Nhiều người có túi thừa đại tràng thường truyền tai nhau quy tắc kiêng tuyệt đối các loại hạt nhỏ như hạt ổi, hạt cà chua, mè hay bắp rang bơ. Mối lo xuất phát từ suy nghĩ hạt nhỏ dễ lọt vào ngóc ngách túi thừa, gây ứ đọng rồi viêm nhiễm cấp tính.

Quan niệm này không có căn cứ khoa học xác thực và đi ngược lại các cập nhật y khoa hiện nay. Hạt ổi, hạt cà chua, hạt quả hạch hay bắp không hề làm tăng nguy cơ viêm túi thừa hay chảy máu tiêu hóa [1], [2]. Người bệnh không cần loại bỏ các thực phẩm giàu dinh dưỡng này khỏi thực đơn thường ngày [1], [3].

Nỗi sợ mang tên hạt nhỏ lọt túi thừa

Túi thừa đại tràng là những cấu trúc dạng túi nhỏ phình ra ngoài qua các điểm yếu trên thành ruột già [4]. Trước đây, y văn và bác sĩ thường khuyên người bệnh tránh xa hạt cứng, hạt nhỏ, bắp rang bơ vì lo ngại chúng kẹt lại, làm trầy xước niêm mạc túi thừa rồi dẫn tới thủng hoặc nhiễm trùng [1], [3].

Giả thuyết cơ học này nghe có vẻ hợp lý nhưng thiếu bằng chứng nghiên cứu chứng minh [1]. Khi thức ăn đi xuống đại tràng, hệ tiêu hóa đã nghiền nhỏ và hòa lẫn chúng thành khối phân sệt. Hạt ổi hay hạt cà chua không thể tồn tại dưới dạng viên sỏi sắc nhọn đi tìm túi thừa để chui vào như nhiều người vẫn tưởng tượng.

Nghiên cứu theo dõi 18 năm bác bỏ lời đồn

Nghiên cứu mang tính bước ngoặt của Health Professionals Follow-up Study công bố năm 2009 đã làm thay đổi hoàn toàn quan điểm truyền thống [1], [3]. Công trình này theo dõi tiến cứu 47.228 nam giới độ tuổi từ 40 đến 75 trong suốt 18 năm (1986–2004) [1]. Tất cả đối tượng ban đầu không mắc viêm túi thừa, ung thư hay bệnh viêm ruột [1].

Trong suốt thời gian theo dõi, các chuyên gia ghi nhận 801 ca viêm túi thừa và 383 ca xuất huyết túi thừa [1]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ các loại hạt nhiều nhất (ít nhất 2 lần mỗi tuần) có tỷ lệ viêm túi thừa giảm 20% so với nhóm ăn dưới 1 lần mỗi tháng (tỷ số rủi ro đa biến HR 0,80; KTC 95% 0,63-1,01; p xu hướng = 0,04) [1]. Nhóm ăn bắp rang bơ nhiều nhất giảm 28% nguy cơ mắc viêm túi thừa (HR 0,72; KTC 95% 0,56-0,92; p xu hướng = 0,007) [1].

Việc ăn ngô (bắp) cũng không ghi nhận mối liên quan nào tới việc khởi phát viêm túi thừa [1]. Mức độ tiêu thụ các loại hạt, bắp và bắp rang bơ không hề liên quan đến biến chứng chảy máu túi thừa hoặc bệnh túi thừa không biến chứng [1]. Bằng chứng dịch tễ quy mô lớn này chỉ ra việc kiêng hạt để ngừa biến chứng là không cần thiết [1], [3].

Bằng chứng mới khẳng định ở phụ nữ

Nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2025 trên 29.916 phụ nữ (35–74 tuổi) tại Mỹ và Puerto Rico tiếp tục củng cố kết luận trên [2]. Sau 415.103 người-năm theo dõi với 1.531 ca viêm túi thừa mới, mức độ ăn đậu phộng, các loại hạt và quả hạch không làm tăng nguy cơ viêm túi thừa (tỷ số rủi ro hiệu chỉnh aHR 1,07; KTC 95% 0,91-1,25) [2].

Mức tiêu thụ trái cây tươi có chứa hạt ăn được (như cà chua, ổi, dâu) cũng không làm tăng nguy cơ phát bệnh (aHR 1,06; KTC 95% 0,90-1,24) [2]. Các tổng quan hệ thống năm 2020 và 2021 cũng đồng loạt kết luận: không có mối liên quan nào giữa hạt, bắp rang với bệnh viêm túi thừa cấp [3], [5].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống kết hợp năm 2025 gồm 9 nghiên cứu quan sát trên hơn 2 triệu người-năm phân tích cho thấy việc ăn hạt không làm tăng rủi ro viêm túi thừa (HR 0,89; KTC 95% 0,71-1,12) [4]. Khi kết hợp chế độ ăn lành mạnh, nguy cơ còn giảm đáng kể (HR 0,75; KTC 95% 0,58-0,97), với mỗi khẩu phần hạt ăn thêm mỗi tuần giúp giảm tuyến tính 5% nguy cơ bệnh [4].

Chế độ ăn uống tổng thể mới là chìa khóa

Thay vì bận tâm nhặt từng hạt ổi hay bỏ hạt cà chua, mô hình dinh dưỡng toàn diện mới quyết định nguy cơ mắc bệnh [3], [2]. Một chế độ ăn kiểu phương Tây với nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ngũ cốc tinh chế, đồ ngọt và sữa béo liên quan trực tiếp đến tăng tỷ lệ viêm túi thừa [3].

Thịt đỏ chưa qua chế biến làm tăng nhẹ nguy cơ viêm túi thừa [5], [6]. Ngược lại, ăn gia cầm (thịt trắng) không làm tăng nguy cơ [5], [6]. Chế độ ăn lành mạnh nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và thịt gà giúp giảm thiểu nguy cơ phát bệnh [3], [2].

Nghiên cứu năm 2025 ở phụ nữ chứng minh nhóm tuân thủ chế độ ăn phòng tăng huyết áp (DASH) giảm 23% nguy cơ viêm túi thừa (aHR 0,77) [2]. Nhóm đạt điểm Chỉ số Ăn uống Lành mạnh (HEI) cao nhất giảm 22% nguy cơ (aHR 0,78), và bộ chỉ số thay thế (AHEI) giảm 19% nguy cơ (aHR 0,81) [2].

Hiểu lầm về chất xơ và ngừa tái phát

Nhiều người nghĩ ăn thật nhiều chất xơ sẽ bảo vệ tuyệt đối đường ruột khỏi viêm túi thừa. Các tổng quan nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều chất xơ không giúp phòng ngừa sự xuất hiện của các túi thừa đại tràng [5], [6].

Chất xơ rất tốt cho sức khỏe tổng thể và có thể hỗ trợ phòng đợt viêm cấp đầu tiên, nhưng bằng chứng về việc chất xơ ngăn viêm tái phát vẫn chưa rõ ràng [3], [7], [5]. Hướng dẫn từ Hội Phẫu thuật Đại trực tràng Châu Âu lưu ý ít có bằng chứng khẳng định chất xơ ngừa được tái phát bệnh [3]. Sau 1-2 đợt viêm cấp, dữ liệu hồi cứu cũng không ủng hộ việc phẫu thuật cắt đại tràng dự phòng thường quy [7].

Ai nên thận trọng khi ăn hạt?

Người có túi thừa bình thường không triệu chứng hoàn toàn yên tâm ăn các loại hạt [1], [4]. Tuy nhiên, trong đợt viêm túi thừa cấp tính có sốt, đau bụng dữ dội, đại tràng đang sưng phù cần cho ruột nghỉ ngơi; lúc này cần tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc và ăn lỏng từ nhân viên y tế.

Những người có tiền sử dị ứng quả hạch, đậu phộng, hoặc đang mắc bệnh đường ruột kèm hẹp lòng ruột cơ học cần cẩn trọng. Không nên ăn vội vàng, nuốt chửng các loại hạt kích thước lớn mà cần nhai kỹ để tránh tình trạng khó tiêu. Người có bệnh nền nên tham khảo bác sĩ trước khi đổi thực đơn.

Áp dụng thực phẩm có hạt an toàn mỗi ngày

Người mắc túi thừa đại tràng nên tập trung ăn cân bằng, đa dạng thay vì kiêng khem kham khổ. Với ổi, cà chua, dưa leo hay thanh long, người dùng có thể ăn cả quả kèm hạt tự nhiên, giúp bổ sung vitamin và khoáng chất [2].

Các loại quả hạch như hạnh nhân, óc chó, hạt điều có thể bổ sung 1-2 khẩu phần mỗi tuần để nhận tác dụng bảo vệ tim mạch và tiêu hóa [1], [4]. Giảm bớt các món thịt đỏ, hạn chế bia rượu vì tiêu thụ nhiều cồn có liên quan tới bệnh túi thừa [5], [6]. Uống đủ nước mỗi ngày giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru.

Những quan niệm kiêng khem hạt ổi, cà chua hay hạt cứng trong bệnh túi thừa đã lỗi thời và không còn cơ sở khoa học [1], [3]. Người bệnh hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi xuất hiện triệu chứng đau bụng bất thường.