Nhiều người có thói quen hãm vài nhánh sả tươi uống mỗi sáng để thanh lọc cơ thể và hạ áp. Kinh nghiệm dân gian truyền tai rằng uống nước sả thay trà giúp ổn định huyết áp lâu dài [1]. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc quen thuộc này có thực sự đem lại tác dụng bảo vệ tim mạch như lời đồn?

Khoa học hiện đại ghi nhận các hoạt chất chiết xuất từ cây sả chanh có khả năng làm giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ trên mô hình thí nghiệm [1], [2]. Dù vậy, các bằng chứng hiện có chủ yếu dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng và thử nghiệm sinh lý nhỏ, chưa đủ để xem sả như một vị thuốc điều trị thay thế.

Cơ chế giãn mạch từ tinh dầu sả

Cây sả chanh (danh pháp khoa học Cymbopogon citratus) chứa lượng lớn tinh dầu dễ bay hơi [1]. Thành phần tạo nên hương thơm đặc trưng của cây gồm neral và geranial, hợp thành hoạt chất citral chiếm hơn 70% hàm lượng [1]. Bên cạnh đó, monoterpene alcohol như citronellol cũng góp phần tạo nên hoạt tính sinh học của loại cây này [2].

Cơ chế hạ áp của sả liên quan trực tiếp đến việc điều hòa dòng canxi qua màng tế bào cơ trơn mạch máu [1], [2]. Khi ion canxi đi vào tế bào, cơ trơn thành mạch co lại làm hẹp lòng mạch và đẩy áp lực máu lên cao [1]. Hoạt chất tự nhiên trong sả can thiệp vào tiến trình này, ức chế dòng canxi ngoại bào xâm nhập qua kênh canxi phụ thuộc điện thế [1]. Khi cơ trơn thành mạch được thư giãn, áp lực lòng mạch giảm bớt, tạo ra hiệu ứng hạ huyết áp [2].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng tim mạch?

Một nghiên cứu công bố năm 2013 kiểm tra hoạt tính giãn mạch của citral trên động mạch chủ chuột WKY đã giải thích rõ cơ chế tác động [1]. Khi gây co mạch bằng cách khử cực màng, citral làm suy yếu đáng kể đáp ứng co thắt của vòng động mạch chủ trước ion canxi [1]. Co bóp tối đa gây bởi 10 mM CaCl2 bị kéo giảm xuống còn 53,38 ± 5,33% so với nhóm đối chứng (n = 4, p < 0.01) [1]. Thậm chí, phản xạ co bóp bị ức chế hoàn toàn khi tăng nồng độ citral lên mức 0,6 mM và 6 mM [1]. Báo cáo cũng chỉ ra kinh nghiệm dân gian tại Brazil thường dùng trà sả chanh hàng ngày nhờ đặc tính an thần và hỗ trợ chống tăng huyết áp [1].

Trước đó, một công trình công bố năm 2010 đã đánh giá phản ứng tim mạch của citronellol trên chuột thí nghiệm [2]. Nhóm nghiên cứu tiêm tĩnh mạch liều 1-20 mg/kg và ghi nhận citronellol gây hạ huyết áp kèm theo đáp ứng nhịp tim nhanh bù trừ [2]. Phản xạ tim đập nhanh này chỉ giảm đi khi chuột được xử lý trước bằng atropine và hexamethonium [2].

Trên mô hình vòng động mạch mạc treo chuột còn nguyên vẹn được gây co bằng 10 microM phenylephrine, citronellol tạo ra sự giãn mạch phụ thuộc nồng độ (pD2 = 0,71 ± 0,11; hiệu quả tối đa Emax = 102 ± 5%; n = 6) [2]. Khả năng làm giãn mạch của chất này không bị ảnh hưởng khi bóc tách lớp nội mô [2]. Ngoài ra, chất này đối kháng mạnh mẽ các cơn co thắt gây bởi CaCl2 với mức ức chế tối đa đạt 97 ± 4% (n = 6), đồng thời ức chế cơn co mạch do phenylephrine hoặc caffeine tạo ra [2]. Tuy nhiên, mức độ phản ứng này vẫn thấp hơn hoạt chất đối chứng nifedipine [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận citronellol hạ áp thông qua tác động trực tiếp lên cơ trơn thành mạch [2].

Khảo sát tác động trên cơ thể người

Trong khi các dữ liệu huyết áp chi tiết giới hạn ở động vật, tác động dùng đường uống của trà sả trên người đã được xem xét về mặt huyết học [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 tiến hành trên 105 tình nguyện viên khỏe mạnh (gồm 55 nam và 50 nữ) trong độ tuổi từ 18 đến 35 [3].

Người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống nước hãm từ 2g, 4g hoặc 8g lá sả chanh một lần mỗi ngày trong liên tục 30 ngày [3]. Các chỉ số huyết học được đo tại 3 mốc: trước khi uống (ngày 0), ngày thứ 10 và ngày thứ 30 [3]. Kết quả cho thấy dịch hãm lá sả làm tăng đáng kể thể tích khối hồng cầu (PCV), huyết sắc tố (Hb) và số lượng hồng cầu (RBC) ở tất cả đối tượng (p < 0.05), thể hiện rõ rệt nhất ở giai đoạn 30 ngày [3]. Tổng lượng bạch cầu suy giảm (p < 0.05), ngoại trừ bạch cầu trung tính và tế bào lympho tăng lên [3]. Nghiên cứu này khẳng định dịch hãm lá sả tác động sinh học rõ rệt lên hệ tuần hoàn sau chu kỳ 1 tháng dùng liên tục [3].

Mức độ an toàn và độc tính

Nhiều người e ngại việc dùng thảo mộc đậm đặc mỗi ngày có thể gây hại gan, thận. Các thử nghiệm độc tính đã làm rõ ngưỡng an toàn của cây sả [4], [5].

Nghiên cứu năm 2023 trên chuột cống Sprague-Dawley đánh giá chiết xuất Soxhlet cồn 98% từ lá sả chanh [4]. Ở thử nghiệm độc tính cấp với một liều duy nhất 5000 mg/kg thể trọng trên 6 chuột cái, không phát hiện dấu hiệu ngộ độc nào trong suốt 14 ngày theo dõi [4]. Khi thử nghiệm bán trường diễn với liều 200 mg/kg, 600 mg/kg và 1200 mg/kg liên tục 6 tuần, xét nghiệm nước tiểu, sinh hóa và huyết học không có khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p > 0.05) [4]. Mô bệnh học các cơ quan tim, gan, thận, lách và phổi của chuột không ghi nhận biến đổi hình thái bất thường, dù có ghi nhận hiện tượng giảm cân [4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2022 khảo sát chiết xuất nước hỗn hợp sả chanh và xuyến chi (Bidens pilosa) theo tỷ lệ 50:50 ghi nhận liều cấp tính 2000 và 5000 mg/kg không gây tử vong, xác định liều gây chết trung bình LD50 vượt mức 5000 mg/kg [5]. Thử nghiệm bán trường diễn với các liều 200, 400 và 800 mg/kg mỗi ngày suốt 28 ngày không làm tổn thương cấu trúc tim, gan hay thận [5]. Đáng chú ý, liều 200 và 400 mg/kg làm giảm nồng độ creatinine ở chuột đực (p < 0.05 và p < 0.001) nhưng làm tăng nhẹ cholesterol toàn phần ở chuột cái (p < 0.05) [5]. Nhìn chung, cây sả thể hiện mức độ an toàn nội tạng tốt khi dùng ở liều sinh lý [4], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sả trị huyết áp

Sai lầm phổ biến nhất là xem trà sả như giải pháp thay thế hoàn toàn thuốc hạ áp kê đơn. Dữ liệu khoa học chỉ ra hiệu lực làm giãn mạch của các hoạt chất chiết từ sả vẫn yếu hơn các loại thuốc chẹn kênh canxi tiêu chuẩn như nifedipine [2]. Việc tự ý bỏ thuốc huyết áp để uống trà sả có thể gây tăng huyết áp đột ngột, dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm.

Một hiểu lầm khác là súc miệng hoặc xông hơi bằng tinh dầu sả cũng đem lại hiệu quả hạ áp tương đương đường uống. Thực tế, các nghiên cứu kiểm chứng cơ chế đều dựa trên việc uống dịch chiết hoặc tiêm truyền trực tiếp hoạt chất vào mạch máu [1], [2], [3]. Hương thơm của sả có thể giúp thư giãn thần kinh, nhưng không trực tiếp làm giãn các mạch máu lớn nếu thiếu sự hấp thu hoạt chất qua đường tiêu hóa [1], [6], [7].

Ai nên thận trọng khi dùng trà sả?

Dù có độ an toàn cao trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [4], [5], một số nhóm đối tượng cần cẩn trọng trước khi đưa trà sả vào thói quen hàng ngày:

  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp: Tác động chẹn dòng canxi và làm giãn cơ trơn của citral và citronellol có thể cộng gộp với thuốc, gây tụt áp ngoài ý muốn [1], [2].
  • Người có bệnh lý nhịp tim hoặc đang bị nhịp chậm: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hoạt chất sả kích thích các thụ thể gây phản xạ biến đổi nhịp tim nhanh để bù trừ tụt áp [2]. Những người có hệ tim mạch nhạy cảm cần theo dõi phản ứng cơ thể.
  • Phụ nữ có rối loạn mỡ máu: Thử nghiệm bán trường diễn cho thấy chiết xuất chứa sả có thể làm tăng cholesterol toàn phần ở giống cái [5].
  • Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Do dịch hãm lá sả làm biến đổi số lượng hồng cầu, thể tích khối hồng cầu và bạch cầu [3], việc uống đậm đặc liên tục có thể ảnh hưởng đến kết quả đông máu hoặc công thức máu chu phẫu.

Người có bệnh nền tim mạch, gan thận hoặc đang điều trị thuốc chuyên khoa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng trà sả như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe.

Cách dùng trà sả an toàn trong sinh hoạt

Để tận dụng hương vị thư giãn và hỗ trợ tuần hoàn từ cây sả mà không gây phản ứng phụ, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản:

  • Liều lượng phù hợp: Theo thử nghiệm trên người, mức dùng 2g đến 4g lá sả khô (tương đương 1-2 nhánh sả tươi đập dập) mỗi ngày là ngưỡng dung nạp tốt cho cơ thể [3].
  • Cách chế biến: Cắt nhỏ thân và lá sả, rửa sạch rồi hãm với 200-300 ml nước sôi trong 10-15 phút. Không nên đun sắc cạn quá lâu ở nhiệt độ cao vì có thể làm bay hơi các tinh dầu có hoạt tính như citral [1].
  • Thời điểm dùng: Thích hợp nhất là uống sau bữa ăn sáng hoặc trưa khoảng 30 phút. Tránh uống khi bụng đói vì tinh dầu sả có thể gây cồn cào niêm mạc dạ dày.
  • Kết hợp lành mạnh: Có thể thêm vài lát gừng tươi hoặc một nhánh bạc hà nhỏ để tăng hương vị. Không nên pha thêm nhiều đường ngọt vì đường làm tăng gánh nặng lên mạch máu.

Trà sả là thức uống thảo mộc tự nhiên thơm lành, chứa các hợp chất có khả năng hỗ trợ giãn mạch và cải thiện một số chỉ số máu [1], [3]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ lối sống chứ không phải thuốc chữa bệnh. Một chế độ ăn giảm muối, vận động đều đặn và tuân thủ phác đồ y khoa vẫn là nền tảng cốt lõi để giữ huyết áp luôn ổn định.