Nhiều người chi khoản tiền lớn mua viên uống vitamin C tự nhiên vì tin rằng dưỡng chất từ thực phẩm tốt hơn sản phẩm tổng hợp phòng thí nghiệm. Kèm theo đó là băn khoăn liệu cơ thể có hấp thu nguồn tự nhiên dễ dàng hơn hay không.
Về mặt hóa học, vitamin C tự nhiên và vitamin C tổng hợp hoàn toàn giống nhau [1]. Cơ thể người tiếp nhận và sử dụng cả hai nguồn với hiệu quả sinh khả dụng tương đương [2, 5]. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở ma trận dưỡng chất đi kèm trong thực phẩm tự nhiên [1].
Bản chất hóa học và cơ chế vận chuyển trong cơ thể
Vitamin C tổng hợp lần đầu tiên vào đầu thập niên 1930 [1]. Hoạt chất này mang tên khoa học là L-ascorbic acid [1, 2]. Cấu trúc phân tử của L-ascorbic acid chiết xuất từ quả cam, quả kiwi hay tổng hợp nhân tạo không có bất kỳ điểm khác biệt nào [2, 5].
Trong cơ thể, vitamin C đóng vai trò co-factor cho nhiều enzyme sinh tổng hợp phân tử có nguồn gốc acid amin, chất dẫn truyền thần kinh và hormone peptide thần kinh [1]. Dưỡng chất này cũng là chất hỗ trợ cần thiết cho các hydroxylase tham gia điều hòa phiên mã gen và biểu sinh [1]. Con người không tự tổng hợp được chất này, bắt buộc phải thu nhận qua đường ăn uống [2, 5]. Quá trình hấp thu tại ruột diễn ra chủ yếu qua cơ chế vận chuyển chủ động phụ thuộc natri thông qua chất vận chuyển SVCT1 trên biểu mô [2]. Do dùng chung cơ chế tiếp nhận, đường ruột nhận diện phân tử L-ascorbic acid như nhau bất kể nguồn gốc [5, 8].
Điểm khác biệt duy nhất nằm ở môi trường xung quanh phân tử: rau quả tự nhiên chứa thêm bioflavonoid, carbohydrate và protein [1, 2]. Các chất này tạo nên phức hợp tự nhiên có thể làm thay đổi nhẹ tốc độ giải phóng chất dinh dưỡng [3].
Nghiên cứu lâm sàng so sánh độ hấp thu
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ đã đặt hai dạng vitamin C này lên bàn cân:
Một nghiên cứu công bố năm 1988 thực hiện trên 8 người nhịn ăn dùng liều 500 mg vitamin C đơn lẻ hoặc dạng chiết xuất múi cam tự nhiên chứa bioflavonoid, protein và carbohydrate [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất cam hấp thu chậm hơn nhưng tổng lượng hấp thu qua diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian cao hơn 35% so với acid ascorbic đơn lẻ [3]. Khi kiểm tra lượng đào thải qua nước tiểu 24 giờ trên 6 nam giới bão hòa vitamin C, nhóm dùng chiết xuất đào thải nhiều hơn [3]. Ngược lại, trên 12 người chưa bão hòa, nhóm dùng chiết xuất đào thải ít hơn dạng tổng hợp [3].
Năm 1993, một nghiên cứu kéo dài hai chu kỳ suy giảm - phục hồi (mỗi chu kỳ 8 tuần) so sánh độ hấp thu trên 68 nam giới không hút thuốc [4]. Nhóm thử nghiệm dùng 108 mg/ngày vitamin C từ viên nén tổng hợp (có hoặc không có sắt), múi cam, nước cam, bông cải xanh luộc hoặc bông cải xanh sống [4]. Kết quả cho thấy tốc độ hấp thu vào huyết tương tương đương giữa dạng tổng hợp, múi cam, nước cam và bông cải xanh nấu chín [4]. Riêng bông cải xanh sống cho đáp ứng thấp hơn 20% [4].
Năm 2013, nghiên cứu ngẫu nhiên trên 36 nam thanh niên trẻ tuổi không hút thuốc chia làm hai nhóm dùng nửa quả kiwi vàng hoặc 1 viên nhai 50 mg vitamin C mỗi ngày trong 6 tuần [2]. Kết quả đo lường hàng tuần trên huyết tương, nước tiểu, bạch cầu đơn nhân, bạch cầu trung tính và mô cơ vân cho thấy nồng độ ascorbate đều tăng đáng kể ở cả hai nhóm [2]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về sinh khả dụng giữa dạng tự nhiên từ quả kiwi và dạng viên nén tổng hợp trên tất cả các dịch, tế bào hay mô cơ [2].
Bằng chứng tổng hợp và giới hạn dữ liệu từ động vật
Tổng quan năm 2013 đánh giá lại toàn bộ các nghiên cứu về dược động học và nồng độ trạng thái ổn định [1]. Phần lớn nghiên cứu trên động vật cho thấy có khác biệt sinh khả dụng giữa dạng tự nhiên và tổng hợp [1]. Tuy nhiên, kết quả này thay đổi tùy mô hình loài, thiết kế và mô đích đo lường [1]. Ngược lại, toàn bộ các nghiên cứu nồng độ trạng thái ổn định trên người đều khẳng định không có sự khác biệt giữa hai dạng, bất kể đối tượng hay can thiệp [1]. Một số nghiên cứu dược động học trên người chỉ ghi nhận biến thiên nhỏ, thoáng qua và khó tạo ra tác động sinh lý đáng kể [1].
Động vật gặm nhấm như chuột cống hay chuột nhắt có khả năng tự tổng hợp ascorbate nội sinh, hấp thu thụ động gián tiếp qua việc oxy hóa thành dehydroascorbic acid [5]. Trong khi đó, con người và chuột lang phụ thuộc vào cơ chế vận chuyển chủ động phụ thuộc natri [5]. Do đó, việc dùng dữ liệu chuột cống hay chuột nhắt để kết luận cho chuyển hóa người là không chính xác [5].
Hiểu lầm phổ biến về vitamin C đắt tiền
Người tiêu dùng thường tin vitamin C gắn mác "tự nhiên" hấp thu vượt trội và đáng giá gấp nhiều lần. Thực tế khoa học chứng minh mô tế bào và máu tiếp nhận dạng viên tổng hợp tinh khiết hoàn toàn giống dạng từ trái cây tươi [2, 5].
Một số chế phẩm bổ sung như Ester-C (hỗn hợp canxi ascorbate-threonate) từng được quảng bá có độ hấp thu cao hơn dựa trên chuột ODS [5]. Dù vậy, thử nghiệm trên người tình nguyện cho thấy Ester-C hấp thu chậm hơn và không hề có sinh khả dụng cao hơn dạng acid ascorbic thông thường [5].
Dù vậy, ăn rau quả tươi luôn mang lại giá trị sức khỏe toàn diện. Thực phẩm tự nhiên cung cấp chất xơ, nước, cùng hàng trăm hợp chất thực vật mà viên uống đơn lẻ không thể thay thế [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù vitamin C tan trong nước và tương đối an toàn, việc lạm dụng liều cao từ viên uống tổng hợp vẫn tiềm ẩn nguy cơ. Người có tiền sử sỏi thận oxalate cần kiểm soát chặt liều lượng bổ sung. Liều cao đưa vào đường ruột dễ gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc đau bụng.
Người mắc hội chứng thừa sắt (hemochromatosis) phải cẩn trọng vì vitamin C hỗ trợ gia tăng hấp thu khoáng chất này [6]. Người đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc dùng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu liệu trình uống bổ sung liều cao.
Áp dụng thực tế hiệu quả và tiết kiệm
Ưu tiên hàng đầu cho người khỏe mạnh là dung nạp qua chế độ ăn phong phú rau xanh và trái cây tươi như cam, bưởi, ổi, kiwi hay bông cải xanh nấu chín [3, 5]. Dạng thực phẩm này vừa cung cấp đủ lượng vitamin C cần thiết, vừa bổ sung bioflavonoid tự nhiên giúp tối ưu hóa trao đổi chất [1, 2].
Nếu chế độ ăn thiếu hụt hoặc cơ thể có nhu cầu tăng cao, việc sử dụng viên uống tổng hợp acid ascorbic thông thường là giải pháp kinh tế và hiệu quả tương đương [2, 3]. Không cần chi trả quá nhiều tiền cho các dạng bào chế phức tạp tự xưng siêu hấp thu [5]. Khi bổ sung, nên chia nhỏ liều trong ngày cùng bữa ăn để cơ thể dung nạp tốt nhất.
Cả nguồn tự nhiên lẫn tổng hợp đều có giá trị sinh học tương tự nhau đối với cơ thể con người. Lựa chọn nguồn bổ sung nên dựa trên nhu cầu thực tế, sự tiện lợi và điều kiện tài chính cá nhân. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng phối hợp rau quả tươi luôn là nền tảng bền vững nhất cho hệ miễn dịch.
