Nhiều người thích ăn cay thường băn khoăn liệu capsaicin — hoạt chất tạo vị cay của ớt — làm tăng huyết áp tức thời hay giúp hạ huyết áp về lâu dài [1]. Đây là thắc mắc phổ biến bởi không ít người cảm thấy nóng bừng sau bữa ăn cay, nhưng lại nghe nói chất này có lợi cho mạch máu.
Câu trả lời ngắn về capsaicin và huyết áp
Trong các thí nghiệm tiêm trực tiếp trên động vật, capsaicin gây biến động huyết áp cấp tính theo nhiều pha, gồm tụt nhanh rồi tăng tạm thời trước khi hạ trở lại [2]. Ngược lại, dùng capsaicin liều thấp kéo dài hỗ trợ giãn mạch và giúp hạ huyết áp ở các dòng chuột tăng huyết áp [3].
Tuy nhiên, bằng chứng ở người hiện còn hạn chế và chưa đủ để khẳng định tác dụng hạ huyết áp lâu dài của capsaicin đường ăn uống. Dữ liệu trên người mới có một nghiên cứu quan sát về khẩu phần ăn [4]. Bên cạnh đó là một thử nghiệm dùng miếng dán ngoài da ở bệnh nhân mạch vành chứ không đánh giá hiệu quả hạ huyết áp qua đường tiêu hóa [5]. Các tài liệu hiện có cũng chưa chứng minh capsaicin trong bữa ăn gây co mạch nhẹ tức thời ở người.
Cơ chế tác động lên mạch máu: cấp tính và lâu dài khác nhau thế nào?
Ở phản ứng cấp tính, thí nghiệm tiêm tĩnh mạch capsaicin liều 10 microgram/kg trên chuột gây mê tạo ra đáp ứng huyết áp ba pha: giảm tức thì, hồi phục tăng lên ở pha trung gian rồi giảm dần muộn hơn [2]. Ở những con chuột đã cắt dây thần kinh phế vị, pha trung gian này biểu hiện thành cơn tăng huyết áp rõ rệt và bị chặn lại bởi thuốc đối kháng thụ thể endothelin [2]. Một nghiên cứu khác tiêm capsaicin vào khoang bụng chuột ở nồng độ 33 và 330 microM cũng ghi nhận huyết áp giảm thoáng qua rồi tăng thứ phát ngay sau đó [6].
Ở chiều hướng lâu dài, cơ chế chính liên quan đến thụ thể TRPV1 nằm trên tế bào nội mô mạch máu và các đầu tận cùng thần kinh cảm giác [7]. Khi capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 nội mô kéo dài, enzyme eNOS được hoạt hóa để tăng sản xuất nitric oxide (NO), giúp thành mạch thư giãn [3]. Ngoài ra, việc kích hoạt thụ thể này còn thúc đẩy giải phóng các chất truyền tin giãn mạch như CGRP và substance P, đồng thời hỗ trợ thận tăng bài tiết nước và natri [3].
Nghiên cứu về capsaicin và huyết áp nói gì?
Trên người, một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn với 9.273 tình nguyện viên ghi nhận chế độ ăn có capsaicin liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp thấp hơn [4]. Dù cỡ mẫu lớn, đây là nghiên cứu quan sát nên không thể kết luận capsaicin trực tiếp làm giảm huyết áp.
Ở góc độ thử nghiệm lâm sàng, một nghiên cứu chéo có đối chứng đã cho bệnh nhân bệnh mạch vành ổn định kèm đau thắt ngực sử dụng miếng dán da chứa capsaicin hoặc miếng dán giả dược [5]. Khi dùng miếng dán capsaicin, thời gian gắng sức trước khi xuất hiện dấu hiệu thiếu máu cơ tim tăng từ 372 giây lên 424 giây và nồng độ chất chuyển hóa NO trong máu cũng cao hơn đáng kể [5]. Giới hạn của thử nghiệm này là dùng miếng dán ngoài da trên bệnh nhân tim mạch, chưa chứng minh tác dụng hạ huyết áp của capsaicin đường uống [5].
Trên động vật, nhiều thí nghiệm ghi nhận hiệu quả rõ hơn nhưng điều kiện rất khác đời sống con người. Ở chuột tăng huyết áp di truyền, bổ sung capsaicin liều thấp kéo dài làm giảm huyết áp và cải thiện khả năng giãn động mạch mạc treo [3]. Tuy vậy, trên dòng chuột dễ đột quỵ, capsaicin đường ăn giúp tăng eNOS mạch não và làm chậm khởi phát đột quỵ nhưng không làm thay đổi chỉ số huyết áp [3]. Một nghiên cứu năm 2023 bơm trực tiếp capsaicin vào nhân cạnh não thất vùng dưới đồi của chuột tăng huyết áp trong 28 ngày đã ghi nhận huyết áp giảm từ ngày thứ 16, kèm giảm nhịp tim, phì đại tim và hormone căng thẳng [1].
Điều chưa biết về capsaicin và tăng huyết áp
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trong các tài liệu được cung cấp đánh giá trực tiếp tác dụng hạ huyết áp lâu dài của capsaicin dạng thực phẩm hoặc viên uống ở người bệnh tăng huyết áp. Do đó, chưa thể xác định liều lượng, thời gian sử dụng hay mức độ giảm huyết áp thực tế khi bổ sung qua đường ăn uống.
Các nghiên cứu hiện có cũng chưa trả lời được liệu ăn thực phẩm chứa capsaicin có gây co mạch nhẹ hay làm tăng huyết áp tạm thời ở người hay không. Sự khác biệt về tác động giữa việc ăn ớt trong bữa cơm hằng ngày với việc dùng chiết xuất liều cao vẫn còn là khoảng trống dữ liệu.
Hiểu lầm thường gặp về ăn cay và giãn mạch máu
Nhiều người cho rằng ăn càng nhiều ớt thì huyết áp càng giảm nhanh. Thực tế, phần lớn kết quả hạ huyết áp rõ rệt đến từ thí nghiệm trên chuột tăng huyết áp di truyền hoặc chuột được bơm trực tiếp capsaicin vào não [1]. Ở người, dữ liệu khẩu phần ăn mới dừng ở mức ghi nhận giảm nguy cơ trong khảo sát cộng đồng chứ chưa chứng minh hiệu quả điều trị [4].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng hiệu quả của miếng dán chứa capsaicin với việc ăn uống hằng ngày. Thử nghiệm miếng dán trên bệnh nhân đau thắt ngực cho thấy tăng NO và kéo dài thời gian gắng sức [5], nhưng không chứng minh việc ăn ớt tạo ra nồng độ tác dụng tương đương để kiểm soát huyết áp.
Ai nên thận trọng khi dùng capsaicin?
Người đang bị tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp nên trao đổi với bác sĩ trước khi dùng sản phẩm bổ sung capsaicin hoặc miếng dán nồng độ cao. Lý do là thí nghiệm tiêm trên động vật cho thấy capsaicin có thể gây biến động huyết áp cấp tính cả theo hướng tụt lẫn tăng thoáng qua [2], trong khi tương tác thuốc ở người chưa được làm rõ.
Chưa có nghiên cứu nào trong các trích đoạn đánh giá hiệu quả hay độ an toàn của capsaicin đường uống đối với phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi tăng huyết áp. Dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên động vật và một số nhóm người trưởng thành nhất định, nên các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng chế phẩm capsaicin liều cao.
Cách áp dụng thực tế khi quan tâm đến huyết áp
Vì chưa có liều khuyến nghị cụ thể từ thử nghiệm lâm sàng trên người, bạn chỉ nên dùng thực phẩm chứa capsaicin ở mức gia vị với lượng vừa phải nếu cơ thể dung nạp tốt. Không nên xem ớt hay các chế phẩm từ capsaicin là biện pháp thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp.
Để kiểm soát huyết áp ổn định, hãy ưu tiên các thói quen nền tảng như ăn uống cân bằng, giảm muối, vận động đều đặn và đo huyết áp định kỳ. Nếu muốn dùng thêm viên uống hoặc miếng dán chứa capsaicin, bạn cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước.
Kết luận
Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy capsaicin gây biến động huyết áp nhiều pha trong thử nghiệm tiêm cấp tính trên động vật, còn khi dùng kéo dài lại hỗ trợ thư giãn nội mô mạch máu ở chuột tăng huyết áp. Vì dữ liệu lâm sàng trên người về đường ăn uống còn rất thiếu, capsaicin chỉ nên dừng ở mức gia vị vừa phải trong bữa ăn lành mạnh và không thay thế phác đồ y khoa.
