Uống vitamin C liều cao hàng ngày có thể gây đau bụng, tiêu chảy từ ngưỡng bao nhiêu mg?

Nhiều người có thói quen sử dụng các viên sủi hoặc viên uống vitamin C hàm lượng cao từ 1000 mg đến 2000 mg mỗi ngày ngay khi cảm thấy mệt mỏi hoặc muốn tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi uống liều cao lại gặp phải tình trạng cồn cào ruột gan, đau quặn bụng và đi ngoài phân lỏng.

Hiện tượng đau bụng và tiêu chảy này thường bắt đầu xuất hiện khi lượng vitamin C nạp vào vượt quá ngưỡng dung nạp tối đa là 2000 mg mỗi ngày ở người trưởng thành ^[1], ^[2]. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ cơ chế tiêu chảy thẩm thấu, khi ruột non không thể hấp thu trọn vẹn lượng hoạt chất quá lớn được đưa vào cùng một lúc ^[1].

Cơ chế gây tiêu chảy thẩm thấu khi ruột non quá tải

Vitamin C là một vi chất hòa tan trong nước, phần dư thừa thông thường sẽ được đào thải qua đường nước tiểu và độc tính toàn thân của nó rất hiếm khi xảy ra ^[3]. Tuy nhiên, khả năng hấp thu vitamin C tại niêm mạc ruột non thông qua các kênh vận chuyển chủ động là có giới hạn sinh lý nhất định. Khi chúng ta nạp một lượng lớn vượt quá khả năng xử lý của các thụ thể vận chuyển, lượng vitamin C dư thừa không được hấp thu sẽ bị ứ đọng lại bên trong lòng ruột ^[1].

Lượng axit ascorbic không hấp thu này làm gia tăng áp suất thẩm thấu cục bộ trong lòng ống tiêu hóa ^[1]. Theo quy luật thẩm thấu tự nhiên, áp suất cao sẽ kéo một lượng nước lớn từ các mô và mạch máu xung quanh đổ dồn vào lòng ruột ^[1]. Quá trình tích tụ nước đột ngột này kích thích nhu động ruột co bóp dữ dội, dẫn đến những cơn đau quặn bụng và gây ra hiện tượng tiêu chảy thẩm thấu ^[1], ^[3].

Bên cạnh tình trạng tiêu chảy thẩm thấu do lượng chất không hấp thu gây ra, người dùng liều cao còn có thể đối mặt với các triệu chứng rối loạn tiêu hóa khác như buồn nôn và nôn mửa ^[4], ^[2]. Các cơn co thắt bụng cục bộ cũng được ghi nhận là phản ứng phụ khi vượt qua ngưỡng dung nạp an toàn của đường ruột ^[3]. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng thường tỷ lệ thuận với tốc độ đưa vitamin C vào cơ thể và lượng dùng vượt ngưỡng.

Ngưỡng dung nạp tối đa 2000 mg/ngày được xác lập thế nào?

Để bảo vệ người tiêu dùng khỏi những phản ứng bất lợi của các chất bổ sung, Ủy ban Thực phẩm và Dinh dưỡng thuộc Viện Y học Hoa Kỳ đã tiến hành đánh giá và thiết lập Mức dung nạp tối đa có thể chấp nhận được (UL) cho vitamin C ở người trưởng thành là 2000 mg mỗi ngày ^[1], ^[5]. Đây là mốc giới hạn an toàn trên, chỉ mức tiêu thụ tối đa hàng ngày khó có thể gây ra nguy cơ tác động xấu đến sức khỏe cho hầu hết mọi người ^[1].

Mốc giới hạn trần 2000 mg/ngày này không phải được đưa ra dựa trên những tổn thương vĩnh viễn hay độc tính nguy hiểm đến tính mạng, mà xuất phát trực tiếp từ các triệu chứng rối loạn đường tiêu hóa và tiêu chảy nhẹ do hiện tượng thẩm thấu ^[1], ^[5], ^[2]. Các chuyên gia xác định rằng tiêu chảy là một tác dụng phụ nhỏ nhưng là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy đường ruột đã đạt tới điểm bão hòa ^[5]. Vì vậy, mốc 2 g/ngày được lựa chọn làm ngưỡng giới hạn phòng ngừa rối loạn tiêu hóa cho cộng đồng ^[5], ^[2].

Nhiều tài liệu dinh dưỡng và nghiên cứu lâm sàng đã xác nhận rằng việc bổ sung vitamin C từ mức 2000 mg/ngày trở xuống là an toàn đối với phần lớn người trưởng thành bình thường ^[1]. Vượt qua ngưỡng 2000 mg mỗi ngày, các phản ứng khó chịu tại dạ dày - ruột sẽ bắt đầu xuất hiện với tần suất cao hơn đáng kể ^[2], ^[3].

Bằng chứng khoa học về việc sử dụng vitamin C liều cao

Trước khi mốc giới hạn trên được thống nhất rộng rãi, một báo cáo khoa học vào năm 1999 phân tích các chỉ dấu sinh học để thiết lập ngưỡng UL đã chỉ ra rằng mức nạp rất cao từ 2 g đến 4 g mỗi ngày nhìn chung vẫn được dung nạp tốt về mặt sinh học trong các hệ thống động vật có vú khỏe mạnh ^[6]. Dù vậy, báo cáo thời điểm đó cũng thừa nhận chưa có đủ bằng chứng khoa học mạnh mẽ để xác định và bảo vệ một mức UL cụ thể một cách tuyệt đối ^[6].

Đến năm 2005, một tổng quan nghiên cứu chuyên sâu về tính an toàn của vitamin C và vitamin E dựa trên một cơ sở dữ liệu vững chắc đã khẳng định các thử nghiệm lâm sàng trên nhiều đối tượng bệnh nhân khác nhau không ghi nhận mô thức tác dụng phụ nhất quán nào ở mọi mức nạp ^[1]. Mối lo ngại duy nhất có bằng chứng hỗ trợ chỉ là tình trạng khó chịu đường tiêu hóa hoặc tiêu chảy nhẹ do tác ứng thẩm thấu từ lượng vitamin C không hấp thu hết ^[1]. Nghiên cứu đi đến kết luận liều bổ sung từ 2000 mg/ngày trở xuống là an toàn cho đại đa số người lớn ^[1].

Trong môi trường điều trị lâm sàng đặc biệt, nhu cầu và khả năng dung nạp của cơ thể có sự thay đổi rõ rệt. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2019 về bệnh nhân tại các khoa hồi sức tích cực (ICU) cho biết mức dung nạp của người bệnh có thể cao hơn người bình thường trước khi xuất hiện tiêu chảy, do có sự thay đổi trong quá trình chuyển hóa vitamin C ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng liều 4 g/ngày có thể giúp tăng nồng độ vitamin C trong huyết tương của bệnh nhân nguy kịch lên mức tương đương người bình thường, và các thử nghiệm lâm sàng can thiệp thường sử dụng liều từ 3 g/ngày trở xuống mà không gặp trở ngại về an toàn tiêu hóa ^[5].

Tuy nhiên, việc sử dụng liều siêu cao không phải lúc nào cũng vô hại. Nghiên cứu năm 2019 cũng ghi nhận các liều trên 10 g/ngày, thậm chí trên 100 g/ngày từng được dùng qua đường uống hoặc đường tĩnh mạch với tần suất tác dụng phụ thấp, nhưng đã có những ca tử vong do bệnh thận oxalat ^[5]. Điển hình là trường hợp một bệnh nhân bị biến chứng sau khi được truyền tĩnh mạch tới 101 g vitamin C chỉ trong vòng 18 giờ ^[5].

Nguy cơ sỏi thận và rối loạn hấp thu vi chất dinh dưỡng

Khi sử dụng vitamin C vượt quá ngưỡng nhu cầu, những tác động tiêu cực không chỉ dừng lại ở các cơn co thắt bụng hay tiêu chảy thẩm thấu thoáng qua. Vitamin C sau khi chuyển hóa trong cơ thể một phần sẽ tạo thành oxalat và bài tiết qua đường tiết niệu ^[3], ^[7]. Nồng độ oxalat trong nước tiểu tăng cao chính là yếu tố làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận ^[4], ^[7].

Nghiên cứu của tác giả Ferraro và cộng sự đã chỉ ra rằng tổng lượng vitamin C nạp vào hàng ngày có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ sỏi thận ở nam giới, mặc dù mối liên hệ này không được quan sát thấy ở nữ giới ^[4]. Dựa trên các dữ liệu về nguy cơ sỏi thận, hướng dẫn từ nhóm nghiên cứu về thực phẩm bổ sung đã đề xuất rằng mức tối đa cho vitamin C trong các sản phẩm bổ sung chỉ nên dừng lại ở 1000 mg/ngày để phòng ngừa sỏi thận ^[4].

Một báo cáo ca bệnh năm 2012 cảnh báo về tình trạng bệnh thận oxalat do vitamin C gây tổn thương thận nghiêm trọng ^[7]. Một khảo sát năm 2006 được dẫn lại trong báo cáo cho thấy có 172 chuyên gia y tế từng chỉ định vitamin C đường tĩnh mạch cho 11.233 bệnh nhân với mức liều trung bình lên tới 28 g mỗi 4 ngày ^[7]. Đáng lưu ý, các tổn thương thận do tinh thể oxalat lắng đọng có thể xuất hiện ở mức liều thấp hơn nhiều so với ngưỡng dung nạp tối đa 2 g/ngày ^[7]. Điều này đòi hỏi người dùng phải luôn thận trọng khi sử dụng liều cao bất kể chức năng thận ban đầu ra sao ^[7].

Bên cạnh nguy cơ sỏi thận, việc đưa một lượng lớn axit ascorbic vào hệ tiêu hóa còn làm xáo trộn sự cân bằng của các vi chất khác ^[2]. Tình trạng dư thừa vitamin C có thể kích thích hấp thu sắt quá mức qua thành ruột, đồng thời gây cản trở và làm suy giảm quá trình hấp thu vitamin B12 cũng như khoáng chất đồng của cơ thể ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin C liều cao

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "vitamin C tan trong nước nên cứ uống thoải mái, cơ thể không hấp thu hết sẽ tự đào thải ra ngoài mà không gây hại gì". Mặc dù đúng là lượng vitamin C dư thừa được thận bài tiết qua nước tiểu ^[3], nhưng trước khi đến được thận, lượng chất này phải đi qua ống tiêu hóa. Nếu lượng uống vượt quá 2000 mg trong ngày, chính lượng tồn dư chưa kịp đào thải này sẽ biến đường ruột thành nơi tích tụ áp suất thẩm thấu, trực tiếp gây ra cồn cào, đau bụng và tiêu chảy ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ phải uống hàng nghìn miligam mỗi ngày mới đủ để duy trì sức khỏe tối ưu. Trên thực tế, nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị (RDA) hàng ngày cho người trưởng thành chỉ ở mức 65 mg đến 75 mg đối với phụ nữ và 75 mg đến 90 mg đối với nam giới ^[4], ^[2]. Ở những người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng các mức liều cao hơn lượng RDA dường như không mang lại thêm bất kỳ lợi ích rõ rệt nào cho cơ thể ^[2].

Hơn nữa, nồng độ vitamin C trong huyết tương người sau khi uống được kiểm soát bão hòa ở mức khoảng 70 đến 85 micromol/L khi lượng cung cấp đạt khoảng 300 mg mỗi ngày từ nguồn thực phẩm ^[2]. Điều này cho thấy cơ thể kiểm soát rất chặt chẽ nồng độ vi chất trong máu. Do đó, việc tự ý uống các liều lên đến 3 g mỗi ngày không giúp làm tăng nồng độ mãi mãi mà chỉ khiến người dùng dễ gặp phải các tác dụng phụ khó chịu như buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy ^[2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù vitamin C là dưỡng chất thiết yếu, một số nhóm người cần phải hết sức cẩn trọng với liều lượng nạp vào hàng ngày để tránh gây tổn hại cho sức khỏe:

• Người có tiền sử sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận: Do các tinh thể canxi oxalat có thể lắng đọng và gây tổn thương thận nghiêm trọng ngay cả ở những mức liều thấp hơn 2 g/ngày, nhóm đối tượng này cần tránh xa các sản phẩm liều cao và phải thận trọng khi dùng ^[7]. Nguy cơ hình thành sỏi liên quan đến tổng lượng tiêu thụ đã được ghi nhận đặc biệt rõ ở nam giới ^[4].
• Người mắc bệnh viêm ruột (IBD): Người bệnh viêm ruột thường có đường tiêu hóa rất nhạy cảm. Các hướng dẫn chuyên môn từ Hiệp hội Dinh dưỡng Lâm sàng và Chuyển hóa Châu Âu (ESPEN) dành cho bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột không chỉ định bắt buộc phải bổ sung vitamin C ^[4]. Việc dùng vitamin C liều cao có thể gây kích ứng thêm niêm mạc ruột và kích hoạt các đợt tiêu chảy thẩm thấu không mong muốn ^[1], ^[4].
• Nhóm người có nhu cầu tăng cao nhưng cần bổ sung đúng cách: Nồng độ ascorbate trong huyết tương và tế bào lympho có xu hướng suy giảm khoảng 20% khi tuổi tác tăng lên ^[2]. Nhu cầu vitamin C của cơ thể sẽ tăng lên trên mức 120 mg/ngày đối với phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú, người vận động thể lực nặng, người hút thuốc lá, người nghiện rượu, người cao tuổi, cũng như người đang mắc bệnh tăng huyết áp hoặc đái tháo đường ^[2]. Mặc dù nhóm này cần lượng dùng trên 120 mg mỗi ngày, họ vẫn cần tuân thủ hướng dẫn y khoa thay vì tự ý tăng vọt liều lên mức trên 2000 mg/ngày ^[2].

Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang trong quá trình dùng thuốc điều trị đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định sử dụng các sản phẩm bổ sung vitamin C hàm lượng cao.

Cách sử dụng vitamin C an toàn và hiệu quả trong đời sống

Để cung cấp vitamin C an toàn cho cơ thể mà không lo ngại nguy cơ đau bụng hay tiêu chảy thẩm thấu, bạn nên ưu tiên tối đa nguồn cung cấp tự nhiên thông qua chế độ ăn uống hàng ngày. Rau xanh tươi, ớt chuông, ổi, cam, bưởi và dâu tây là những nguồn cung cấp dồi dào vi chất này. Một chế độ ăn đa dạng hoàn toàn có thể mang lại mức cung cấp 300 mg vitamin C mỗi ngày, đủ để duy trì nồng độ bão hòa lý tưởng trong huyết tương mà không gây bất kỳ gánh nặng nào cho dạ dày và đường ruột ^[2].

Trong trường hợp cần sử dụng các sản phẩm bổ sung dạng viên uống hoặc viên sủi, bạn cần chú ý kiểm tra bảng thành phần hàm lượng. Theo các hướng dẫn dinh dưỡng chuyên môn, liều lượng tối đa cho vitamin C trong một sản phẩm bổ sung nên được khống chế ở mức không quá 1000 mg mỗi ngày ^[4]. Tuyệt đối không uống dồn cùng lúc nhiều viên sủi hay viên nén có tổng liều vượt quá ngưỡng 2000 mg trong ngày ^[1].

Nếu bắt buộc phải dùng liều tương đối cao theo chỉ dẫn tạm thời, bạn nên chia nhỏ liều lượng thành nhiều lần uống trong ngày sau các bữa ăn chính, thay vì uống tập trung một liều duy nhất. Việc chia nhỏ liều sẽ giúp các thụ thể ở ruột non không bị quá tải đột ngột, từ đó hạn chế tối đa nguy cơ tích tụ áp suất thẩm thấu gây tiêu chảy ^[1]. Đồng thời, bạn cần duy trì thói quen uống nhiều nước trong ngày để hỗ trợ hệ bài tiết làm việc hiệu quả và giảm thiểu nguy cơ hình thành sỏi đường tiết niệu ^[3], ^[7].

Tóm lại, vitamin C mang lại nhiều giá trị sinh học quan trọng nhưng việc lạm dụng quá mức hoàn toàn không đồng nghĩa với việc tăng thêm lợi ích sức khỏe ^[2]. Ranh giới giữa hiệu quả và tác dụng phụ đường tiêu hóa bắt đầu xuất hiện khi liều dùng vượt quá 2000 mg mỗi ngày do hiện tượng tiêu chảy thẩm thấu ^[1], ^[2]. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ưu tiên dinh dưỡng từ thực phẩm tự nhiên và luôn lắng nghe lời khuyên của chuyên gia y tế khi cần bổ sung vi chất.