Nhiều người có thói quen hãm nước lá xạ đen uống thay trà hàng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ ổn định huyết áp. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên dược liệu này mà không kiểm soát liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp quá mức, gây hoa mắt, chóng mặt.
Xạ đen có đặc tính hỗ trợ hạ áp nhẹ. Khi sử dụng hàng ngày, thức uống này không phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là nhóm người có huyết áp thấp, người suy thận, người cao tuổi và bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu bảo tồn.
Cơ chế tác động và rủi ro khi huyết áp bị hạ thấp
Trong y học cổ truyền và dân gian, xạ đen Hòa Bình được xem là dược liệu hỗ trợ mát gan và thanh lọc cơ thể. Một số hoạt chất tự nhiên trong thảo dược có khả năng gây giãn mạch nhẹ, dẫn đến tác dụng làm giảm huyết áp tương tự như một số thảo dược có tính lợi tiểu.
Khi sử dụng thảo dược có tác động hạ áp không kiểm soát, người dùng dễ gặp phải tình trạng tụt huyết áp ngoài ý muốn. Tụt huyết áp làm giảm áp lực tưới máu đến các cơ quan quan trọng trong cơ thể, đặc biệt là não bộ, tim và thận.
Hiện tượng giảm tưới máu cơ quan do huyết áp hạ thấp đã được ghi nhận trong các phân tích y khoa [1]. Khi áp lực động mạch trung bình giảm, nguy cơ tổn thương cơ tim và tổn thương thận có mối liên quan mật thiết với tình trạng hạ áp không chủ ý [1].
Bằng chứng nghiên cứu về kiểm soát huyết áp và chức năng thận
Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của việc hạ huyết áp trên 13.091 bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF) từ 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [2]. Nghiên cứu theo dõi huyết áp tâm thu trước và trong thử nghiệm để đánh giá tỷ lệ tử vong, nhập viện do suy tim và suy giảm chức năng thận [2].
Kết quả cho thấy ở nhóm can thiệp hạ áp, huyết áp tâm thu giảm từ mức 134,7 xuống 130,2 mmHg, trong khi nhóm chứng giảm từ 134,4 xuống 133,3 mmHg [2]. Tỷ lệ nhập viện do suy tim ở nhóm can thiệp giảm so với nhóm đối chứng (RR 0,89; khoảng tin cậy 95%: 0,82 - 0,97; P = 0,006) [2]. Việc can thiệp không làm thay đổi tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, tử vong tim mạch hay biến cố tụt áp [2].
Tuy nhiên, trong các nghiên cứu đánh giá chức năng thận, khi huyết áp tâm thu giảm từ 134,3 xuống 129,6 mmHg ở nhóm can thiệp (so với 134,0 xuống 132,8 mmHg ở nhóm chứng), nguy cơ xuất hiện rối loạn chức năng thận tăng lên rõ rệt với tỷ số nguy cơ RR là 1,52 (khoảng tin cậy 95%: 1,31 - 1,76; P < 0,00001) [2]. Việc hạ huyết áp tâm thu xuống khoảng 130 mmHg tuy giúp giảm nhập viện do suy tim nhưng làm tăng nguy cơ tổn thương chức năng thận [2].
Ngoài ra, một phân tích tổng quan hệ thống năm 2024 đánh giá 48 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về hạ huyết áp có kiểm soát trong phẫu thuật [1]. Kết quả ghi nhận áp lực động mạch trung bình giảm từ 23% đến 30% và lượng máu mất giảm 43% [1]. Dù vậy, dữ liệu an toàn về nguy cơ chấn thương thận và cơ tim vẫn chưa được khảo sát đầy đủ, trong bối cảnh các bằng chứng quan sát cho thấy hạ huyết áp vô ý có liên quan đến tổn thương thận và cơ tim [1].
Rủi ro huyết áp ở người cao tuổi và bệnh nhân thận
Nghiên cứu phân tích gộp năm 2025 thực hiện trên bệnh nhân trên 60 tuổi nhằm đánh giá hiệu quả kiểm soát huyết áp tích cực [3]. Nghiên cứu tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng từ các cơ sở dữ liệu quốc tế tính đến tháng 2 năm 2024 [3].
Kết quả cho thấy duy trì huyết áp tâm thu dưới 140 mmHg ở người trên 70 tuổi giúp giảm nguy cơ biến cố tim mạch chính, và ở nhóm 60-69 tuổi giúp giảm nguy cơ đột quỵ [3]. Khi hạ huyết áp tâm thu xuống dưới 130 mmHg, bệnh nhân trên 60 tuổi giảm nguy cơ biến cố tim mạch, suy tim, nhồi máu cơ tim; nhóm 60-69 tuổi giảm đột quỵ và tử vong tim mạch; nhóm trên 70 tuổi giảm tử vong do mọi nguyên nhân [3]. Mặc dù mang lại nhiều lợi ích tim mạch, việc kiểm soát huyết áp quá chặt chẽ hoặc có mức huyết áp nền thấp lại làm tăng nguy cơ tụt huyết áp ở đối tượng này [3].
Đối với bệnh nhân mắc bệnh thận giai đoạn cuối, việc kiểm soát huyết áp trong các đợt lọc máu là vấn đề thiết yếu. Nghiên cứu thực hiện từ tháng 12 năm 2021 đến tháng 12 năm 2023 trên 99 bệnh nhân bệnh thận giai đoạn cuối so sánh giữa chế độ lọc máu ngắt quãng (50 bệnh nhân) và chạy thận nhân tạo duy trì thông thường (49 bệnh nhân) [4]. Phương thức lọc máu ngắt quãng giúp giảm tỷ lệ tụt huyết áp trong khi lọc máu, duy trì huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và áp lực động mạch trung bình tốt hơn so với nhóm đối chứng [4].
Bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ áp của thảo dược
Dù dữ liệu thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn về xạ đen Hòa Bình còn hạn chế, các thảo dược tự nhiên có hoạt tính hạ áp đã được chứng minh hiệu quả trên người bệnh tăng huyết áp. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên năm 2022 đã so sánh dịch chiết thảo dược Cỏ tháp bút (Equisetum arvense L.) với thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide [5].
Nghiên cứu tiến hành trên 58 bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn 1 ở độ tuổi 25-65 trong 3 tháng, với nhóm dùng cao chiết 900 mg/ngày và nhóm dùng thuốc 25 mg/ngày [5]. Kết quả cho thấy thảo dược làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 12,6 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 8,1 mmHg, đưa huyết áp trung bình từ 148,5/95,7 mmHg xuống 134,0/84,5 mmHg, tương đương hiệu quả của hydrochlorothiazide mà không ghi nhận độc tính trên thận hay gan [5]. Điều này cho thấy việc sử dụng thảo dược có dược tính hạ áp có thể tạo ra thay đổi huyết áp thực tế trên người sử dụng [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo dược hạ áp
Nhiều người quan niệm các loại lá cây, thảo dược uống hằng ngày là hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc càng tốt để phòng ngừa đột quỵ. Thực tế, việc dùng quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày có thể gây ra hiện tượng tích lũy hoạt chất hạ áp.
Một hiểu lầm khác là người đã có tiền sử huyết áp thấp vẫn có thể uống xạ đen để bồi bổ sức khỏe. Khi huyết áp nền vốn đã thấp, việc bổ sung thêm các hoạt chất làm giảm áp lực mạch máu có thể dẫn đến choáng váng đột ngột hoặc ngất xỉu.
4 nhóm người cần cẩn trọng rủi ro tụt huyết áp
Thứ nhất là người có tiền sử huyết áp thấp. Hoạt tính hạ áp tự nhiên từ dược liệu có thể khiến mức huyết áp hạ sâu hơn, làm gia tăng triệu chứng chóng mặt, hoa mắt, thiếu máu não thoáng qua.
Thứ hai là người mắc bệnh suy thận hoặc rối loạn chức năng thận. Tình trạng tụt huyết áp làm giảm tưới máu đến thận, trong khi bằng chứng nghiên cứu cho thấy huyết áp tâm thu hạ thấp làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện rối loạn chức năng thận [2]. Bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị biến cố tụt áp [4].
Thứ ba là người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên). Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng người cao tuổi có mức huyết áp nền thấp hoặc kiểm soát huyết áp quá tích cực dễ gặp rủi ro tụt huyết áp [3]. Hạ áp quá mức ở người già dễ gây mất thăng bằng và ngã chấn thương.
Thứ tư là bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu bảo tồn đang điều trị thuốc. Nghiên cứu chỉ ra việc hạ huyết áp tâm thu xuống khoảng 130 mmHg ở nhóm này làm tăng tỷ lệ rối loạn chức năng thận với RR 1,52 [2]. Việc kết hợp thêm thảo dược hạ áp có thể gây tương tác ngoài dự liệu.
Cách sử dụng an toàn trong đời sống
Người bình thường nếu muốn dùng trà xạ đen cần tuân thủ nguyên tắc dùng lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc. Tránh sử dụng nước xạ đen lúc bụng đang đói vì dễ gây cồn cào ruột và hạ đường huyết kèm tụt áp.
Không nên dùng nước thảo dược thay thế hoàn toàn 100% lượng nước lọc cần uống mỗi ngày. Khi sử dụng, cần lắng nghe phản ứng của cơ thể; nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, hoa mắt, vã mồ hôi thì cần dừng ngay.
Những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc tim mạch hoặc có bệnh nền thận cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa xạ đen vào thực đơn uống hàng ngày.
Trà xạ đen mang lại những giá trị hỗ trợ sức khỏe nhất định nhưng cần được tiếp cận thận trọng. Hiểu rõ cơ địa và kiểm soát lượng dùng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hệ tiết niệu.
