Tăng huyết áp là một trong những mối đe dọa thầm lặng lớn nhất đối với sức khỏe tim mạch hiện nay. Không ít người khi phát hiện huyết áp ở mức chớm cao thường tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn hạ huyết áp mà chưa cần dùng thuốc. Trong số đó, trà táo gai (tên khoa học là Crataegus) trở thành một cái tên nổi bật được nhiều người truyền tai nhau nhờ công dụng thư giãn mạch máu và hỗ trợ tim mạch.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy táo gai có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp ở mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Tuy nhiên, loại thảo dược này hoạt động theo cơ chế hỗ trợ lâu dài chứ không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị chuyên khoa hay đem lại kết quả tức thì.

Táo gai và lịch sử dùng làm dược liệu tim mạch

Cây táo gai, hay còn gọi là sơn tra (Crataegus), là loài cây có lịch sử sử dụng rất lâu đời tại nhiều nền y học cổ truyền trên khắp thế giới [2]. Ngay từ thế kỷ 19, các sản phẩm tự nhiên chứa táo gai đã được sử dụng tại Bắc Mỹ để hỗ trợ điều trị các vấn đề về tim như tăng huyết áp, đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim và suy tim sung huyết [3]. Bên cạnh việc dùng làm thực phẩm, các bộ phận của cây còn được sử dụng để điều trị các bệnh về tiêu hóa [3].

Tại Trung Quốc, táo gai được nhắc đến lần đầu trong tài liệu cổ và được ứng dụng rộng rãi trong điều trị rối loạn tiêu hóa, trướng bụng, tiêu chảy hay đau bụng [4]. Mặc dù các y văn cổ phương Đông ít ghi chép về công dụng tim mạch của táo gai, các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện ra rằng loài thực vật này mang lại rất nhiều lợi ích cho hệ thống tuần hoàn [4]. Ngày nay, lá, hoa và quả của cây táo gai vẫn được dùng để pha trà hoặc bào chế thành các chiết xuất tiêu chuẩn hóa [5], [6].

Cơ chế tác động: Thư giãn mạch máu và giải phóng nitơ oxit

Khả năng kiểm soát huyết áp của táo gai đến từ hàm lượng dồi dào các hoạt chất thực vật có hoạt tính sinh học. Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng loài thực vật này chứa lượng lớn các flavonoid (như hyperoside, vitexin), procyanidin, anthocyanin và các axit thơm [2], [3]. Trong một số nghiên cứu chiết xuất lá, các hoạt chất như (-)-epicatechin và rutin cũng được xác định là thành phần quan trọng đóng góp vào tác dụng giãn mạch [6].

Về mặt sinh học, huyết áp tăng cao thường gắn liền với sự co thắt của thành mạch và căng thẳng oxy hóa. Táo gai hỗ trợ điều hòa huyết áp thông qua việc kích thích giải phóng nitơ oxit (nitric oxide) và tăng cường hoạt động chống oxy hóa nội sinh [7]. Nitơ oxit là một phân tử tín hiệu quan trọng giúp các tế bào cơ trơn trên thành mạch thư giãn, làm cho lòng mạch giãn rộng ra và giảm áp lực dòng máu [7].

Thêm vào đó, chiết xuất táo gai giúp bảo vệ lớp nội mô mạch máu, chống tái cấu trúc tim và giảm thiểu sự di chuyển, tăng sinh của tế bào cơ trơn mạch máu [4]. Sự kết hợp của các cơ chế này tạo nên tác động giãn mạch tự nhiên, giúp tuần hoàn máu lưu thông êm dịu hơn [7], [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Để đánh giá một cách khách quan tác dụng của táo gai, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Một phân tích tổng hợp (meta-analysis) trên các thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược đã tổng hợp dữ liệu từ 6 nghiên cứu với tổng cộng 428 người tham gia [1]. Các thử nghiệm này theo dõi sự thay đổi của huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương trong thời gian điều trị từ 10 tuần đến 6 tháng với liều lượng từ 250 đến 1200 mg/ngày [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất táo gai giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 6,65 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -11,72 đến 1,59) có ý nghĩa thống kê, đồng thời làm giảm huyết áp tâm trương trung bình 7,19 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -15,17 đến 0,79) [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hiệu quả giảm huyết áp của táo gai đạt mức có ý nghĩa lâm sàng [1].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2006 tại Anh đã khảo sát tác động của táo gai trên 79 bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2 đang sử dụng thuốc kê đơn [5]. Nhóm can thiệp gồm 39 người được chỉ định dùng 1200 mg chiết xuất táo gai mỗi ngày trong 16 tuần, trong khi nhóm còn lại gồm 40 người sử dụng giả dược [5]. Trong nghiên cứu này, 71% bệnh nhân đang dùng thuốc hạ huyết áp [5].

Kết quả sau 16 tuần cho thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm về chỉ số huyết áp tâm trương: nhóm dùng táo gai giảm từ 85,6 mmHg xuống 83,0 mmHg, trong khi nhóm giả dược tăng nhẹ từ 84,5 mmHg lên 85,0 mmHg [5]. Mức giảm huyết áp tâm thu giữa hai nhóm không có sự khác biệt đáng kể (giảm 3,6 mmHg ở nhóm táo gai so với 0,8 mmHg ở nhóm giả dược) [5]. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tương tác bất lợi nào giữa thảo dược táo gai và các loại thuốc điều trị của bệnh nhân [5].

Những phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm

Bên cạnh các thử nghiệm lâm sàng, các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế giãn mạch của táo gai.

Trong một nghiên cứu năm 2006, chiết xuất nước từ lá cây Crataegus tanacetifolia (liều 100 mg/kg) được cho chuột uống qua đường xông dạ dày liên tục trong 4 tuần [2]. Nghiên cứu này cho thấy chiết xuất lá táo gai, đặc biệt là phân đoạn chứa hyperoside, có khả năng ngăn ngừa tình trạng tăng huyết áp do hóa chất L-NAME gây ra và bảo vệ cấu trúc thành động mạch vành của chuột [2].

Năm 2017, một nghiên cứu khác khảo sát chiết xuất cồn-nước từ quả Crataegus azarolus trên chuột bị tăng huyết áp do kẹp động mạch thận [7]. Thử nghiệm bao gồm 6 nhóm chuột (mỗi nhóm 6 đến 8 con), được chia thành nhóm phẫu thuật giả và các nhóm kẹp động mạch thận nhận liều dịch chiết từ 5, 10, 20 đến 30 mg/kg/ngày hoặc giả dược trong 4 tuần [7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất táo gai có huyết áp tâm thu giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược [7]. Đồng thời, chiết xuất giúp làm tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase và glutathione reductase, cải thiện phản ứng giãn mạch qua trung gian acetylcholine và giải phóng nitơ oxit [7].

Ngoài ra, các nghiên cứu tại Mexico vào năm 2021 đối với loài Crataegus mexicana cũng xác định dịch sắc từ lá và quả của loài này có tác dụng làm giãn mạch và hỗ trợ lưu lượng máu mạch vành [6].

Lợi ích tim mạch mở rộng và giới hạn bằng chứng

Không chỉ hỗ trợ hạ huyết áp, các nghiên cứu tổng quan cho thấy các chế phẩm từ táo gai còn mang lại nhiều đặc tính tim mạch đa dạng. Chúng thể hiện khả năng chống oxy hóa, chống viêm, chống loạn nhịp tim, hạ lipid máu và có tác dụng tăng co bóp cơ tim [4], [8]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh chế phẩm táo gai rất hiệu quả trong việc hỗ trợ giai đoạn sớm của bệnh suy tim sung huyết [4], [8].

Mặc dù các dữ liệu hiện có rất hứa hẹn, các chuyên gia vẫn lưu ý về những giới hạn của bằng chứng. Tác dụng của táo gai trên huyết áp tâm trương trong phân tích gộp lớn vẫn chưa đạt độ tin cậy tuyệt đối và có sự dao động do khác biệt về liều dùng (250 - 1200 mg/ngày) cũng như quy trình nghiên cứu [1]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn dành riêng cho bệnh lý tăng huyết áp vẫn còn hạn chế so với các nghiên cứu về suy tim [4], [8]. Vì vậy, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn, chặt chẽ hơn để xác định liều lượng và thời gian sử dụng tối ưu [1], [8].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà táo gai

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống vài tách trà táo gai là huyết áp sẽ hạ ngay lập tức tương tự như khi uống một viên thuốc hạ áp khẩn cấp. Đây là suy nghĩ sai lầm. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy các chuyển biến tích cực trên huyết áp cần thời gian can thiệp đều đặn từ 10 tuần đến 6 tháng mới bắt đầu thể hiện rõ nét [1], [5].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống trà táo gai. Táo gai chỉ mang lại hiệu quả giảm huyết áp khiêm tốn (khoảng vài mmHg) [1], [5]. Đối với những người bị tăng huyết áp độ 2 hoặc có bệnh nền phức tạp, mức hạ áp này không đủ để bảo vệ tim và não khỏi nguy cơ tai biến nếu ngừng dùng thuốc đặc trị.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là an toàn và ít gây tác dụng phụ ở các thử nghiệm ngắn hạn [5], [8], táo gai vẫn cần được dùng thận trọng ở một số nhóm đối tượng:

  • Người đang dùng thuốc điều trị tim mạch và huyết áp: Việc kết hợp thêm táo gai có thể làm tăng cường độ tác dụng giãn mạch, đòi hỏi phải theo dõi chỉ số huyết áp thường xuyên để tránh hiện tượng hạ huyết áp quá mức.
  • Người có huyết áp thấp: Uống trà táo gai đậm đặc hoặc liều cao có thể gây cảm giác hoa mắt, chóng mặt.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có đủ dữ liệu lâm sàng về tính an toàn tuyệt đối trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Do táo gai có tiềm năng chống kết tập tiểu cầu [4], người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phẫu thuật để tránh nguy cơ chảy máu kéo dài.

Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc kê đơn đều cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa táo gai vào chế độ ăn uống hằng ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng táo gai như một thức uống hỗ trợ sức khỏe mạch máu hằng ngày, bạn có thể tham khảo các gợi ý sau:

  • Dạng dùng: Quả táo gai khô hoặc lá táo gai sấy khô có thể dùng hãm với nước sôi tương tự như các loại trà thảo mộc thông thường [6].
  • Cách chế biến: Dùng khoảng 5-10g táo gai khô, rửa sơ qua nước ấm rồi hãm với 300-500ml nước sôi trong 10-15 phút. Nước trà có vị chua nhẹ tự nhiên và hương thơm dễ chịu.
  • Thời điểm dùng: Nên uống sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 giờ. Tránh uống trà thảo dược quá đậm đặc vào lúc bụng đói vì tính axit tự nhiên có thể gây xót ruột nhẹ.
  • Kết hợp lối sống: Thảo dược chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm lối sống khoa học. Cần duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế đường và chất béo bão hòa, bổ sung rau củ quả, đồng thời kết hợp tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn mỗi ngày.

Nhìn chung, trà táo gai là một giải pháp hỗ trợ lành tính, tự nhiên giúp cải thiện lưu lượng máu và hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở mức độ nhẹ thông qua cơ chế giãn mạch và chống oxy hóa. Tuy nhiên, nó không thể thay thế cho phác đồ điều trị của y khoa hiện đại. Việc duy trì thói quen thăm khám định kỳ và phối hợp hài hòa giữa dinh dưỡng, vận động và tuân thủ y lệnh vẫn là chìa khóa then chốt để bảo vệ trái tim của bạn.