Thói quen bồi bổ phổ biến và mối lo kết quả xét nghiệm bị sai lệch
Nhiều người thường có thói quen uống một ly nước cam, nước chanh hoặc dùng viên sủi vitamin C liều cao vào mỗi buổi sáng nhằm tăng cường sức đề kháng và thanh lọc cơ thể. Thói quen này tưởng chừng hoàn toàn vô hại, nhưng lại có thể trở thành nguyên nhân gián tiếp khiến các xét nghiệm y khoa định kỳ cho ra kết quả sai lệch nghiêm trọng. Khi đi khám sức khỏe, không ít người bất ngờ khi que thử nước tiểu báo mọi chỉ số đều bình thường, trong khi cơ thể đang tiềm ẩn bệnh lý.
Liệu việc bổ sung vitamin C trước khi lấy mẫu có thực sự làm thay đổi kết quả kiểm tra hay không? Câu trả lời dứt khoát là có, đặc biệt là hiện tượng que thử nước tiểu cho kết quả âm tính giả đối với chỉ số đường niệu và hồng cầu ẩn.
Sự xuất hiện của vitamin C trong nước tiểu có thể che giấu các dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh đái tháo đường, tổn thương thận, sỏi tiết niệu hoặc nhiễm trùng đường tiểu. Điều này khiến cả người bệnh lẫn nhân viên y tế dễ dàng bỏ qua thời điểm vàng để chẩn đoán và can thiệp kịp thời.
Vì sao vitamin C làm "tàng hình" đường và máu trong que thử nước tiểu?
Để hiểu vì sao vitamin C lại có khả năng gây nhiễu, chúng ta cần nắm rõ nguyên lý vận hành của que thử nước tiểu thông thường. Phần lớn các que thử nhanh hiện nay phát hiện glucose và hemoglobin (thành phần của hồng cầu) dựa trên phản ứng tạo màu xúc tác bởi enzyme peroxidase [1]. Trong điều kiện bình thường, khi có mặt đường hoặc hồng cầu, phản ứng oxy hóa sẽ sinh ra hợp chất có màu đặc trưng trên que thử.
Tuy nhiên, axit ascorbic (vitamin C) là một chất chống oxy hóa cực mạnh [1]. Do đặc tính khử mạnh, axit ascorbic sẽ cạnh tranh và tiêu thụ lượng hydro peroxide sinh ra trong phản ứng thử nghiệm [1]. Không dừng lại ở đó, hoạt chất này còn trực tiếp khử ngược chất chỉ thị màu về trạng thái không màu ngay khi nó vừa được tạo thành [2].
Nghiên cứu về cơ chế hóa học đã chứng minh hiện tượng này tạo ra một "thời gian trễ", làm ức chế sự đổi màu hiển thị trên que giấy xét nghiệm [2]. Độ dài của thời gian trễ này tỷ lệ thuận với nồng độ vitamin C xuất hiện trong mẫu nước tiểu [2]. Ngoài ra, vitamin C còn có khả năng phản ứng với muối diazonium trên que thử để tạo thành phức hợp không màu, từ đó gây ra kết quả âm tính giả đối với xét nghiệm nitrite nhằm tìm vi khuẩn [1].
Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì về hiện tượng âm tính giả?
Hiện tượng can thiệp của axit ascorbic vào xét nghiệm que thử đã được ghi nhận và nghiên cứu sâu rộng qua nhiều thập kỷ trong các phòng xét nghiệm [1]. Năm 1992, một nghiên cứu khảo sát trên 4.379 mẫu nước tiểu thông thường tại bờ biển phía Tây cho thấy có tới 22,8% số mẫu dương tính với axit ascorbic [3]. Trong quần thể này, nồng độ vitamin C trung bình trong nước tiểu đo được là 2.120 mumol/L [3].
Nghiên cứu năm 1992 ghi nhận tỷ lệ âm tính giả rất cao đối với hemoglobin ở những bệnh nhân có vitamin C trong nước tiểu [3]. Tỷ lệ âm tính giả cao nhất xảy ra ở các mẫu nước tiểu chứa dưới 50 hồng cầu trên mỗi vi trường quang học phóng đại cao [3]. Khi các tình nguyện viên uống bổ sung vitamin C với các mức liều 100 mg, 250 mg, 500 mg và 1.000 mg hoặc uống nước trái cây chứa vitamin C, ngay cả mức liều thấp nhất cũng đủ tạo ra lượng vitamin C trong nước tiểu để gây kết quả âm tính giả cho cả xét nghiệm hemoglobin và glucose [3].
Đến năm 2018, một nghiên cứu đánh giá hiện tượng này đã xem xét độ chính xác và mức độ can thiệp trên 2 dòng que thử phổ biến là iChem Velocity và Combur-10M [4]. Kết quả cho thấy đối với các mẫu nước tiểu âm tính với vitamin C, hai dòng que thử đạt được sự tương đồng gần như hoàn hảo [4]. Tuy nhiên, ở các mẫu nước tiểu chứa axit ascorbic, sự đồng thuận giữa hai que thử đối với bilirubin, protein, nitrite và hemoglobin đều không đạt yêu cầu chấp nhận [4].
Nghiên cứu năm 2018 khẳng định mức độ can thiệp khác nhau tùy thuộc vào loại que thử của từng hãng sản xuất [4]. Axit ascorbic can thiệp vào các chỉ số glucose, hemoglobin, nitrite và bilirubin ở những ngưỡng nồng độ khác nhau và trực tiếp gây ra kết quả âm tính giả [4].
Gần đây hơn, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 thực hiện trên 1.603 mẫu nước tiểu bệnh nhân đã so sánh máy phân tích que thử Hipee S2 với các máy tự động trong phòng xét nghiệm [1]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy dung dịch chứa axit ascorbic ở dải nồng độ từ 0,2 đến 1 g/L đã làm sai lệch kết quả, trong đó nồng độ 1 g/L gây ức chế rõ rệt đối với xét nghiệm phát hiện hemoglobin [1].
Ngoài ra, tổng quan về giai đoạn trước phân tích năm 2014 cũng chỉ ra rằng việc hấp thụ lượng lớn axit ascorbic làm giảm độ nhạy của xét nghiệm bilirubin trên que thử [5]. Nồng độ axit ascorbic cao trong nước tiểu cũng làm giảm độ nhạy của xét nghiệm nitrite và làm giảm độ nhạy của xét nghiệm men leukocyte esterase dùng để tìm tế bào bạch cầu [5].
Đồ uống đóng chai chứa vitamin C cũng có thể làm sai kết quả
Nhiều người nghĩ rằng chỉ khi uống viên bổ sung liều cao thì nước tiểu mới thừa vitamin C. Thế nhưng, thực tế các loại đồ uống thông thường hàng ngày cũng có thể là thủ phạm tiềm ẩn. Hiện nay, axit ascorbic thường xuyên được các nhà sản xuất thêm vào nước giải khát đóng chai và trà xanh với vai trò là chất chống oxy hóa [6].
Một nghiên cứu năm 2009 đã tiến hành kiểm tra ảnh hưởng của nước giải khát và trà xanh thương mại đối với xét nghiệm đường niệu và máu ẩn [6]. Ba đối tượng tham gia đã uống 3 nhãn hiệu nước giải khát khác nhau vào buổi sáng của 3 ngày riêng biệt [6]. Ba đối tượng khác uống 4 nhãn hiệu trà xanh vào 4 ngày khác nhau với tần suất 4 lần mỗi ngày [6]. Sau 2 giờ kể từ thời điểm uống lần đầu, mẫu nước tiểu được thu thập liên tục mỗi giờ một lần trong suốt 8 đến 10 giờ [6].
Sau khi bổ sung một lượng cố định hemoglobin hoặc glucose vào các mẫu nước tiểu này, các nhà nghiên cứu đo độ phản xạ bằng thiết bị phân tích [6]. Kết quả ghi nhận lượng axit ascorbic bài tiết qua nước tiểu đã gây ra kết quả âm tính giả ở cả xét nghiệm máu ẩn và xét nghiệm đường trong tất cả các nhóm uống thử nghiệm [6]. Nghiên cứu đi đến kết luận cần phải hướng dẫn bệnh nhân không dùng nước giải khát thương mại hoặc trà xanh vào đêm hôm trước và ngày tiến hành xét nghiệm nước tiểu [6].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng nghiên cứu hiện nay
Các bằng chứng khoa học hiện có đem lại giá trị to lớn trong việc nâng cao chất lượng chẩn đoán y khoa. Nhờ làm rõ cơ chế gây nhiễu, các nhà khoa học khuyến cáo quy trình xét nghiệm nước tiểu cần tích hợp ô kiểm tra nồng độ vitamin C hoặc sử dụng loại que thử có khả năng kháng axit ascorbic [3]. Một nghiên cứu so sánh 5 loại que thử 10 thông số thông dụng cho thấy chỉ có dòng Combur-Test là có khả năng kháng cản trở vitamin C vượt trội [7]. Dòng que thử này có thể phát hiện chính xác hồng cầu ở mức 10 tế bào/microL, hemoglobin ở mức 0,03 mg/dL và glucose ở mức 50 mg/dL ngay cả khi nồng độ axit ascorbic lên tới 400 mg/L [7].
Bên cạnh đó, giải pháp tích hợp ion thủy ngân Hg2+ vào que thử cũng được chứng minh có khả năng loại bỏ hoàn toàn hiện tượng chậm phản ứng do axit ascorbic gây ra [2]. Các thiết bị phân tích que thử hiện đại ngày nay cũng dần tích hợp mô-đun phát hiện nồng độ axit ascorbic để cảnh báo khi nồng độ vượt ngưỡng 1 g/L [1].
Tuy vậy, các bằng chứng này cũng cho thấy một giới hạn lớn là khả năng kháng vitamin C không đồng đều giữa các nhãn hiệu que thử đang lưu hành [4]. Nhiều cơ sở y tế vẫn sử dụng que thử thông thường không có khả năng chống nhiễu hoặc không có ô báo nồng độ vitamin C. Do đó, việc phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả que thử nhanh mà không hỏi tiền sử dùng thực phẩm của người bệnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ chẩn đoán sót.
Những hiểu lầm tai hại về việc bổ sung vitamin C trước khi đi khám
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng vitamin C là dưỡng chất hòa tan trong nước nên "thừa thì tự đào thải, không ảnh hưởng gì đến sức khỏe hay kết quả khám". Đúng là cơ thể sẽ nhanh chóng đào thải lượng vitamin C dư thừa qua đường thận, nhưng chính sự hiện diện của nó trong bàng quang lại cản trở trực tiếp các phản ứng hóa học trên que thử [3].
Một hiểu lầm khác là chỉ những ai dùng viên sủi 1.000 mg mới bị ảnh hưởng. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh ngay cả mức liều thấp 100 mg hoặc nước ép trái cây thông thường cũng đủ khiến que thử bỏ sót dấu hiệu hồng cầu và đường trong nước tiểu [3]. Tương tự, nhiều người cho rằng trà xanh đóng chai là thức uống thanh đạm tự nhiên nên không liên quan đến xét nghiệm, nhưng chúng lại chứa lượng axit ascorbic bảo quản đủ để gây âm tính giả [6].
Nhiều người cũng lầm tưởng que thử nước tiểu báo "âm tính" đồng nghĩa với việc hệ tiết niệu và thận hoàn toàn khỏe mạnh. Nếu trong nước tiểu có lượng vitamin C trên 1 g/L, kết quả thử máu ẩn bị ức chế nặng nề, khiến tình trạng chảy máu vi thể ở thận hoặc đường tiết niệu bị bỏ qua [1].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt cẩn trọng khi xét nghiệm nước tiểu?
Những người đang theo dõi hoặc tầm soát bệnh đái tháo đường cần hết sức lưu ý. Khi lượng đường trong máu vượt quá ngưỡng lọc của thận, glucose sẽ xuất hiện trong nước tiểu. Nếu que thử bị vitamin C can thiệp làm âm tính giả, người bệnh có thể lầm tưởng đường huyết của mình đang được kiểm soát rất tốt, dẫn đến chủ quan trong điều trị [4], [3].
Nhóm người có nguy cơ sỏi tiết niệu, viêm cầu thận, viêm bàng quang hoặc u đường tiết niệu cũng là đối tượng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Dấu hiệu sớm nhất của các bệnh lý này thường là tiểu máu vi thể với lượng hồng cầu dưới 50 tế bào trên mỗi vi trường quang học [3]. Đây lại chính là ngưỡng dễ bị vitamin C che giấu nhất, khiến xét nghiệm que thử trả về kết quả bình thường giả tạo [3].
Người nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu cũng cần cẩn trọng. Axit ascorbic làm giảm độ nhạy của phản ứng tìm nitrite và men leukocyte esterase của bạch cầu [5]. Hậu quả là que thử không phát hiện được tình trạng viêm nhiễm, làm chậm trễ phác đồ kháng sinh của bác sĩ.
Cuối cùng, người thường xuyên sử dụng thực phẩm chức năng, nước tăng lực, nước giải khát chế biến sẵn và trà xanh đóng chai cần chú ý thông báo thói quen này với nhân viên y tế [6].
Hướng dẫn chuẩn bị đúng cách để kết quả xét nghiệm chuẩn xác
Để đảm bảo kết quả xét nghiệm nước tiểu phản ánh trung thực tình trạng sức khỏe, người dân cần chủ động điều chỉnh chế độ ăn uống trước ngày đi khám. Bạn nên tạm ngừng uống các loại viên sủi vitamin C, thực phẩm chức năng tổng hợp và các loại vitamin liều cao tối thiểu 24 đến 48 giờ trước thời điểm lấy mẫu nước tiểu [3].
Vào buổi tối trước ngày xét nghiệm và sáng ngày lấy mẫu, bạn cần tránh uống các loại nước giải khát đóng chai, nước trái cây đóng hộp và nước trà xanh thương mại [6]. Thay vào đó, hãy duy trì việc uống nước lọc đun sôi để nguội với lượng vừa phải để cơ thể bài tiết bình thường. Không nên uống quá nhiều nước cùng lúc vì có thể làm loãng nước tiểu quá mức, gây ảnh hưởng đến tỷ trọng mẫu thử.
Khi đến cơ sở y tế, hãy thông báo rõ ràng cho bác sĩ hoặc kỹ thuật viên xét nghiệm nếu bạn lỡ dùng vitamin C hoặc các loại đồ uống nói trên trong vòng 24 giờ qua. Điều này giúp nhân viên y tế cân nhắc lựa chọn dòng que thử có khả năng kháng vitamin C, sử dụng que có ô đo axit ascorbic hoặc chỉ định soi cặn lắng nước tiểu dưới kính hiển vi để đếm hồng cầu trực tiếp thay vì chỉ dựa vào que nhúng [4], [3], [1].
Thói quen bổ sung vitamin C là một giải pháp dinh dưỡng tốt cho hệ miễn dịch khi được sử dụng hợp lý. Tuy nhiên, sự thận trọng và hiểu biết về thời điểm sử dụng trước khi thực hiện các xét nghiệm y khoa sẽ giúp bạn bảo vệ trọn vẹn giá trị của việc thăm khám sức khỏe định kỳ.
