán. Một nghiên cứu định tính tại Mỹ ghi nhận người tham gia gặp khó khăn lớn vì chưa quen với kích thước khẩu phần chuẩn và tự nhận thấy kỹ năng nấu ăn còn kém [3].
Thực tế, chế độ DASH không đòi hỏi ăn uống quá nhạt nhẽo mà có thể điều chỉnh linh hoạt từ các công thức nấu ăn quen thuộc bằng cách thay thế nguyên liệu lành mạnh hơn [3]. Nghiên cứu tại Anh trên nhóm 40-55 tuổi cũng chỉ ra rằng sở thích khẩu vị và sự thiếu thốn thời gian nấu nướng là những rào cản tâm lý hàng đầu khiến người tham gia khó thay đổi hành vi ăn uống lâu dài [5].
Kỳ vọng giảm cân cấp tốc thay vì cải thiện chuyển hóa
Người trẻ thường nhầm tưởng DASH là biện pháp ăn kiêng giảm cân cấp tốc, dẫn đến thất vọng khi không thấy cân nặng sụt nhanh sau hai tuần. Cơ chế của DASH dựa trên việc cung cấp thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp và giàu chất xơ, giúp tăng cảm giác no để điều chỉnh lượng ăn vào một cách bền vững [4]. DASH hỗ trợ kiểm soát vòng eo và trọng lượng cơ thể qua thời gian, chứ không tạo ra sự thâm hụt cân nặng đột ngột trong vài ngày [4].
Nghiên cứu theo dõi trên 155 người trẻ từ 17-22 tuổi cho thấy cứ mỗi điểm tăng thêm trong điểm số tuân thủ DASH giúp giảm 64% nguy cơ tiền đái tháo đường (OR: 0,36; KTC 95%: 0,17-0,68) và có mối liên hệ nghịch với lượng mỡ cơ thể [6]. Ngoài ra, nghiên cứu cắt ngang tại Iran ghi nhận người tuân thủ DASH cao có tỷ lệ béo phì không khỏe mạnh về chuyển hóa thấp hơn 21% [7]. DASH hướng tới bảo vệ mạch máu và ổn định đường huyết hơn là ép cân ngắn hạn [6], [4].
Ai nên thận trọng khi bắt đầu chế độ DASH?
DASH nhấn mạnh việc tăng cường rau củ, quả tươi và các loại hạt, dẫn đến hàm lượng kali và magiê trong khẩu phần tăng cao [4]. Người có tổn thương thận tiến triển hoặc chức năng lọc suy giảm nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng, nhằm kiểm soát nồng độ kali máu [3], [4].
Chế độ ăn nhiều muối gây tăng sức cản mạch máu thận và giảm dòng huyết tương qua thận [4]. Dù việc giảm muối và tăng kali trong DASH giúp giảm nguy cơ sỏi thận và giảm tổn thương cầu thận, người có bệnh nền mạn tính vẫn cần điều chỉnh từng bước dưới sự giám sát y tế [3], [4]. Bệnh nhân suy tim tuân thủ DASH cao có tỷ lệ kháng insulin mức độ cao thấp hơn 77,1% (p = 0,017), nhưng việc thay đổi chế độ dinh dưỡng vẫn cần cá nhân hóa theo phác đồ điều trị [8].
Điều nghiên cứu chưa trả lời
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá chi tiết tỷ lệ bỏ cuộc chính xác tại mốc thời gian 2 tuần ở người trẻ. Nghiên cứu cũng chưa kiểm tra trực tiếp việc cắt giảm calo quá mức hay việc thiếu hụt gia vị cụ thể ảnh hưởng thế nào đến tỷ lệ bỏ cuộc. Các dữ liệu về rào cản chủ yếu là khảo sát cắt ngang hoặc phỏng vấn nhóm nhỏ, chưa có thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên theo dõi dài hạn về can thiệp hành vi nấu ăn ở người trẻ tuổi [1], [3], [5].
Cách duy trì chế độ DASH thực tế
Người trẻ muốn áp dụng DASH thành công cần chuyển dần từ thói quen ăn ngoài sang tự chuẩn bị bữa ăn đơn giản tại nhà [1]. Không nên ép bản thân ăn các món luộc nhạt nhẽo; thay vào đó, hãy dùng các loại thảo mộc, gia vị tự nhiên để thay thế bớt lượng muối ăn thông thường [3], [4].
Cần đặt mục tiêu dài hạn vào việc kiểm soát năng lượng, ổn định đường huyết và xây dựng hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh nhờ chất xơ [6], [4]. Khi có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc thận, người áp dụng cần trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập khẩu phần phù hợp, tránh tự ý thay đổi đột ngột.



