Nhiều người dù đánh răng đều đặn mỗi ngày vẫn phải đối mặt với tình trạng hơi thở có mùi khó chịu hoặc sâu răng tái phát. Thực trạng này khiến các sản phẩm viên ngậm chứa lợi khuẩn nha khoa được quảng bá rầm rộ như một giải pháp cứu cánh giúp thanh lọc vi khuẩn gây hại. Liệu các vi khuẩn có lợi này có thực sự ở lại lâu dài trong khoang miệng để bảo vệ răng miệng bền vững hay không?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học là viên ngậm lợi khuẩn nha khoa mang lại những cải thiện rõ rệt trong thời gian sử dụng, nhưng khả năng định cư lâu dài của chúng vẫn còn là một thách thức lớn. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy hiệu quả giảm mùi hôi và ức chế vi khuẩn sâu răng phụ thuộc nhiều vào việc duy trì bổ sung đều đặn, bởi các chủng vi sinh ngoại lai rất khó bám trụ vĩnh viễn trong một hệ vi sinh vật miệng phức tạp sẵn có.
Cơ chế tác động của lợi khuẩn nha khoa
Vi khuẩn Streptococcus là dạng vi khuẩn gram dương, hiếu khí đến kỵ khí tùy ý, vốn là một thành viên quen thuộc của hệ vi sinh vật bình thường trong miệng và ruột người [1]. Một số loài thuộc chi này có thể là nguồn gốc gây nhiễm trùng xâm lấn từ bán cấp, cấp tính đến mạn tính, trong khi những loài khác đã được chứng minh mang lại lợi ích sức khỏe như cải thiện các vấn đề tiêu hóa (viêm loét đại tràng, tiêu chảy do kháng sinh), điều hòa miễn dịch và hỗ trợ điều trị các bệnh răng miệng gồm sâu răng, bệnh nha chu, nhiễm nấm candida miệng và chứng hôi miệng [1]. Trong đó, Streptococcus salivarius là một loài hội sinh chiếm ưu thế và không gây bệnh, là một trong những loài định cư sớm nhất ở khoang miệng và thường được phân lập nhiều nhất từ những người không bị hôi miệng [2].
Cơ chế phòng thủ của các chủng như Streptococcus salivarius M18 và K12 đến từ khả năng sản xuất bacteriocin để nhắm mục tiêu vào vi khuẩn gây hại [4, 8]. Chủng M18 còn sản sinh các enzyme như dextranase giúp giảm tích tụ mảng bám răng và urease giúp giảm sự axit hóa [3]. Trong các thử nghiệm in vitro, M18 thể hiện sự ức chế ổn định đối với các mầm bệnh nha chu phổ biến như P. gingivalis ATCC 33277, P. intermedia ATCC 25611, F. nucleatum ATCC 25586 và A. actinomycetemcomitans ATCC 33384 [1]. Tương tự, chủng K12 cho thấy tác dụng ức chế rõ rệt đối với P. intermedia ATCC 25611, A. actinomycetemcomitans ATCC 33384, F. nucleatum ATCC 10953 và P. gingivalis ATCC 33277 [1]. Ngoài ra, K12 có thể nâng cao khả năng sống của tế bào HOK bị nhiễm P. gingivalis và F. nucleatum, từ đó củng cố năng lực phòng vệ của biểu mô [1]. Cả K12 và M18 đều có khả năng ức chế sự kích hoạt miễn dịch gây ra bởi các mầm bệnh nha chu và làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm IL-6/8 ở nguyên bào sợi nướu người [1].
Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả giảm sâu răng
Tác động ngăn ngừa sâu răng của các chủng lợi khuẩn này đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2022 được thực hiện nhằm đánh giá tác động của viên ngậm chứa S. salivarius K12 và M18 lên các thông số phần mềm Cariogram ở những người có nguy cơ sâu răng cao [4]. Trong số 42 đối tượng ban đầu chia làm 3 nhóm (nhóm 1 dùng BLIS K12 kèm hướng dẫn vệ sinh, nhóm 2 dùng BLIS M18 kèm hướng dẫn vệ sinh, nhóm 3 là nhóm đối chứng chỉ nhận hướng dẫn vệ sinh theo tỷ lệ phân bổ 1:1:1), có 38 người hoàn thành nghiên cứu với 8 người bỏ dở [4]. Các đối tượng được hướng dẫn sử dụng lợi khuẩn trong thời gian 3 tháng, với nguy cơ sâu răng được đánh giá lúc ban đầu và sau 30 ngày [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phần trăm trung bình về cơ hội tránh được sâu răng mới ở nhóm 1 đạt 47,14 ± 6,837%, nhóm 2 đạt 41,36 ± 16,04% và nhóm 3 chỉ đạt 32,50 ± 14,54% (sự khác biệt giữa 3 nhóm có ý nghĩa thống kê với p = 0,047) [4]. Phép so sánh từng cặp cho thấy nhóm dùng K12 có sự cải thiện rõ rệt so với nhóm đối chứng với p = 0,020 [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2023 trên 40 trẻ em từ 3 đến 6 tuổi đã đánh giá hiệu quả của viên ngậm S. salivarius M18 tác động lên vi khuẩn S. mutans trong nước bọt [5]. Trẻ được chia thành nhóm can thiệp dùng lợi khuẩn BLIS M18 và nhóm đối chứng dùng viên ngậm không đường giả dược trong liệu trình 7 ngày [5]. Kết quả ghi nhận sự giảm đáng kể số lượng vi khuẩn S. mutans, tăng khả năng đệm của nước bọt và không quan sát thấy sự thay đổi đáng kể về độ pH sau can thiệp [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối tương quan tuyến tính giữa chỉ số răng sâu, nhổ, trám (chỉ số def) với số lượng S. mutans trong miệng [5].
Trước đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 2013 trên 100 trẻ em có tình trạng sâu răng đang hoạt động cũng sử dụng chủng M18 trong 3 tháng [3]. Kết quả cho thấy điểm mảng bám ở nhóm dùng M18 thấp hơn có ý nghĩa thống kê (p = 0,05), đặc biệt là ở những trẻ có điểm mảng bám ban đầu cao [3]. Tuy nhiên, phân tích nuôi cấy mẫu nước bọt liên tiếp không thấy sự khác biệt giữa hai nhóm về số lượng vi sinh vật miệng được định lượng, ngoại trừ phân nhóm trẻ được định cư hiệu quả nhất với M18 [3]. Phân nhóm định cư tốt này cho thấy sự sụt giảm số lượng S. mutans, chứng tỏ hoạt tính chống sâu răng phụ thuộc mật thiết vào hiệu quả định cư của lợi khuẩn [3].
Tác dụng kiểm soát chứng hôi miệng
Hôi miệng phần lớn bắt nguồn từ sự mất cân bằng trong hệ vi sinh vật hội sinh ở khoang miệng, khiến các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC) gia tăng [2]. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra việc sử dụng lợi khuẩn là một hướng tiếp cận mới đầy hứa hẹn để giải quyết căn nguyên này [2].
Một nghiên cứu sơ bộ năm 2006 trên 23 người bị hôi miệng đã áp dụng phác đồ súc miệng bằng chlorhexidine trong 3 ngày, sau đó dùng xen kẽ viên ngậm chứa S. salivarius K12 hoặc giả dược [6]. Đánh giá nồng độ VSC sau 1 tuần bắt đầu điều trị cho thấy 85% người thuộc nhóm dùng K12 đạt mức giảm đáng kể (giảm hơn 100 ppb), so với tỷ lệ chỉ 30% ở nhóm dùng giả dược [6]. Sự thay đổi trong hồ sơ phân tích vi khuẩn PCR-DGGE cũng diễn ra ở hầu hết các đối tượng dùng K12, đồng thời thử nghiệm in vitro khẳng định K12 ức chế sự phát triển của vi khuẩn sinh sắc tố đen trong nước bọt [6].
Nghiên cứu ngẫu nhiên, mù ba, đối chứng giả dược năm 2019 khảo sát trên 64 bệnh nhân đang đeo mắc cài chỉnh nha (chia đều 32 người nhóm lợi khuẩn và 32 người nhóm giả dược) [7]. Bệnh nhân sử dụng 2 viên ngậm chứa S. salivarius M18 mỗi ngày trong vòng 1 tháng [7]. Sau 1 tháng, nồng độ VSC giảm đáng kể ở cả nhóm lợi khuẩn (-8,5%, khoảng tin cậy 95%: -7,4% đến -9,1%, p = 0,015) và nhóm giả dược (-6,5%, khoảng tin cậy 95%: -6,0% đến -7,4%, p = 0,039) [7]. Tuy nhiên, tại thời điểm theo dõi 3 tháng (nghĩa là 2 tháng sau khi ngừng ngậm), mức VSC ở nhóm giả dược đã quay trở lại mức ban đầu, trong khi nhóm từng dùng lợi khuẩn lại tiếp tục giảm nồng độ VSC xuống sâu hơn (-10,8%, khoảng tin cậy 95%: -10,5% đến -12,9%, p = 0,005) [7]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng chỉ ra viên ngậm M18 không ảnh hưởng đáng kể đến chỉ số mảng bám (PI) hay chỉ số nướu (GI) trên người đeo niềng răng [7].
Khả năng định cư thực sự: Liệu có tác dụng vĩnh viễn?
Mặc dù mang lại những tác động tích cực trong các mốc thời gian nghiên cứu, khả năng bám trụ và định cư vĩnh viễn của S. salivarius K12 và M18 vẫn là một vấn đề gây tranh luận. Trong thử nghiệm năm 2013, các nhà khoa học nhận thấy số lượng vi khuẩn mục tiêu chỉ giảm ở nhóm nhỏ trẻ em có khả năng lưu giữ lợi khuẩn M18 hiệu quả nhất trong khoang miệng [3]. Khi ngừng sử dụng, mật độ của các chủng bổ sung này thường có xu hướng suy giảm dần theo thời gian trước áp lực cạnh tranh của hệ vi sinh bản địa.
Nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy yếu tố thời gian chứ không phải việc điều trị bằng probiotic tạo ra sự suy giảm tính đa dạng alpha của quần xã vi sinh vật và chỉ có tác động khiêm tốn đến độ đa dạng beta [7]. Tác dụng giảm hôi miệng có thể kéo dài thêm vài tháng sau khi ngưng dùng nhờ việc ức chế tạm thời các chủng sinh lưu huỳnh [7], nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc lợi khuẩn đã trở thành một phần vĩnh viễn của khoang miệng. Do đó, việc xem viên ngậm vi sinh như một giải pháp thay đổi hoàn toàn hệ vi sinh suốt đời là chưa có đủ cơ sở khoa học chứng minh.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng lợi khuẩn đường miệng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần dùng viên ngậm lợi khuẩn nha khoa thì có thể bỏ qua bước đánh răng hoặc dùng chỉ nha khoa. Bằng chứng khoa học cho thấy ở bệnh nhân chỉnh nha, viên ngậm M18 có tác động rất khiêm tốn đến mảng bám răng và vi khuẩn màng sinh học [7]. Probiotic không thể thay thế bàn chải để cơ học loại bỏ các mảng thức ăn thừa bám chặt vào bề mặt kẽ răng.
Một quan niệm sai lầm khác là lợi khuẩn có thể tiêu diệt hoàn toàn mọi vi khuẩn trong khoang miệng như thuốc kháng sinh. Thực tế, S. salivarius chỉ đóng vai trò cạnh tranh vị trí bám dính và ức chế các tác nhân gây bệnh thông qua việc tiết bacteriocin, giúp thiết lập trạng thái cân bằng lành mạnh hơn cho hệ sinh thái vòm họng [1, 7]. Việc lạm dụng sản phẩm mà lơ là vệ sinh răng miệng thông thường sẽ khiến vi khuẩn sâu răng nhanh chóng bùng phát trở lại.
Đối tượng cần thận trọng trước khi sử dụng
Các nghiên cứu lâm sàng trên trẻ em và người lớn đều ghi nhận mức độ an toàn cao của các chủng lợi khuẩn, không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được báo cáo [3]. Tuy nhiên, Streptococcus về bản chất vẫn là một nhóm vi khuẩn có khả năng gây nhiễm trùng xâm lấn nếu gặp điều kiện thuận lợi ở những cơ địa đặc biệt [1].
Những người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng, bệnh nhân ung thư đang điều trị hóa chất hoặc người vừa trải qua các phẫu thuật hở vùng miệng lớn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa thêm bất kỳ chủng vi sinh vật sống nào vào cơ thể. Ngoài ra, việc dùng cho trẻ quá nhỏ cần có sự giám sát của người lớn để tránh nguy cơ bị hóc hoặc nghẹn viên ngậm.
Gợi ý áp dụng viên ngậm lợi khuẩn đúng cách
Để khai thác tối đa lợi ích từ viên ngậm chứa S. salivarius K12 hoặc M18, người dùng có thể tham khảo phác đồ từ các nghiên cứu đã công bố. Người bị hơi thở có mùi hoặc đang mang khí cụ chỉnh nha có thể sử dụng 2 viên ngậm mỗi ngày [7].
Thời điểm lý tưởng nhất để sử dụng là sau khi đã làm sạch răng miệng bằng chỉ nha khoa và chải răng sạch sẽ vào buổi tối trước khi đi ngủ. Việc ngậm để viên tan từ từ trong miệng giúp các tế bào vi khuẩn có thời gian tiếp xúc và bám dính vào niêm mạc vòm họng mà không bị nước bọt cuốn trôi ngay lập tức. Trong một số quy trình nghiên cứu, việc súc miệng kháng khuẩn bằng dung dịch chlorhexidine trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung lợi khuẩn vài ngày cũng giúp tạo môi trường thuận lợi để chủng mới cạnh tranh và định cư [6].
Viên ngậm chứa Streptococcus salivarius K12 và M18 là một công cụ hỗ trợ giá trị giúp giảm nguy cơ sâu răng và hạn chế tình trạng hôi miệng. Dù vậy, người tiêu dùng không nên kỳ vọng chúng sẽ định cư vĩnh viễn chỉ sau vài lần ngậm. Một quy trình chăm sóc cơ học đều đặn kết hợp chế độ ăn uống khoa học vẫn luôn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế để duy trì nụ cười khỏe đẹp.
