Thói quen nhâm nhi tách trà xanh mỗi sáng vốn quen thuộc với nhiều người Việt để giữ sự tỉnh táo. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc uống trà xanh thường xuyên có thể giúp sáng mắt và ngăn ngừa bệnh thoái hóa điểm vàng khi về già. Liệu các dưỡng chất từ lá trà có thực sự đi tới được đáy mắt để phát huy tác dụng như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là các hoạt chất catechin trong trà xanh thực sự có khả năng đi vào các mô mắt, bao gồm cả võng mạc, để thực hiện hoạt động chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh thị giác trên các mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này phụ thuộc rất lớn vào liều lượng: mức độ vừa phải giúp bảo vệ mắt, nhưng hàm lượng hoạt chất quá cao từ chiết xuất cô đặc lại có thể gây phản ứng ngược làm tăng căng thẳng oxy hóa tại mắt [3]. Do đó, trà xanh là thức uống hỗ trợ tiềm năng nhưng không phải là thuốc đặc trị hay phương pháp giúp cải thiện thị lực tức thì.
Gánh nặng thoái hóa điểm vàng và rào cản bảo vệ mắt
Thoái hóa điểm vàng do tuổi tác (AMD) hiện là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực không hồi phục và mù lòa ở hầu hết các quốc gia phát triển, ảnh hưởng đến khoảng 50 triệu người cao tuổi trên toàn thế giới [1]. Đây là một bệnh lý thoái hóa thần kinh tiến triển tấn công trực tiếp vào vùng điểm vàng của võng mạc, dẫn đến mất thị lực trung tâm nghiêm trọng ở các giai đoạn muộn [1]. Giai đoạn tiến triển của bệnh thường được chia thành hai thể là thể khô và thể ướt [1].
Võng mạc là bộ phận tiếp nhận ánh sáng và truyền tín hiệu hình ảnh về não, có cấu tạo tương tự mô thần kinh nên rất nhạy cảm với sự tấn công của các gốc tự do. Căng thẳng oxy hóa sinh ra từ các gốc tự do có thể làm hỏng cấu trúc DNA, ảnh hưởng đến quá trình gấp cuộn protein và làm giảm khả năng sản xuất năng lượng của tế bào [4]. Ngoài ra, sự tích tụ quá mức của chất dẫn truyền thần kinh glutamate cũng gây độc cho tế bào và liên quan đến nhiều bệnh lý võng mạc khác nhau [5].
Để bảo vệ vùng mô nhạy cảm này, cơ thể thiết lập các hàng rào sinh học nghiêm ngặt tương tự như hàng rào máu não nhằm kiểm soát các chất đi từ máu vào mắt. Một chất chống oxy hóa từ thực phẩm muốn bảo vệ được điểm vàng thì điều kiện tiên quyết là phải đi qua được hệ tiêu hóa, vào máu và vượt qua các hàng rào mô mắt để hiện diện tại võng mạc.
Hành trình catechin vượt rào cản vào mô mắt
Trà xanh chứa hàm lượng cao các hợp chất polyphenol, trong đó nhóm hoạt chất chính được biết đến nhiều nhất là catechin [2], [6]. Trong số các phân tử catechin, (-)-epigallocatechin gallate (viết tắt là EGCG) là phân tử có số lượng dồi dào nhất và cũng là thành phần có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhất [1], [6]. Các nghiên cứu trước đây đã chứng minh các chất chuyển hóa của trà xanh có thể đi qua hàng rào máu não để bảo vệ tế bào thần kinh [4].
Đối với đôi mắt, các nhà khoa học cũng ghi nhận cơ chế thâm nhập tương tự qua hàng rào máu-võng mạc. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, catechin không dừng lại ở máu mà phân bổ trực tiếp vào nhiều cấu trúc bên trong nhãn cầu như giác mạc, thủy tinh thể, thủy dịch, dịch kính, lớp hắc mạc - củng mạc và đặc biệt là võng mạc [2].
Khi tiếp cận được mô đích, catechin hoạt động bằng cách gắn kết với các gốc tự do để trung hòa chúng, đồng thời kích hoạt hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh bên trong cơ thể [4]. Bên cạnh đó, catechin còn liên kết với các phân tử sinh học tương ứng để điều hòa các con đường truyền tín hiệu tế bào, từ đó phát huy khả năng chống viêm và chống lại quá trình chết tế bào theo chương trình [3], [4], [6].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm
Khả năng thâm nhập thực tế của catechin vào mắt đã được chứng minh rõ nét trong một nghiên cứu công bố năm 2010 trên chuột Sprague-Dawley [2]. Nhóm nghiên cứu cho chuột uống chiết xuất trà xanh, sau đó giải phẫu các bộ phận của mắt ở các mốc thời gian khác nhau để đo nồng độ hoạt chất và chỉ số oxy hóa bằng các thiết bị sắc ký và khối phổ chuyên dụng [2]. Kết quả xác nhận các loại catechin phân bổ khác nhau vào từng mô mắt, với thời gian đạt nồng độ tối đa dao động từ 0,5 đến 12,2 giờ sau khi uống [2]. Đáng chú ý, hoạt chất gallocatechin có mặt ở nồng độ cao nhất tại võng mạc với mức 22.729,4 ± 4.229,4 pmol/g, trong khi epigallocatechin chiếm ưu thế tại thủy dịch ở mức 602,9 ± 116,7 nM [2]. Sự hiện diện này đi kèm với việc giảm đáng kể nồng độ 8-epi-isoprostane (một chỉ dấu sinh học phản ánh tình trạng tổn thương do oxy hóa) tại hầu hết các khoang mắt trừ lớp hắc mạc - củng mạc và huyết tương [2].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã kiểm tra khả năng bảo vệ trực tiếp của catechin đối với mô võng mạc bị nhiễm độc glutamate [5]. Các nhà khoa học tiến hành ủ mẫu mô đồng nhất võng mạc của lợn với 20 nmol glutamate ở nhiệt độ 37 độ C trong 60 phút, có hoặc không có sự hiện diện của catechin từ lá trà xanh [5]. Kết quả cho thấy glutamate làm tăng mạnh nồng độ malondialdehyde (chỉ số đánh giá quá trình peroxy hóa lipid gây hại màng tế bào) và làm biến đổi biểu hiện của 7 loại protein quan trọng trong võng mạc [5]. Khi có mặt catechin, hoạt chất này đã đảo ngược hoàn toàn sự gia tăng malondialdehyde và phục hồi đáng kể sự thay đổi của 4 loại protein thiết yếu gồm thioredoxin peroxidase, thụ thể 5-hydroxytryptamine, peroxiredoxin 6 và pyruvate dehydrogenase [5].
Hướng tới mục tiêu ngăn ngừa thoái hóa võng mạc trên cơ thể sống, một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm trên chuột trưởng thành bị tiêm tĩnh mạch một liều duy nhất natri iodate để gây thoái hóa võng mạc thực nghiệm [1]. Chuột được cho dùng chiết xuất trà xanh (loại Theaphenon-E) hoặc hỗn hợp các thành phần catechin qua đường dạ dày trước khi tiêm chất gây độc [1]. Khi phân tích hình ảnh cắt lớp quang học vào ngày thứ 14 sau tiêm, những con chuột không được bảo vệ bị thoái hóa bề mặt võng mạc tiến triển và giảm độ dày lớp nhân ngoài [1]. Ngược lại, nhóm chuột được dùng chiết xuất trà xanh hoặc hỗn hợp catechin có chứa EGCG giảm đáng kể các tổn thương này và bảo tồn được cấu trúc lớp nhân ngoài [1]. Đáng lưu ý, nếu dùng hỗn hợp catechin nhưng loại bỏ riêng thành phần EGCG thì hiệu quả bảo vệ võng mạc không còn rõ rệt, chứng minh EGCG là nhân tố đóng vai trò chủ chốt nhất [1].
Tuy nhiên, bức tranh khoa học không chỉ toàn màu hồng khi dùng liều cao. Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột đã đánh giá tác động của hàm lượng EGCG khác nhau trong chiết xuất trà xanh đối với trạng thái oxy hóa của mắt [3]. Kết quả phân tích cho thấy epicatechin, epigallocatechin và EGCG chiếm ưu thế ở nhiều mô mắt ngoại trừ dịch kính (nơi gallocatechin chiếm đa số) [3]. Điều bất ngờ là việc nạp chiết xuất trà xanh có hàm lượng EGCG cao lại gây tăng căng thẳng oxy hóa tại huyết tương, thủy dịch, dịch kính, giác mạc và cả võng mạc, đồng thời ức chế enzyme bảo vệ catalase tại võng mạc [3]. Khi các nhà khoa học giảm một nửa liều lượng EGCG trong hỗn hợp catechin, chỉ số tổn thương oxy hóa 8-isoprostane tại võng mạc và thủy tinh thể mới giảm xuống [3]. Nghiên cứu này đi đến kết luận chiết xuất trà xanh chứa hàm lượng EGCG quá cao có thể gây tác dụng thúc đẩy oxy hóa ngược lại cho mắt, do đó cần một mức EGCG tối ưu mới đạt được hiệu quả bảo vệ [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của trà xanh đối với mắt là khả năng cung cấp các phân tử catechin có thể vượt qua hàng rào sinh học để đến tận võng mạc và thủy dịch [2]. Tại đây, chúng giúp dọn dẹp các gốc tự do, giảm quá trình peroxy hóa chất béo và bảo vệ các tế bào thần kinh võng mạc trước các tác nhân gây thoái hóa [1], [2], [5]. Bên cạnh tác dụng tại chỗ, uống trà xanh còn giúp giải quyết các tình trạng viêm hệ thống liên quan đến các bệnh tự miễn hoặc bệnh lý toàn thân như viêm cột sống dính khớp, bệnh Behcet - những căn bệnh vốn có thể gây ra biến chứng viêm nhiễm tại mắt [6].
Dù vậy, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Toàn bộ các dữ liệu chuyên sâu về khả năng thâm nhập vào mô mắt, thời gian lưu giữ hoạt chất và tác dụng ngăn ngừa thoái hóa lớp nhân ngoài võng mạc nêu trên đều được thực hiện trên mô hình động vật (chuột, mô võng mạc lợn) [3], [1], [2], [5]. Các nhà khoa học sử dụng chiết xuất trà xanh cô đặc bơm trực tiếp qua đường dạ dày của chuột với liều lượng kiểm soát chặt chẽ, không hoàn toàn giống với việc con người uống nước trà pha loãng hàng ngày [3], [1]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người trong các trích đoạn này khẳng định uống bao nhiêu tách trà mỗi ngày sẽ cải thiện được độ nhạy cảm thị giác hay chặn đứng được bệnh thoái hóa điểm vàng ở người cao tuổi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà xanh bổ mắt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng uống nhiều trà đặc hoặc dùng viên uống chiết xuất trà xanh liều cao thì mắt càng sáng". Như nghiên cứu năm 2015 đã chỉ ra, hoạt chất EGCG khi vượt ngưỡng tối ưu sẽ chuyển từ chất chống oxy hóa thành chất thúc đẩy quá trình oxy hóa (pro-oxidation) tại võng mạc, giác mạc và thủy dịch, gây hại trực tiếp cho các mô mà nó vốn có nhiệm vụ bảo vệ [3].
Hiểu lầm thứ hai là có thể dùng các sản phẩm trà xanh đã tách bỏ EGCG để tránh tác dụng phụ mà vẫn giữ nguyên hiệu quả cho mắt. Thực tế thực nghiệm năm 2016 cho thấy hỗn hợp catechin nếu loại trừ EGCG sẽ đánh mất tác dụng bảo vệ rõ rệt đối với sự thoái hóa lớp tế bào võng mạc [1]. Do đó, sự cân bằng tự nhiên của các hoạt chất trong lá trà ở mức độ vừa phải mới là chìa khóa an toàn.
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng uống trà xanh có thể phục hồi thị lực đã mất do thoái hóa điểm vàng. Thoái hóa điểm vàng giai đoạn tiến triển gây mất thị lực trung tâm không hồi phục [1]. Các hoạt chất chống oxy hóa chỉ đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa, làm giảm nhẹ mức độ tổn thương tế bào khi mới tiếp xúc với tác nhân gây hại chứ không thể tái tạo lại các mô thần kinh thị giác đã chết [1], [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà xanh?
Những người đang có ý định sử dụng các loại thực phẩm chức năng chứa chiết xuất trà xanh cô đặc (GTE) hoặc viên uống EGCG liều cao để bổ mắt cần hết sức thận trọng vì nguy cơ gây căng thẳng oxy hóa ngược tại mô mắt [3]. Việc bổ sung hàm lượng lớn hoạt chất cần có sự tính toán về liều lượng tối ưu thay vì tự ý sử dụng [3].
Người đang mắc các bệnh lý về mắt như thoái hóa điểm vàng, tăng nhãn áp hoặc viêm màng bồ đào do bệnh lý toàn thân không nên tự ý dùng nước trà xanh đặc để thay thế phác đồ điều trị y khoa [1], [6]. Ngoài ra, do nước trà xanh tự nhiên có chứa caffeine và các hợp chất ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa đường huyết, mỡ máu cũng như huyết áp [4], [7], những người có bệnh nền tim mạch, tiểu đường hoặc đang sử dụng thuốc điều trị dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thói quen tiêu thụ trà hàng ngày.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tận dụng lợi ích chống oxy hóa của catechin một cách an toàn cho đôi mắt và sức khỏe tổng thể, người trưởng thành nên ưu tiên sử dụng trà xanh dưới dạng thức uống pha hãm tự nhiên từ lá trà tươi hoặc trà khô thay vì lạm dụng các loại viên uống chiết xuất liều cao [3]. Việc uống rải rác trong ngày với độ đậm đặc vừa phải sẽ giúp duy trì nồng độ catechin ổn định, bởi các hoạt chất này cần khoảng thời gian từ 0,5 đến hơn 12 giờ để đạt đỉnh và phân bổ vào các khoang dịch cũng như mô võng mạc [2].
Thời điểm uống phù hợp là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, cách bữa ăn chính để tránh ảnh hưởng đến sự hấp thu vi chất từ thực phẩm. Khi pha trà, nên dùng nước nóng vừa phải thay vì nước sôi sùng sục quá lâu để giữ trọn vẹn cấu trúc các hợp chất polyphenol tự nhiên [6]. Cuối cùng, cần kết hợp thói quen uống trà với chế độ dinh dưỡng cân bằng, đeo kính râm bảo vệ mắt trước ánh nắng mặt trời và khám mắt định kỳ ở tuổi trung niên để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường tại điểm vàng.
Trà xanh là nguồn cung cấp catechin dồi dào có khả năng vượt qua hàng rào máu-võng mạc để chống lại quá trình oxy hóa tại mắt trên các mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng bảo vệ và gây hại tại mô mắt phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng hoạt chất EGCG [3]. Duy trì thói quen thưởng trà điều độ mỗi ngày là cách tiếp cận khôn ngoan để nâng đỡ sức khỏe đôi mắt mà không tạo thêm gánh nặng oxy hóa cho cơ thể [3].
