Thói quen xoa bóp giảm đau ở người cao tuổi và thực tế khoa học
Đau nhức cơ xương khớp là than phiền phổ biến hàng đầu ở người cao tuổi, xuất hiện dai dẳng mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc sau các vận động sinh hoạt thường ngày. Trước những cơn nhức mỏi ở khớp gối, cổ tay hay vùng vai gáy, nhiều gia đình thường có sẵn chai dầu gió, dầu tràm hay các loại cồn xoa bóp thảo dược để thoa và day bấm tại chỗ.
Biện pháp xoa bóp với các tinh dầu hay chế phẩm giảm đau tại chỗ thực sự mang lại sự dễ chịu nhất định và hỗ trợ làm dịu cơn đau ngoại biên tạm thời. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy phương pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng chứ không thể phục hồi cấu trúc khớp thoái hóa hay giải quyết triệt để tổn thương gốc rễ [1]. Việc hiểu đúng cơ chế và giới hạn của liệu pháp xoa bóp sẽ giúp người cao tuổi chăm sóc khớp an toàn, tránh phụ thuộc hoặc lạm dụng quá mức.
Xoa bóp kết hợp dầu thoa tại chỗ: Tác động kép lên khớp đau
Về mặt sinh lý, động tác xoa bóp tác động trực tiếp lên hệ cơ, gân và các thụ thể cảm giác dưới da, kích thích tuần hoàn máu cục bộ và giảm co thắt cơ quanh khớp [2]. Khi xoa bóp đơn thuần, người bệnh có thể nhận thấy các nhóm cơ được thư giãn, giảm bớt sự căng cứng và cải thiện biên độ vận động của khớp bị ảnh hưởng [2]. Liệu pháp xoa bóp từ lâu đã được ghi nhận là mang lại hiệu quả cải thiện cho nhiều hội chứng đau khác nhau như đau nửa đầu, đau thắt lưng, đau cơ xơ hóa, đau cổ vai gáy, hội chứng ống cổ tay và đau khớp chi trên [2].
Khi kết hợp xoa bóp cùng các hoạt chất giảm đau tại chỗ, hiệu quả mang lại có sự cộng hưởng rõ rệt [2]. Các thành phần bôi ngoài da thẩm thấu qua hàng rào biểu bì để tiếp cận các thụ thể đau và tổ chức mô mềm quanh khớp [3]. Sự kết hợp này mang lại tác động kép: lực cơ học từ bàn tay giúp tăng cường khả năng phân tán hoạt chất qua da, đồng thời bản thân các hoạt chất tạo ra hiệu ứng làm dịu tại chỗ, ức chế tín hiệu đau truyền về hệ thần kinh trung ương [3].
Bằng chứng nghiên cứu về xoa bóp kết hợp hoạt chất giảm đau tại chỗ
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2014 đã kiểm chứng cụ thể lợi ích của việc phối hợp xoa bóp với thuốc thoa giảm đau tại chỗ trên 20 người trưởng thành bị đau khớp bàn tay [2]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm chỉ thực hiện liệu pháp xoa bóp đơn thuần, nhóm còn lại được xoa bóp kết hợp thoa chế phẩm giảm đau tại chỗ [2]. Cả hai nhóm đều được trị liệu xoa bóp hàng tuần bởi chuyên viên và được hướng dẫn tự thực hiện xoa bóp mỗi ngày một lần trong thời gian 4 tuần [2].
Kết quả cho thấy nhóm có kết hợp xoa bóp và thoa thuốc giảm đau tại chỗ đạt được sự cải thiện vượt trội về chức năng bàn tay, đo lường bằng máy tập tay kỹ thuật số ngay sau buổi đầu tiên và duy trì suốt 4 tuần [2]. Bên cạnh đó, nhóm này còn gia tăng đáng kể lực nắm tay cảm nhận, đồng thời mức độ đau bàn tay, tâm trạng chán nản và tình trạng rối loạn giấc ngủ đều thuyên giảm nhiều hơn rõ rệt so với nhóm chỉ xoa bóp đơn thuần [2].
Bên cạnh khớp bàn tay, hiệu quả của phương pháp này cũng được ghi nhận trên các vùng khớp và cơ khác. Một báo cáo chùm ca bệnh năm 2008 theo dõi 5 ca liên tiếp bị đau cơ khớp thái dương hàm cho thấy việc xoa bóp tại chỗ bằng thuốc mỡ giảm đau Đông y mang lại hiệu quả kiểm soát cơn đau cơ khớp [1]. Phương pháp này tỏ ra hữu hiệu trong việc khống chế triệu chứng đau ở nhiều lứa tuổi và giai đoạn bệnh khác nhau [1]. Dù vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận tiếng lục cục trong khớp vẫn tồn tại, chứng tỏ biện pháp xoa bóp ngoài da không giải quyết được toàn bộ bệnh lý khớp và cơ tiềm ẩn bên dưới [1]. Điểm hạn chế của báo cáo này là cỡ mẫu rất nhỏ và không có nhóm đối chứng, do đó hiệu lực lâm sàng cần tiếp tục được kiểm chứng qua các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn hơn [1].
Thuốc bôi tại chỗ và ưu thế hạn chế tác dụng phụ toàn thân
Đối với người cao tuổi, việc sử dụng thuốc giảm đau đường uống kéo dài luôn tiềm ẩn nguy cơ cao đối với sức khỏe. Một tổng quan hệ thống năm 2013 thu thập dữ liệu từ 65 thử nghiệm lâm sàng đủ điều kiện trên y văn MEDLINE/PubMed đã chỉ ra rằng các thuốc giảm đau đường uống thường xuyên gây ra các tác dụng phụ toàn thân, đôi khi rất nghiêm trọng [3]. Trong bối cảnh đó, các thuốc giảm đau dùng ngoài da mang đến tiềm năng giảm đau tương đương thuốc uống nhưng giảm thiểu được tối đa những tác động bất lợi toàn thân này [3].
Trong số các thuốc thoa ngoài da được nghiên cứu nhiều nhất, thuốc chống viêm không steroid (NSAID) chiếm số lượng lớn với 27 nghiên cứu, tiếp theo là lidocaine với 9 nghiên cứu, capsaicin với 6 nghiên cứu, amitriptyline với 5 nghiên cứu, cùng menthol và một số hoạt chất khác [3]. Các chỉ định phổ biến nhất của thuốc thoa ngoài là chấn thương mô mềm cấp tính với 18 nghiên cứu, đau thần kinh với 17 nghiên cứu, và viêm xương khớp cùng các bệnh lý khớp mạn tính khác với 5 nghiên cứu [3]. Bằng chứng khoa học mạnh mẽ nhất hiện nay ủng hộ việc dùng diclofenac và ibuprofen bôi ngoài da để điều trị chấn thương mô mềm cấp cũng như các bệnh lý khớp mạn tính như thoái hóa khớp [3]. Ngược lại, các bằng chứng dành cho những chế phẩm giảm đau thoa ngoài khác trong đau cấp và mạn tính vẫn còn tương đối hạn chế [3].
Ưu điểm giảm đau cục bộ của các chế phẩm dán hoặc thoa ngoài cũng được khẳng định trong một nghiên cứu năm 2013 trên 20 bệnh nhân đau do điểm kích hoạt cân cơ [4]. Nghiên cứu thử nghiệm nhãn mở này áp dụng miếng dán nhiệt chứa lidocaine và tetracaine dán trong 4 giờ, mỗi ngày 2 lần kéo dài 2 tuần [4]. Kết quả ghi nhận cường độ đau trung bình giảm 33% từ mức 6,3 xuống còn 4,5 điểm khi kết thúc đợt điều trị [4]. Tỷ lệ bệnh nhân có mức giảm đau mang ý nghĩa lâm sàng từ 30% trở lên đạt 40%, và có 25% người bệnh giảm đau từ 50% trở lên [4]. Đáng chú ý, mức độ đau gây cản trở việc đi lại và giấc ngủ đã giảm trên 50% ở một nửa số bệnh nhân tham gia [4].
Thử nghiệm về các chế phẩm thảo dược và kem giảm đau ngoại biên
Bên cạnh các hoạt chất tổng hợp, xu hướng tìm kiếm hoạt chất giảm đau từ tinh dầu và thảo dược tự nhiên cũng thu hút nhiều sự quan tâm. Nghiên cứu năm 2004 tiến hành thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 52 đối tượng bị đau khớp thái dương hàm và đau cơ cắn, trong đó người tham gia thoa kem Theraflex-TMJ hoặc kem giả dược 2 lần mỗi ngày trong 2 tuần [5]. Kết quả ghi nhận mức độ đau ở nhóm thoa kem thảo dược giảm có ý nghĩa thống kê tại thời điểm ngày thứ 10 và ngày thứ 15 của đợt điều trị, đồng thời hiệu quả giảm đau vẫn duy trì sau khi ngưng bôi 5 ngày [5]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa nào về mức độ đau [5].
Ở khía cạnh tinh dầu thảo mộc, nghiên cứu năm 2019 về tinh dầu oải hương đã chứng minh khả năng làm giảm tình trạng tăng nhạy cảm cơ học trên mô hình động vật bị đau thần kinh, nâng ngưỡng chịu đau lên mức tương đương với thuốc pregabalin [6]. Nghiên cứu này cũng trích dẫn dữ liệu lâm sàng cho thấy việc thoa ngoài da tinh dầu thực vật thuộc chi Lavandula giúp giảm cường độ đau ở bệnh nhân mắc hội chứng ống cổ tay mức độ nhẹ đến trung bình [6]. Ngoài ra, các đánh giá lâm sàng cũng ghi nhận hiệu quả giảm đau của liệu pháp xoa bóp tinh dầu trong các cơn đau cấp tính [6].
Trên mô hình động vật viêm xương khớp thực nghiệm năm 2016, việc thoa hỗn hợp chiết xuất lá cây móng tay (Lawsonia inermis L.) và thầu dầu (Ricinus communis L.) tại chỗ cũng cho thấy hiệu quả giảm đau thông qua việc tăng ngưỡng chịu lực cơ học đo bằng sợi von Frey từ 0,6 g lên 26 g [7]. Thử nghiệm tấm nhiệt trên chuột cũng chứng minh hỗn hợp này làm tăng thời gian phản ứng với kích thích nhiệt sau 10 ngày sử dụng, đồng thời giúp phục hồi khả năng vận động và cải thiện mức độ chịu lực của chi bị viêm khớp [7]. Những dữ liệu thực nghiệm này cho thấy tiềm năng sinh học phong phú của các hợp chất tự nhiên trong việc hỗ trợ điều hòa phản ứng đau cơ xương khớp.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng dầu xoa bóp xương khớp
Một hiểu lầm rất phổ biến ở người cao tuổi là cho rằng dầu xoa bóp càng cay nóng thì hiệu quả chữa bệnh càng cao. Cảm giác nóng rát trên da thực chất chỉ là phản ứng kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác ngoại vi nhằm đánh lạc hướng dẫn truyền tín hiệu đau tạm thời, chứ không đồng nghĩa với việc khớp đang được phục hồi. Báo cáo lâm sàng ghi nhận các phản ứng bỏng rát và kích ứng da tại vị trí bôi là tác dụng phụ thường gặp ở cả nhóm can thiệp lẫn nhóm đối chứng khi sử dụng kem thoa khớp [5]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra hiện tượng ban đỏ trên da là biến cố bất lợi xuất hiện phổ biến nhất khi sử dụng miếng dán giảm đau tại chỗ [4].
Hiểu lầm tai hại thứ hai là tin rằng dầu tràm hay các loại cồn xoa bóp có thể "chữa dứt điểm" bệnh thoái hóa khớp hoặc làm tan dịch khớp. Bằng chứng khoa học đã làm rõ rằng các chế phẩm bôi ngoài chỉ có tác dụng hỗ trợ kiểm soát giai đoạn đau cấp tính hoặc làm dịu cơn đau cục bộ [1]. Các tiếng lạo xạo hay tổn thương cấu trúc khớp bên dưới hoàn toàn không biến mất khi chỉ xoa bóp ngoài da [1]. Nếu người bệnh chủ quan không đi khám chuyên khoa mà chỉ phụ thuộc vào chai dầu xoa, bệnh có thể tiến triển âm thầm dẫn đến biến dạng khớp hoặc dính khớp khó hồi phục.
Ai cần thận trọng khi sử dụng dầu xoa bóp và thuốc thoa tại chỗ?
Mặc dù các chế phẩm thoa ngoài da có ưu thế là ít gây tác dụng phụ toàn thân hơn thuốc uống, người dùng vẫn phải đối mặt với những nguy cơ tiềm ẩn nếu sử dụng sai liều lượng [3]. Báo cáo khoa học đã nhấn mạnh mối lo ngại đặc biệt về độc tính do dùng quá liều tinh dầu lộc đề (wintergreen oil) [1]. Loại tinh dầu này chứa hàm lượng rất cao methyl salicylate, một hoạt chất có thể gây ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu dùng liều cao, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ [1]. Nhiều loại dầu xoa bóp thông thường trên thị trường cũng phối hợp thành phần này, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng.
Người cao tuổi có làn da mỏng manh, dễ bị trầy xước hoặc đang mắc các bệnh lý viêm da tuyệt đối không nên thoa dầu trực tiếp lên vùng da hở. Những người có cơ địa dị ứng cần thử phản ứng của chế phẩm trên một vùng da nhỏ trước khi sử dụng rộng rãi để tránh nguy cơ kích ứng, nổi ban đỏ hoặc bỏng rát tại chỗ [5], [4]. Ngoài ra, người cao tuổi có các bệnh nền mạn tính phức tạp hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn chế phẩm thoa ngoài phù hợp nhất, tránh tương tác bất lợi [3].
Hướng dẫn xoa bóp an toàn và đúng cách tại nhà cho người cao tuổi
Để việc xoa bóp mang lại lợi ích tốt nhất cho hệ vận động, người cao tuổi nên thực hiện các động tác một cách nhẹ nhàng và đều đặn [2]. Dựa trên quy trình từ nghiên cứu can thiệp đau khớp, người bệnh có thể tự xoa bóp mỗi ngày một lần một cách kiên trì [2]. Thời điểm thích hợp nhất để xoa bóp là vào buổi sáng sau khi thức dậy để giảm hiện tượng cứng khớp, hoặc vào buổi tối trước khi đi ngủ nhằm thư giãn cơ bắp, hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ [2].
Khi sử dụng dầu xoa hoặc kem giảm đau, chỉ nên lấy một lượng vừa đủ thoa một lớp mỏng lên vùng cơ khớp bị nhức mỏi [5]. Dùng các đầu ngón tay xoa tròn nhẹ nhàng quanh ổ khớp, miết dọc theo chiều sợi cơ nhằm kích thích lưu thông máu mà không dùng lực ấn quá mạnh gây bầm dập mô mềm [2]. Không nên thoa dầu quá nhiều lần trong ngày; đa số các thử nghiệm can thiệp chỉ áp dụng bôi ngoài từ 1 đến 2 lần mỗi ngày để đảm bảo tính an toàn cho làn da [2], [5], [4]. Nếu xuất hiện cảm giác ngứa, châm chích dữ dội hoặc ban đỏ kéo dài, người bệnh cần rửa sạch vùng da ngay lập tức và ngừng sử dụng sản phẩm [5], [4].
Xoa bóp kết hợp dầu thoa ngoài là phương pháp hỗ trợ hữu ích giúp người cao tuổi làm dịu cơn đau nhức và cải thiện khả năng vận động tạm thời của các khớp ngoại biên [2]. Tuy nhiên, giải pháp này không thể thay thế cho các phác đồ y khoa toàn diện hoặc phục hồi được cấu trúc sụn khớp đã thoái hóa [1]. Người cao tuổi cần duy trì lối sống vận động nhẹ nhàng, dinh dưỡng cân đối và chủ động đi khám bác sĩ khi cơn đau khớp kéo dài hoặc có dấu hiệu sưng đau bất thường.