Nhiều người thường thêm sả và gừng vào món ăn hoặc pha trà uống với mong muốn làm ấm cơ thể khi trời lạnh. Dù đều là những gia vị làm ấm quen thuộc, hai loại cây này không tác động lên mạch máu và thân nhiệt theo cùng một cách.
Sả và gừng khác nhau thế nào về tác động mạch máu?
Câu trả lời ngắn gọn là bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu trên động vật, mô hình cơ quan cô lập và tế bào, nên chưa đủ cơ sở để khẳng định tác dụng tương tự khi ăn uống hằng ngày ở người. Trong các thí nghiệm trên động vật, hoạt chất 6-gingerol trong gừng thúc đẩy quá trình sinh nhiệt ở mức độ tế bào và có thể đi kèm hiện tượng co mạch [1]. Ngược lại, citral có trong sả lại gây giãn mạch ngoại vi và làm hạ huyết áp thoáng qua trên chuột [2].
Cơ chế sinh nhiệt và tác động mạch máu của gingerol trong gừng
Gừng chứa các hoạt chất tạo vị cay chính là gingerol và shogaol, trong đó 6-gingerol thể hiện hoạt tính sinh nhiệt mạnh nhất trong các thử nghiệm cô lập [1]. Khi truyền chiết xuất gừng hoặc 6-gingerol vào chi sau chuột được tưới máu, các nhà nghiên cứu ghi nhận lượng tiêu thụ oxy tăng 21% và lượng lactate giải phóng tăng 87%, cho thấy sự gia tăng chuyển hóa tạo nhiệt [1]. Đáng chú ý, phản ứng sinh nhiệt này đi kèm với việc tăng áp lực tưới máu thêm 30%, chứng tỏ quá trình tăng nhiệt của 6-gingerol ít nhất một phần liên quan đến co mạch chứ không phải giãn mạch ngoại vi [1].
Một nghiên cứu khác trên chuột nhắt cho thấy chiết xuất gừng ở liều 2 g/kg giúp tăng tiêu thụ oxy và làm tăng nhiệt độ vùng giữa hai bả vai [3]. Cơ chế đứng sau hiện tượng này là do chiết xuất gừng và 6-gingerol kích hoạt con đường tín hiệu AMPK-PGC1alpha, từ đó thúc đẩy quá trình tạo mới và hoạt động của ty thể trong mô cơ, gan và mô mỡ nâu [3].
Về khả năng làm giãn mạch, các dữ liệu hiện có lại ghi nhận tác dụng của chế phẩm gừng nói chung chứ chưa tách bạch cơ chế riêng của 6-gingerol. Trên chuột tăng huyết áp, việc dùng gừng trước đó giúp hạ huyết áp thông qua giảm hoạt tính men chuyển (ACE), tăng sản sinh oxit nitric (một phân tử gây giãn mạch) và tăng nồng độ adenosine [4]. Ở người, một nghiên cứu quan sát cắt ngang ghi nhận tỷ lệ mắc tăng huyết áp và bệnh mạch vành có xu hướng thấp hơn ở những người tiêu thụ gừng hằng ngày nhiều hơn, tuy nhiên thiết kế cắt ngang không thể chứng minh quan hệ nhân quả [4].
Cơ chế giãn mạch ngoại vi của citral trong sả
Trong thành phần của sả có chứa hợp chất citral [5]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2022 cho thấy khi tiêm tĩnh mạch citral với liều từ 1 đến 20 mg/kg trên chuột Wistar tỉnh táo, con vật xuất hiện tình trạng hạ huyết áp thoáng qua đi kèm với nhịp tim chậm [2].
Phân tích sâu hơn bằng các chất ức chế cho thấy citral hạ huyết áp qua hai cơ chế song song: vừa ức chế hoạt động của tim, vừa gây giãn mạch ngoại vi [2]. Hiện tượng giãn mạch ngoại vi này phụ thuộc vào oxit nitric (NO) do lớp nội mô mạch máu tiết ra, vì tác dụng hạ áp bị suy giảm khi dùng chất ức chế tổng hợp NO [2]. Ngoài ra, các thử nghiệm trên tim chuột cô lập với chiết xuất nước sả cũng ghi nhận nhịp tim giảm nhanh mà không làm yếu lực co bóp cơ tim, nhiều khả năng do kích thích thụ thể muscarinic, kích hoạt dây thần kinh phế vị hoặc chẹn kênh canxi [2].
So sánh trực tiếp gingerol và citral: Khoảng trống bằng chứng
Khi đặt hai hoạt chất lên bàn cân, cơ chế tác động lên mạch máu của chúng cho thấy hướng đi khá khác biệt trong thí nghiệm. Citral trong sả có bằng chứng tương đối rõ trên động vật về khả năng gây giãn mạch ngoại vi phụ thuộc oxit nitric và làm chậm nhịp tim [2]. Trong khi đó, 6-gingerol lại làm tăng chuyển hóa năng lượng qua ty thể và gây tăng áp lực tưới máu kiểu co mạch ở chi chuột, còn tác dụng giãn mạch, tăng oxit nitric mới chỉ được báo cáo ở chiết xuất gừng toàn phần trên chuột tăng huyết áp [1].
Quan trọng hơn, các nghiên cứu nói trên đều sử dụng hoạt chất tinh khiết tiêm tĩnh mạch, tưới máu trực tiếp hoặc chiết xuất liều cao trên động vật [2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người so sánh trực tiếp hiệu quả giãn mạch ngoại vi hay khả năng làm ấm giữa việc ăn sả và ăn gừng.
Những điều chưa biết về tác dụng của sả và gừng
- Liệu việc sử dụng sả và gừng như gia vị nấu ăn hoặc pha trà hằng ngày có cung cấp đủ lượng citral và gingerol vào máu để tạo ra tác động giãn mạch ngoại vi hay sinh nhiệt ở người hay không.
- Cảm giác ấm áp mà nhiều người nhận thấy khi uống nước gừng hoặc nước sả xuất phát từ cơ chế mạch máu, từ việc kích thích thụ thể vị cay hay đơn giản do nhiệt độ của đồ uống nóng.
- Tác động tương tác thực tế giữa sả, gừng với các loại thuốc điều trị tim mạch và huyết áp trên cơ thể người.
Ai nên thận trọng khi dùng sả và gừng?
Các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy hai hoạt chất này đều có giới hạn an toàn cần lưu ý khi dùng ở nồng độ cao. Trong thí nghiệm tưới máu, khi tăng liều gingerol quá mức, lượng tiêu thụ oxy bị ức chế trở lại trong khi áp lực tưới máu vẫn tiếp tục tăng, cho thấy khoảng nồng độ hiệu quả khá hẹp và có khả năng làm rối loạn chức năng ty thể [1]. Ở mức độ tế bào gan, 6-gingerol tại nồng độ 200 µM và 6-shogaol ở nồng độ 10 đến 200 µM đều làm giảm khả năng sống của tế bào [3].
Đối với citral, việc tiêm tĩnh mạch cho chuột ở liều 10 và 20 mg/kg làm thay đổi các chỉ số điện tâm đồ (rút ngắn khoảng QTc), và tại liều 20 mg/kg còn kéo dài thời gian QRS, cảnh báo nguy cơ gây rối loạn nhịp tim [2]. Vì vậy, người có tiền sử rối loạn nhịp tim, huyết áp thấp, bệnh lý tim mạch hoặc đang dùng thuốc hạ áp nên thận trọng và cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tinh dầu hoặc các chế phẩm chiết xuất cô đặc từ sả và gừng.
Cách áp dụng sả và gừng an toàn trong đời sống
Do thiếu các thử nghiệm lâm sàng xác định liều dùng cụ thể trên người, không nên kỳ vọng việc ăn uống sả hay gừng có thể thay thế thuốc điều trị bệnh lý mạch máu hay huyết áp. Với người khỏe mạnh, cách hợp lý nhất là sử dụng sả và gừng với lượng vừa phải như gia vị tự nhiên trong bữa ăn cân bằng hằng ngày. Người dùng không nên tự ý uống tinh dầu sả hay chiết xuất gừng liều cao vì nguy cơ gặp tác dụng phụ lên tim mạch và tế bào như các nghiên cứu trên động vật đã cảnh báo.
Kết luận
Tóm lại, gừng và sả có những cơ chế rất khác nhau trong các nghiên cứu thực nghiệm: gingerol trong gừng liên quan đến sinh nhiệt qua ty thể và có thể gây co mạch cục bộ, còn citral trong sả giúp giãn mạch ngoại vi qua oxit nitric kèm hạ nhịp tim. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện tại chỉ dừng lại ở mức độ động vật và tế bào. Bạn có thể dùng hai gia vị này ở mức vừa phải trong ẩm thực hằng ngày, và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bệnh nền hoặc muốn dùng dạng viên uống, tinh dầu cô đặc.
