Nhiều người có thói quen dùng thảo dược Echinacea (hoa cúc tím) mỗi ngày để tăng đề kháng, đặc biệt vào mùa lạnh. Dù vậy, trên nhãn phụ của nhiều sản phẩm luôn đi kèm khuyến cáo không nên uống liên tục quá 8 tuần. Điều này khiến không ít người lo lắng liệu việc lạm dụng kéo dài có làm "suy kiệt" hoặc rối loạn hệ miễn dịch hay không.

Thực tế, mốc cảnh báo 8 tuần chủ yếu xuất phát từ sự thận trọng của các cơ quan quản lý y tế do thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu dài hạn tính theo năm, thay vì có bằng chứng cho thấy dược liệu này gây độc trực tiếp cho hệ miễn dịch. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện ghi nhận Echinacea an toàn khi dùng tối đa 4 đến 6 tháng, nhưng việc uống liên miên nhiều năm vẫn là khoảng trống khoa học chưa có lời giải đáp.

Nguồn gốc mốc thời gian 8 tuần

Các cơ quan quản lý dược phẩm uy tín như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Hợp tác xã Khoa học Châu Âu về Liệu pháp Thực vật (ESCOP) và Ủy ban E của Đức đều đưa ra khuyến cáo không nên sử dụng Echinacea liên tục quá 8 tuần [1]. Thậm chí, Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) từng gợi ý các đợt dùng ngắn hạn chỉ nên kéo dài khoảng một tuần đến mười ngày [1].

Nguyên nhân cốt lõi của những mốc thời gian này bắt nguồn từ việc thiếu dữ liệu an toàn khi sử dụng trường diễn [1]. Đa số các thảo dược tăng cường miễn dịch được thiết kế cho mục đích điều trị hoặc phòng ngừa ngắn hạn khi giao mùa, do đó giới hạn 8 tuần được thiết lập nhằm ngăn ngừa nguy cơ tích lũy phản ứng phụ chưa được lường trước [1].

Cho đến nay, hệ quả của việc sử dụng Echinacea liên tục trong nhiều năm đối với cơ thể người vẫn hoàn toàn chưa được biết rõ [1]. Việc người tiêu dùng tự ý dùng thảo dược này quanh năm như một loại nước uống dinh dưỡng thông thường là hành vi tiềm ẩn rủi ro do thiếu cơ sở kiểm chứng khoa học [1].

Giả thuyết về "suy giảm miễn dịch" và cơ chế thực tế

Trong cộng đồng từ lâu tồn tại một giả thuyết chưa được chứng minh: việc kích thích hệ miễn dịch liên tục bằng Echinacea trong thời gian dài có thể tạo ra sự lệ thuộc, hoặc tệ hơn là làm hệ miễn dịch bị suy yếu, không còn khả năng chống chọi trước các tác nhân nhiễm trùng nhỏ [2]. Lời khuyên phổ biến trên nhãn thương mại thường bảo người dùng ngắt quãng vài tuần rồi mới dùng tiếp cũng xuất phát từ mối băn khoăn này [2].

Tuy nhiên, cơ chế tác động của chiết xuất Echinacea lên hệ miễn dịch phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường. Một tổng quan hệ thống năm 2016 chỉ ra rằng các chế phẩm Echinacea ưa mỡ chứa hoạt chất alkamides thực chất lại có xu hướng ức chế các phản ứng miễn dịch tế bào, điều này giúp lý giải vì sao thảo dược lại ghi nhận tác dụng có lợi trên một số tình trạng tự miễn [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dược động học in vivo trên người cho thấy việc sử dụng chế phẩm Echinacea purpurea chuẩn hóa không gây ức chế đáng kể các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng của gan là CYP2D6 và CYP3A4, mặc dù kết quả trên vi thể gan (microsome) vẫn còn đôi chút mâu thuẫn [3].

Bằng chứng khoa học về việc dùng kéo dài

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2012 đã đánh giá độ an toàn và hiệu quả của chế phẩm Echinaforce trong suốt 4 tháng liên tục [4]. Nghiên cứu này ghi nhận tổng cộng 149 đợt cảm lạnh với 672 ngày bệnh ở nhóm dùng Echinacea, thấp hơn so với 188 đợt và 850 ngày bệnh ở nhóm giả dược (giảm 26% số ngày bệnh tích lũy, có ý nghĩa thống kê) [4]. Đồng thời, số ca nhiễm trùng tái phát ở nhóm Echinacea chỉ có 65 đợt (ở 28 người), giảm đáng kể so với 100 đợt (ở 43 người) của nhóm giả dược [4].

Về mặt an toàn, sau 4 tháng dùng thuốc liên tục, các chỉ số huyết học và sinh hóa của các đối tượng không phát hiện bất thường nào so với ban đầu và so với nhóm giả dược [4]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi không có sự khác biệt giữa hai nhóm, và khoảng 64% người dùng Echinacea đánh giá khả năng dung nạp ở mức "tốt" hoặc "rất tốt" (so với 71% ở nhóm giả dược) [4]. Các mối lo ngại trước đây như gây dị ứng, giảm bạch cầu hay khởi phát bệnh tự miễn hoàn toàn không được quan sát thấy [4].

Một đánh giá an toàn năm 2016 cũng ghi nhận các nghiên cứu dài hạn dùng liên tục các chế phẩm Echinacea khác nhau trong tối đa 6 tháng không ghi nhận mối lo ngại nào về mặt độc tính [3]. Độc tính liên quan đến việc uống kéo dài tới 6 tháng được đánh giá là không đáng kể [1].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2005 đã cho chuột ăn Echinacea hàng ngày từ 7 tuần tuổi (tuổi dậy thì) đến 13 tháng tuổi (giai đoạn đầu của tuổi già) [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sống sót ở 10 tháng tuổi đạt 100% ở nhóm ăn Echinacea (so với 79% ở nhóm đối chứng), và ở 13 tháng tuổi là 74% (so với 46% ở nhóm đối chứng) [2]. Số lượng tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) tại tủy xương và lá lách của chuột dùng Echinacea tăng cao rõ rệt ở mọi thời điểm kiểm tra, cho thấy việc dùng dài hạn không gây hại mà còn giúp bảo vệ cơ thể ở động vật [2].

Hiệu quả trên các nhóm đối tượng đặc thù

Ngoài bệnh cảm thông thường, một thử nghiệm lâm sàng năm 2006 trên 51 bệnh nhân viêm màng bồ đào tự miễn mức độ nhẹ, phụ thuộc steroid đã kiểm tra tác động của Echinacea [5]. Trong đó, 32 bệnh nhân (21 người viêm màng bồ đào trước, 11 người viêm trung gian) uống thêm chiết xuất Echinacea liều 150 mg chia 2 lần mỗi ngày, kết hợp giảm liều steroid; 20 bệnh nhân còn lại chỉ dùng phác đồ steroid quy ước [5].

Theo dõi trong 9 tháng cho thấy 19/21 ca viêm màng bồ đào trước và 9/11 ca viêm trung gian ở nhóm dùng Echinacea đã ổn định bệnh hoàn toàn, với thời gian ngưng steroid lần lượt là 209 ngày và 146 ngày (dài hơn hẳn mức 121 ngày và 87 ngày của nhóm đối chứng) [5]. Thị lực được bảo tồn hoặc cải thiện ở đa số bệnh nhân và không ghi nhận tác dụng phụ nào [5].

Đối với trẻ em từ 4 đến 12 tuổi mắc cảm lạnh cấp tính, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2020 trên 79 trẻ điều trị bằng viên ngậm Echinaforce Junior (tổng liều 1200 mg hoặc 2000 mg chiết xuất/ngày) cho thấy mức độ dung nạp rất cao, với hơn 96% đánh giá tích cực từ bác sĩ [6]. Đợt cảm kéo dài trung bình 7,5 ngày và phác đồ 5 viên/ngày giúp rút ngắn thời gian bệnh thêm 1,7 ngày so với phác đồ 3 viên/ngày [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ áp dụng điều trị ngắn hạn trong các đợt cảm cấp tính chứ không đánh giá việc dùng trường diễn hàng ngày [6].

Tác dụng phụ và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có độ dung nạp tốt, Echinacea không phải là vô hại. Các biến cố bất lợi được báo cáo qua các thử nghiệm lâm sàng nhìn chung nhẹ và phần lớn không có mối quan hệ nhân quả rõ rệt [3]. Một tổng quan hệ thống năm 2005 chỉ ra rằng rối loạn tiêu hóa và phát ban là những phản ứng thường gặp nhất [7].

Dữ liệu giám sát từ chương trình thẻ vàng của cơ quan quản lý dược Anh cũng liệt kê các tác dụng phụ bao gồm đau bụng, phù mạch, khó thở, buồn nôn, ngứa ngáy, phát ban da, ban đỏ và mề đay [1]. Đôi khi các phản ứng dị ứng có thể diễn biến nghiêm trọng [7].

Nhiều người lầm tưởng rằng Echinacea là thảo dược tự nhiên nên có thể uống vô tội vạ thay trà mỗi ngày để "phòng ngừa mọi loại bệnh". Sự thật là việc dùng thảo dược này ngắn hạn mang lại tỷ lệ rủi ro/lợi ích tích cực [1], nhưng việc tự ý dùng vượt quá các mốc thời gian nghiên cứu (trên 6 tháng) là hành vi thiếu căn cứ y khoa [1, 4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người có cơ địa dị ứng hoặc hen suyễn cần cân nhắc hết sức cẩn trọng trước khi dùng Echinacea do nguy cơ khởi phát dị ứng nghiêm trọng [7].

Phụ nữ mang thai và đang cho con bú được khuyến cáo nên tránh dùng hoặc tham khảo ý kiến y khoa kỹ lưỡng do dữ liệu an toàn còn thiếu hụt [7]. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy Echinacea có thể gây sảy thai sớm hoặc cản trở quá trình hình thành mạch máu phôi thai, ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi, dù không gây quái thai hoặc dị tật hình thái [1]. Dù một đánh giá y văn ghi nhận không có mối liên quan giữa Echinacea với nguy cơ dị tật lớn nhỏ ở người [3], sự thận trọng tuyệt đối vẫn là cần thiết [4, 6].

Những người mắc bệnh tự miễn hoặc đang điều trị ức chế miễn dịch thường nhận được cảnh báo chống chỉ định từ các cơ quan quản lý [1]. Tuy vậy, một số tài liệu khoa học cho rằng chống chỉ định này còn gây tranh cãi và cần được xem xét lại tùy thuộc vào dạng chiết xuất cụ thể [3]. Người bệnh thuộc nhóm này bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Người trưởng thành có nhu cầu sử dụng Echinacea để hỗ trợ hô hấp trong mùa lạnh nên tuân thủ mức liều đường uống phổ biến trong các nghiên cứu lâm sàng, thường dao động từ 800 mg đến 1500 mg mỗi ngày [1].

Đối với các đợt cảm lạnh cấp tính, có thể sử dụng ngay khi xuất hiện dấu hiệu đầu tiên và dùng trong khoảng 7 đến 10 ngày để hỗ trợ cải thiện triệu chứng [4, 7]. Nếu sử dụng với mục đích phòng ngừa trong mùa đông, giới hạn thời gian an toàn được các cơ quan quản lý khuyến nghị là không vượt quá 8 tuần liên tục [1].

Mặc dù một số thử nghiệm cho thấy việc dùng tới 4 hoặc 6 tháng không ghi nhận độc tính rõ rệt [1, 2], người tiêu dùng không nên tự ý kéo dài hơn khoảng thời gian này. Luôn ưu tiên chọn các sản phẩm chuẩn hóa đã qua kiểm định chất lượng và thông báo cho bác sĩ nếu bạn đang điều trị bất kỳ bệnh nền nào.

Echinacea là dược liệu hỗ trợ miễn dịch hiệu quả trong ngắn hạn nhưng việc dùng liên tục quá 8 tuần tiềm ẩn rủi ro do thiếu hụt dữ liệu an toàn dài hạn. Người dùng nên tuân thủ liều lượng khuyến cáo, áp dụng ngắt quãng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế thay vì lạm dụng liên miên.