Nhiều người thường xuyên rơi vào trạng thái kiệt sức kéo dài, ngủ dậy vẫn thấy mệt và không thể hồi phục dù đã nghỉ ngơi. Khi các biện pháp nghỉ ngơi thông thường không mang lại hiệu quả, không ít người tìm đến hồng sâm như một phương thuốc cứu cánh để phục hồi thể lực.

Chiết xuất hồng sâm và các loài nhân sâm nói chung thực sự cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện sự mệt mỏi, đặc biệt là mệt mỏi về mặt tinh thần và tình trạng mệt mỏi ở người mắc bệnh mạn tính [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định sâm không phải là thuốc chữa khỏi hội chứng mệt mỏi mạn tính, và mức độ cải thiện thể lực tổng thể vẫn còn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để xác minh [1], [3].

Nỗi ám ảnh mệt mỏi mạn tính và sự tìm kiếm giải pháp từ thảo dược

Hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS), hay còn gọi là viêm não tủy đau cơ (ME) hoặc bệnh không dung nạp gắng sức toàn thân (SEID), là một tình trạng phức tạp và gây suy nhược nghiêm trọng ảnh hưởng đến gần 1% dân số toàn cầu [3]. Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi từ dưới 10 đến trên 70, nhưng độ tuổi khởi phát trung bình là 33 [3]. Người mắc CFS phải đối mặt với tình trạng mệt mỏi dai dẳng hoặc tái phát kéo dài ít nhất 6 tháng, đi kèm tình trạng khó chịu sau gắng sức, rối loạn chức năng tự chủ, suy giảm nhận thức, giấc ngủ không hồi phục hoặc đau cơ khớp mà việc nghỉ ngơi không giúp thuyên giảm [3].

Bên cạnh CFS, mệt mỏi mạn tính vô căn (ICF) cũng là một bệnh lý gây suy nhược lớn đến chất lượng sống nhưng chưa rõ căn nguyên và thiếu các liệu pháp điều trị đặc hiệu [1]. Hàng triệu người mắc bệnh mạn tính cũng đang phải chịu đựng triệu chứng mệt mỏi đa chiều, phức tạp và suy giảm sinh hoạt hằng ngày [2]. Do y học hiện đại chưa có phương pháp điều trị dứt điểm cho hội chứng này, rất nhiều bệnh nhân đã tìm đến các liệu pháp bổ sung và thảo dược [1], [2].

Nhân sâm, đặc biệt là hồng sâm, là một trong những loại thảo dược được sử dụng phổ biến nhất vì người dùng tin rằng nó giúp nâng cao năng lượng, cải thiện thể chất, sức khỏe cảm xúc và chất lượng sống [2]. Củ nhân sâm đã được sử dụng tại châu Á từ hơn 2000 năm trước để điều trị tình trạng mệt mỏi mạn tính [4].

Ginsenoside và cơ chế sinh học: Tác động chống mệt mỏi diễn ra thế nào?

Các hoạt chất sinh học chính tạo nên giá trị của nhân sâm (Panax ginseng) là ginsenoside, với hơn hai mươi loại khác nhau đã được nhận diện [5]. Những hợp chất saponin này không chỉ có trong nhân sâm châu Á mà còn hiện diện ở các loài nhân sâm khác [5]. Về mặt dược lý, các ginsenoside sau khi uống được cho là sẽ chuyển hóa thành các dạng có hoạt tính sinh học nhờ hệ vi sinh vật đường ruột của con người [6].

Cơ chế chống mệt mỏi của sâm gắn liền với đặc tính chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch đã được ghi nhận trong y học truyền thống và hiện đại [4], [5]. Nghiên cứu cho thấy tình trạng mệt mỏi mạn tính thường liên quan mật thiết đến sự mất cân bằng oxy hóa trong cơ thể [1]. Chiết xuất nhân sâm giúp làm giảm nồng độ các chất phản ứng có hại như các gốc oxy phản ứng (ROS) và malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh [1]. Đồng thời, chiết xuất sâm còn giúp nâng cao nồng độ glutathione toàn phần (GSH) và kích thích hoạt tính của enzym glutathione reductase (GSH-Rd), tăng cường năng lực phòng vệ chống oxy hóa của tế bào [1].

Bên cạnh chống oxy hóa, nhân sâm còn phát huy đặc tính thích nghi (adaptogen), giúp điều hòa hệ miễn dịch, chống căng thẳng và kiểm soát đường huyết [5]. Chiết xuất từ loài sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) cũng cho thấy khả năng tác động lên trục não - ruột, thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột và điều hòa hệ thống tiết acetylcholine, từ đó kích hoạt các mạch thần kinh trán - đỉnh để giảm mệt mỏi tinh thần [7]. Nhờ những cơ chế đa tầng này, nhân sâm giúp cơ thể duy trì trạng thái cân bằng sinh học trước các tác nhân gây suy nhược [5].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người mệt mỏi mạn tính

Hiệu quả chống mệt mỏi của nhân sâm đã được kiểm chứng thông qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện năm 2013 trên 90 bệnh nhân (21 nam và 69 nữ) mắc chứng mệt mỏi mạn tính vô căn (ICF) [1]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chỉ định dùng chiết xuất ethanol 20% của Panax ginseng với liều 1 g/ngày, 2 g/ngày hoặc dùng giả dược liên tục trong 4 tuần [1].

Kết quả sau 4 tuần can thiệp cho thấy điểm mệt mỏi tổng thể trên thang đánh giá số học (NRS) ở nhóm dùng sâm có giảm, nhưng sự khác biệt chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [1]. Tuy nhiên, điểm số mệt mỏi về mặt tinh thần lại được cải thiện rất rõ rệt ở cả hai nhóm dùng sâm so với giả dược: điểm giảm từ 20,4 xuống 15,1 ở nhóm dùng 1 g và từ 20,7 xuống 13,8 ở nhóm dùng 2 g, trong khi nhóm giả dược chỉ giảm từ 20,9 xuống 18,8 [1]. Đối với thang đo thị giác (VAS), chỉ có liều 2 g mỗi ngày mới tạo ra sự sụt giảm mức độ mệt mỏi có ý nghĩa thống kê, đưa điểm số từ 7,3 xuống còn 4,4 so với mức giảm từ 7,1 xuống 5,8 của nhóm giả dược [1].

Thử nghiệm này cung cấp bằng chứng lâm sàng đầu tiên cho thấy nhân sâm có tác dụng chống mệt mỏi ở người mắc mệt mỏi mạn tính vô căn, trong đó sự gia tăng các chỉ số chống oxy hóa đóng góp một phần quan trọng vào cơ chế tác động [1]. Dù vậy, nghiên cứu bị giới hạn bởi cỡ mẫu tương đối khiêm tốn (90 người) và thời gian theo dõi ngắn trong 4 tuần, chưa thể đại diện cho liệu trình dài hạn của một hội chứng mạn tính [1].

Nghiên cứu tổng quan về hội chứng mệt mỏi mạn tính và các bệnh lý mạn tính

Năm 2022, một tổng quan hệ thống chuyên sâu về việc sử dụng nhân sâm điều trị hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) được công bố nhằm đánh giá lại toàn bộ bằng chứng y khoa [3]. Tổng quan chỉ tìm thấy 2 nghiên cứu lâm sàng đủ điều kiện với tổng cộng 68 bệnh nhân tham gia, bao gồm 1 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 1 nghiên cứu quan sát tiến cứu [3]. Kết quả phân tích cho thấy nhân sâm mang lại lợi ích tiềm năng đối với bệnh nhân CFS, nhưng độ tin cậy của bằng chứng về hiệu quả chỉ ở mức thấp đến trung bình, còn bằng chứng về tính an toàn ở mức rất thấp [3].

Ở phạm vi rộng hơn, một tổng quan hệ thống năm 2018 đánh giá 10 thử nghiệm lâm sàng về việc sử dụng cả sâm châu Á (Panax ginseng) và sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) để điều trị mệt mỏi ở người mắc bệnh mạn tính [2]. Kết quả cho thấy nhân sâm là liệu pháp đầy hứa hẹn với bằng chứng khiêm tốn về hiệu quả và có nguy cơ xuất hiện biến cố bất lợi ở mức thấp [2]. Tương tự, một phân tích gộp năm 2022 trên các nghiên cứu tiếng Trung và tiếng Anh về mệt mỏi liên quan đến ung thư (CRF) cũng chỉ ra rằng việc sử dụng nhân sâm qua đường uống hoặc đường tiêm mang lại lợi ích rõ rệt trong việc giảm mệt mỏi so với giả dược [4].

Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu năm 2018 tại Iran trên 113 bệnh nhân ung thư đại tràng không di căn cho thấy việc dùng 100 mg Panax ginseng mỗi ngày trong 30 ngày sau hóa trị đã cải thiện đáng kể chất lượng sống và tâm trạng so với giả dược [8]. Dữ liệu từ các nghiên cứu khác đối với sâm Bắc Mỹ cũng ghi nhận cải thiện sự mệt mỏi và chức năng nhận thức ở liều cao 2000 mg hoặc các liều thấp hơn từ 100 mg đến 400 mg [7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học về tác dụng của nhân sâm đối với hội chứng mệt mỏi mạn tính vẫn tồn tại những rào cản lớn [3]. Tổng quan hệ thống năm 2022 nhấn mạnh số lượng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên đối tượng bệnh nhân mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) còn quá ít ỏi (chỉ có 2 nghiên cứu trên 68 người), khiến giới y khoa chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn [3].

Thêm vào đó, tác dụng cải thiện thể lực tổng thể không phải lúc nào cũng vượt trội so với giả dược. Như trong nghiên cứu năm 2013, tổng điểm mệt mỏi chung sau 4 tuần không đạt mức khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược, mà tác dụng chỉ tập trung vào khía cạnh mệt mỏi tinh thần hoặc đòi hỏi liều cao 2 g mới thấy cải thiện trên thang đo thị giác [1]. Tính chất chống mệt mỏi của sâm trên người vẫn là chủ đề gây tranh luận trong nhiều tài liệu y học [5].

Một vấn đề lớn khác đến từ thị trường dược liệu là tình trạng giả mạo hoặc pha trộn sâm kém chất lượng do giá thành của sâm tự nhiên rất cao [5]. Mặc dù các chiết xuất chuẩn hóa hiện nay đã kiểm soát hàm lượng ginsenoside tốt hơn, người tiêu dùng vẫn đối mặt với nguy cơ mua phải sản phẩm không đạt chuẩn [5]. Các nghiên cứu tổng quan cũng lưu ý rằng chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp nhân sâm trên các hội chứng suy nhược ở người già mà chủ yếu suy ra từ các rối loạn liên quan [6].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hồng sâm trị kiệt sức

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là coi hồng sâm như một "thần dược" có thể chữa dứt điểm hội chứng mệt mỏi mạn tính. Thực tế, CFS là một hội chứng phức tạp liên quan đến hệ thần kinh, nội tiết và miễn dịch; y học hiện chưa có liệu pháp điều trị dứt điểm và sâm chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng [3]. Sâm không thể thay thế cho các can thiệp y tế toàn diện hoặc giải quyết được gốc rễ bệnh lý [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan điểm "dùng càng nhiều sâm càng khỏe". Nghiên cứu lâm sàng cho thấy các mức liều khác nhau tạo ra những phản ứng sinh học khác biệt; chẳng hạn liều 1 g/ngày giúp tăng nồng độ chất chống oxy hóa glutathione và enzyme GSH-Rd, nhưng phải dùng tới liều 2 g/ngày mới ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa trên thang đo mệt mỏi VAS [1]. Dù độc tính của các chế phẩm sâm chuẩn hóa được ghi nhận ở mức rất thấp trong các thử nghiệm lâm sàng, việc lạm dụng quá mức vẫn có thể dẫn đến lãng phí và các phản ứng không mong muốn [5].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng uống sâm sẽ lập tức phục hồi thể lực cơ bắp. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy sâm thể hiện hiệu quả rõ rệt nhất ở phương diện giảm mệt mỏi tinh thần và hỗ trợ nhận thức, tâm trạng hơn là gia tăng sức mạnh cơ học tức thì [1], [7], [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng nhân sâm?

Dù nhân sâm có hồ sơ an toàn tốt và tỷ lệ gặp tác dụng phụ thấp trong các thử nghiệm lâm sàng, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng [2], [4], [5]. Một số báo cáo về tác dụng độc hại của sâm trên thực tế có thể bắt nguồn từ các thành phần pha tạp trong các bài thuốc phối hợp nhiều vị thuốc khác nhau hoặc do sâm bị làm giả [5].

Những người mắc các bệnh mạn tính liên quan đến đường huyết hoặc huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Nhân sâm đã được ghi nhận là có hoạt tính hạ đường huyết và ảnh hưởng đến huyết áp, do đó có thể tương tác với các thuốc điều trị đái tháo đường hoặc tim mạch [5], [6]. Hoạt tính điều hòa miễn dịch của ginsenoside cũng là yếu tố mà người mắc các bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần cân nhắc kỹ [4], [5].

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc điều trị chuyên khoa để chuyển sang dùng sâm hoàn toàn. Đối với bệnh nhân đang hóa trị hoặc điều trị ung thư, dù sâm có thể hỗ trợ giảm mệt mỏi và cải thiện chất lượng sống, việc sử dụng cần có sự giám sát của bác sĩ ung bướu để đảm bảo an toàn và tránh tương tác điều trị [4], [8].

Hướng dẫn sử dụng hồng sâm an toàn và hỗ trợ thể lực hiệu quả

Để sử dụng chiết xuất nhân sâm hoặc hồng sâm mang lại hiệu quả hỗ trợ thể lực tốt nhất, việc lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa là ưu tiên hàng đầu. Người dùng nên chọn các sản phẩm có ghi rõ tỷ lệ chiết xuất và hàm lượng ginsenoside được chuẩn hóa trên nhãn mác nhằm tránh nguy cơ mua phải hàng giả hoặc sản phẩm pha tạp [5].

Về liều lượng, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người mệt mỏi mạn tính vô căn cho thấy liều dùng chiết xuất từ 1 g đến 2 g mỗi ngày trong 4 tuần là khoảng liều mang lại sự cải thiện rõ rệt về mệt mỏi tinh thần và chỉ số chống oxy hóa [1]. Đối với tình trạng mệt mỏi do bệnh lý, các mức liều từ 100 mg mỗi ngày (với chế phẩm sâm uống chuẩn hóa) cũng đã ghi nhận hiệu quả nâng cao tâm trạng và chất lượng sống sau 30 ngày sử dụng [8]. Nên uống sâm vào ban ngày, tốt nhất là buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để hỗ trợ sự tỉnh táo và tránh gây khó ngủ vào ban đêm.

Bên cạnh việc dùng thảo dược, người mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính cần kết hợp các biện pháp chăm sóc sức khỏe tổng thể. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và áp dụng lối sống điều độ. Đặc biệt, người bệnh cần học cách phân bổ năng lượng trong sinh hoạt, tránh gắng sức quá mức vì gắng sức có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng của hội chứng suy nhược [3].

Hồng sâm và các loài nhân sâm mang lại những hy vọng thực tế trong việc hỗ trợ giảm bớt gánh nặng kiệt sức, đặc biệt là sự mệt mỏi tinh thần ở người mắc các hội chứng mệt mỏi mạn tính [1], [2]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ nên được xem là liệu pháp hỗ trợ chứ không thể thay thế cho chẩn đoán và điều trị y khoa. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, lựa chọn chế phẩm chuẩn hóa và luôn trao đổi với bác sĩ để có hướng can thiệp an toàn, phù hợp nhất.