Khi tiết trời chuyển dần sang thu đông, không ít người cảm thấy cơ thể trở nên uể oải, tinh thần chùng xuống và cảm giác buồn bã xuất hiện mà không rõ nguyên nhân. Hiện tượng này thường bị xem nhẹ như một phản ứng thời tiết thông thường, nhưng thực tế có thể liên quan đến một dạng rối loạn tâm lý theo mùa. Nhiều người truyền tai nhau giải pháp uống vitamin D để "chữa lành" tâm trạng u ám mùa lạnh. Liệu vi chất này có thực sự hiệu quả như lời đồn?

Các bằng chứng khoa học cho thấy vitamin D đóng vai trò sinh học nhất định đối với tâm trạng và giấc ngủ, nhưng việc bổ sung vi chất này không thể coi là thuốc đặc trị thay thế các phác đồ y khoa đối với chứng trầm cảm theo mùa. Mối liên hệ giữa nồng độ vi chất này trong máu và mức độ trầm cảm là có thực, song các nghiên cứu can thiệp lâm sàng hiện tại vẫn đưa ra kết quả không đồng nhất.

Rối loạn cảm xúc theo mùa và căn nguyên "mùa đông buồn bã"

Rối loạn cảm xúc theo mùa (tên tiếng Anh là Seasonal Affective Disorder - SAD) được định nghĩa là một dạng trầm cảm tái diễn có tính chu kỳ, phần lớn khởi phát vào mùa thu và kéo dài qua suốt những tháng mùa đông [1]. Một dạng biểu hiện nhẹ hơn của tình trạng này thường được biết đến với tên gọi dân dã là "nỗi buồn mùa đông" (winter blues) [1].

Người mắc hội chứng này thường đối mặt với các biểu hiện điển hình như tâm trạng sa sút, mất năng lượng, thèm tinh bột, ngủ quá nhiều, hôn mê li bì và thay đổi nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể [2], [1]. Bệnh đặc biệt trở nên rõ rệt trong các tháng 12, tháng 1 và tháng 2, thời điểm quanh ngày đông chí với lượng ánh sáng mặt trời tự nhiên giảm xuống mức thấp nhất trong năm [1].

Nguy cơ mắc bệnh không đồng đều ở mọi nhóm dân số. Thống kê dịch tễ chỉ ra rằng nữ giới, người trẻ tuổi, những người sống ở vĩ độ cao cách xa đường xích đạo và người có tiền sử gia đình từng mắc trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc SAD là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất [1]. Bên cạnh các công cụ tầm soát như Bảng câu hỏi đánh giá mô hình theo mùa (SPAQ), hướng điều trị hiện hành thường phối hợp giữa thuốc chống trầm cảm, liệu pháp ánh sáng, tư vấn tâm lý và vitamin D [1].

Vì sao vitamin D liên quan mật thiết đến tâm trạng?

Vitamin D không chỉ là dưỡng chất cho xương khớp mà còn hoạt động như một tiền hormone tác động sâu sắc đến hệ thần kinh trung ương. Thụ thể vitamin D và các enzyme chuyển hóa vi chất này xuất hiện trên khắp các vùng của não giữa, đặc biệt tập trung dày đặc tại vùng dưới đồi – nơi chịu trách nhiệm kiểm soát trực tiếp nhịp sinh học và mạng lưới thần kinh điều hòa cơ thể [3], [4].

Dạng hoạt hóa của vitamin D (calcitriol) can thiệp trực tiếp vào việc sản xuất và giải phóng nhiều chất dẫn truyền thần kinh cùng các yếu tố dinh dưỡng thần kinh quan trọng [4]. Cụ thể, nồng độ vitamin D trong hệ thần kinh trung ương tác động trực tiếp đến quá trình tạo ra serotonin và dopamine, hai hóa chất giữ vai trò then chốt trong việc tạo cảm xúc hưng phấn và điều hòa giấc ngủ [3], [2].

Lượng vitamin D trong cơ thể người dao động theo mùa, sụt giảm rõ rệt theo chu kỳ thiếu hụt ánh nắng mặt trời [3]. Đáng chú ý, sắc tố da cũng là một biến số sinh học quan trọng. Những người có làn da sẫm màu có nguy cơ thiếu hụt vitamin D cao hơn khi di cư hoặc sinh sống tại các khu vực vĩ độ cao ít ánh nắng, từ đó làm tăng nguy cơ bộc phát chứng SAD cũng như các vấn đề sức khỏe tâm thần khác [3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng nói lên điều gì?

Mặc dù nền tảng lý thuyết rất rõ ràng, việc đánh giá lâm sàng tác dụng của vitamin D trên người bệnh trầm cảm theo mùa lại đem đến nhiều bức tranh đa chiều. Để hiểu đúng, chúng ta cần điểm qua các thử nghiệm cụ thể đã được công bố.

Nghiên cứu sớm của các tác giả thực hiện năm 1998 tiến hành trên 44 người khỏe mạnh trong những ngày cuối mùa đông [2]. Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp ngẫu nhiên, mù đôi có kiểm soát, trong đó người tham gia được chia thành các nhóm uống giả dược, 400 IU hoặc 800 IU vitamin D3 mỗi ngày trong vòng 5 ngày liên tục [2]. Kết quả tự đánh giá cho thấy việc bổ sung vitamin D3 giúp gia tăng đáng kể cảm xúc tích cực và bước đầu ghi nhận việc giảm bớt các cảm xúc tiêu cực [2].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 1999 tập trung trực tiếp trên 15 bệnh nhân được chẩn đoán mắc SAD [5]. Trong nhóm này, 8 bệnh nhân được uống liều cao 100.000 IU vitamin D duy nhất, trong khi 7 bệnh nhân còn lại tiếp nhận liệu pháp chiếu sáng quang phổ rộng (bao gồm dải bước sóng 280-320 nm kích thích da tạo vitamin D) [5].

Sau 1 tháng can thiệp, các nhà nghiên cứu nhận thấy toàn bộ 8 bệnh nhân dùng vitamin D đều cải thiện rõ rệt trên tất cả các thang đo trầm cảm gồm thang Hamilton (HAMD), SIGH-SAD và thang SAD-8 [5]. Ngược lại, nhóm trị liệu ánh sáng không cho thấy sự biến chuyển ý nghĩa trên các thang đo này [5]. Nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh tăng 74% ở nhóm dùng vitamin D và tăng 36% ở nhóm chiếu sáng, đồng thời mức độ tăng nồng độ này tỷ lệ thuận với mức độ giảm điểm số trầm cảm của người bệnh [5]. Dù vậy, hạn chế lớn nhất của nghiên cứu này nằm ở quy mô mẫu quá nhỏ với chỉ 15 đối tượng [5].

Ở khía cạnh quan sát dịch tễ, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi dọc trong 1 năm (công bố năm 2025) trên 156 đối tượng người Đài Loan từ 20 đến 70 tuổi (bao gồm 49 bệnh nhân trầm cảm nặng, 52 bệnh nhân lưỡng cực I, 12 bệnh nhân lưỡng cực II và 43 người khỏe mạnh) cho thấy nồng độ vitamin D trung bình không khác biệt quá lớn giữa các nhóm bệnh lý (dao động từ 20,47 ng/ml đến 23,38 ng/ml) [6]. Tuy nhiên, tại nhóm rối loạn lưỡng cực I, nồng độ vitamin D huyết thanh lại có mối tương quan nghịch rõ rệt với độ nặng của các triệu chứng trầm cảm đo bằng thang HAMD, BDI và điểm mùa vụ GSS [6].

Hiệu quả thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn nhận một cách khách quan, dù các số liệu ghi nhận sự trùng hợp giữa nồng độ vi chất thấp và tình trạng sa sút tinh thần, giới khoa học vẫn chưa thể khẳng định vitamin D là nguyên nhân tiên quyết gây bệnh hay chỉ là một hệ quả đi kèm của lối sống ít vận động ngoài trời khi bị trầm cảm [7].

Nhiều phân tích tổng quan gần đây chỉ ra rằng các thử nghiệm lâm sàng về việc bổ sung vitamin D cho người mắc SAD cho ra kết quả chưa đồng nhất [8], [7]. Nguyên nhân chính xuất phát từ sự khác biệt quá lớn về mặt phương pháp: liều lượng sử dụng giữa các nghiên cứu chênh lệch nhau từ vài trăm đơn vị đến hàng trăm nghìn đơn vị, thời gian can thiệp ngắn ngày hoặc kéo dài khác nhau, và tiêu chí chọn lựa đối tượng không đồng đều [8].

Do đó, các tài liệu y khoa kết luận rằng hiện tại chưa đủ bằng chứng thuyết phục để khuyến cáo dùng vitamin D như một liệu pháp độc lập nhằm đảo ngược hoàn toàn chứng trầm cảm [7]. Sự can thiệp dinh dưỡng này chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ kết hợp, đặc biệt ưu tiên cân nhắc ở những người bệnh được chứng minh lâm sàng là đang thiếu hụt vi chất hoặc có lối sống, vị trí địa lý thiếu sáng [7]. Ngoài ra, vai trò tương đối giữa hệ thống melatonin của tuyến tùng và hệ nội tiết vitamin D trong cơ chế bệnh sinh của SAD vẫn là vấn đề khoa học đang cần làm rõ thêm [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D cho tâm trạng

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem vitamin D như một loại "thần dược" có thể thay thế thuốc chống trầm cảm hoặc liệu pháp ánh sáng. Trầm cảm theo mùa là bệnh lý đa yếu tố, liên quan đến cả nhịp sinh học, chất dẫn truyền thần kinh và cấu trúc gien [3], [1]. Việc chỉ uống bổ sung một loại vi chất đơn lẻ không thể giải quyết toàn bộ cơ chế phức tạp của bệnh [3], [8].

Một ngộ nhận khác là quan điểm "càng uống nhiều càng tốt". Một số người tự ý tìm mua các loại vitamin D liều cực cao để uống dồn dập vào mùa đông vì nghĩ sẽ cải thiện tâm trạng nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung liều cao mà không có sự giám sát y khoa hay xét nghiệm nồng độ trong máu có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc và phản tác dụng. Không phải ai bước vào mùa lạnh cũng bị thiếu hụt vi chất này đến mức cần uống bổ sung liều điều trị [6], [7].

Bên cạnh đó, việc coi nhẹ các nhóm dưỡng chất khác cũng là một thiếu sót. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy bên cạnh vitamin D, các vitamin nhóm B (như thiamin, riboflavin, niacin, folate) và vitamin C cũng giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chức năng thần kinh và cải thiện tâm trạng [8].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?

Trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung vi chất nào, sự thận trọng là điều bắt buộc, đặc biệt với những nhóm người sau:

  • Người có bệnh lý nền về thận, sỏi thận hoặc rối loạn chuyển hóa canxi: Nồng độ vitamin D dư thừa có thể làm tăng hấp thu canxi, gây nguy hiểm cho hệ tiết niệu và tim mạch.
  • Bệnh nhân đang tiếp nhận điều trị chuyên khoa tâm thần: Những người đang dùng thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc điều hòa khí sắc cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác hoặc lầm tưởng về hiệu quả thực tế [7].
  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Cần tuân thủ chỉ định nghiêm ngặt của nhân viên y tế về liều lượng dung nạp hàng ngày.
  • Người có màu da sẫm hoặc người chuyển đến sống ở vùng vĩ độ cao: Mặc dù thuộc nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D [3], nhóm này vẫn cần thực hiện xét nghiệm máu định kỳ để xác định chính xác mức độ thiếu hụt trước khi quyết định can thiệp liều lượng lớn [7].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Để tối ưu hóa nồng độ vitamin D và hỗ trợ nhịp sinh học tự nhiên trong những ngày trời lạnh, người dân có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Tận dụng ánh sáng tự nhiên: Tăng cường hoạt động ngoài trời vào buổi sáng hoặc mở rộng rèm cửa đón ánh nắng, giúp mắt tiếp nhận tín hiệu điều chỉnh nhịp sinh học [3], [1].
  • Bổ sung qua chế độ ăn cân đối: Tăng cường thực phẩm giàu vitamin D tự nhiên như các loại cá béo, trứng, nấm cùng các nguồn thực phẩm đa dạng giàu vitamin nhóm B và vitamin C để hỗ trợ hệ thần kinh toàn diện [8].
  • Kiểm tra nồng độ huyết thanh: Thay vì tự phán đoán, nên thực hiện xét nghiệm nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu để biết chính xác cơ thể có thực sự thiếu hụt hay không [5], [7].
  • Lựa chọn liều dùng an toàn: Với nhu cầu thông thường không có bệnh lý kèm theo, liều bổ sung hàng ngày mức độ thấp (tương tự ngưỡng 400 - 800 IU từng được thử nghiệm) an toàn hơn việc tự ý uống liều cao ngắt quãng, trừ khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ [2], [5].
  • Kết hợp đa biện pháp: Nếu có dấu hiệu sa sút tâm trạng theo mùa, cần chủ động thăm khám chuyên khoa để được kết hợp đúng mức giữa tư vấn tâm lý, liệu pháp ánh sáng và dinh dưỡng [1], [8].

Tóm lại, vitamin D có vai trò sinh học quan trọng đối với hệ thần kinh và tâm trạng, nhưng không phải là chìa khóa vạn năng cho chứng trầm cảm theo mùa. Người bệnh cần giữ cái nhìn cân bằng, kết hợp lối sống khoa học, dinh dưỡng lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý điều trị bằng thực phẩm bổ sung.