Người bị tăng huyết áp có cần kiêng tuyệt đối mì ăn liền?

Mì ăn liền từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình nhờ tính tiện lợi, hương vị đậm đà và giá thành phải chăng. Tuy nhiên, đối với người được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp, mỗi lần cầm trên tay gói mì ăn liền là một lần đắn đo lo ngại về lượng muối tiềm ẩn bên trong. Nhiều người tự hỏi liệu việc kiểm soát huyết áp có bắt buộc phải cắt bỏ hoàn toàn món ăn khoái khẩu này ra khỏi thực đơn hay không.

Câu trả lời thỏa đáng dựa trên các góc nhìn y học hiện đại là người bệnh tăng huyết áp không nhất thiết phải kiêng kỵ tuyệt đối mì ăn liền đến mức cực đoan. Thay vào đó, chìa khóa nằm ở việc hiểu rõ mức độ ảnh hưởng của sản phẩm này đối với sức khỏe tim mạch, từ đó điều chỉnh nghiêm ngặt tần suất sử dụng cũng như thay đổi triệt để thói quen nêm nếm toàn bộ các gói gia vị đi kèm.

Vì sao mì ăn liền là mối bận tâm lớn của bệnh nhân tăng huyết áp?

Gánh nặng lớn nhất mà mì ăn liền đặt lên hệ tim mạch chính là hàm lượng natri cực kỳ đậm đặc ẩn giấu bên trong sợi mì và các gói gia vị. Về mặt sinh lý học, khi cơ thể dung nạp một lượng natri vượt quá nhu cầu xử lý của thận, nồng độ thẩm thấu trong máu sẽ gia tăng, buộc cơ thể phải giữ lại nhiều nước hơn để cân bằng. Hiện tượng giữ nước này làm gia tăng thể tích dịch tuần hoàn trong lòng mạch, tạo áp lực lớn lên thành động mạch và trực tiếp khiến chỉ số huyết áp tăng vọt.

Hàm lượng muối trong các sản phẩm mì gói lưu hành trên thị trường quốc tế có sự chênh lệch rất lớn nhưng nhìn chung đều ở mức đáng báo động. Theo một công trình nghiên cứu toàn cầu đánh giá sự biến thiên natri trong mì ăn liền công bố năm 2017, kích cỡ gói mì trung bình giữa các quốc gia dao động từ 57 g tại Costa Rica đến 98 g tại Trung Quốc ^[1]. Đáng chú ý, mức đóng góp natri của một gói mì ăn liền so với ngưỡng tiêu thụ tối đa do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị (dưới 2000 mg natri mỗi ngày) dao động từ 35% ở Ấn Độ và New Zealand (tương đương 628 mg và 697 mg natri mỗi gói) lên tới 95% ở Trung Quốc với 1905 mg natri chỉ trong một gói ^[1].

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Malaysia vào năm 2019 cũng chỉ ra rằng mì ăn liền là một trong những loại lương thực giàu muối thường bị lãng quên nhất, có nguy cơ làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp và bệnh lý tim mạch trong cộng đồng ^[2]. Nghiên cứu này áp dụng công thức quy đổi chuẩn: hàm lượng muối (g) bằng hàm lượng natri (g) nhân với hệ số 2,5 ^[2]. Như vậy, chỉ cần ăn trọn vẹn một gói mì cùng toàn bộ nước dùng, người tiêu dùng gần như đã chạm ngưỡng hoặc vượt quá tổng lượng natri cho phép trong cả một ngày dài.

Những bằng chứng khoa học về thói quen ăn mì và huyết áp

Tác động bất lợi của việc ăn mì thường xuyên đối với chỉ số huyết áp đã được ghi nhận qua nhiều công trình dịch tễ học quy mô lớn. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2019 tại Hàn Quốc đã khảo sát thói quen tiêu thụ mì ở phụ nữ trung niên và cao tuổi ^[3]. Kết quả theo dõi cho thấy những phụ nữ tiêu thụ mì thường xuyên từ 5 phần mỗi tuần trở lên có nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp cao gấp 2,3 lần so với những người không ăn hoặc hiếm khi ăn mì (HR = 2,31; khoảng tin cậy 95%: 1,33 - 4,01) ^[3]. Đáng chú ý, việc tiêu thụ các loại sản phẩm ngũ cốc tinh chế khác như cơm trắng hoặc bánh mì lại không cho thấy mối liên hệ làm tăng nguy cơ mắc bệnh huyết áp ^[3].

Mối liên quan này tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu dựa trên dữ liệu kiểm tra sức khỏe HEXA tại Hàn Quốc công bố năm 2024, thực hiện trên 56.580 người tham gia trong độ tuổi từ 40 đến 69 gồm 18.246 nam giới và 38.334 nữ giới ^[4]. Tiêu chuẩn chẩn đoán tăng huyết áp trong nghiên cứu là huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên hoặc đang sử dụng thuốc điều trị ^[4]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng mức tiêu thụ mì cao hơn có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng nguy cơ tăng huyết áp ở cả nam giới (HR = 1,273; khoảng tin cậy 95%: 1,166 - 1,390) và nữ giới (HR = 1,116; khoảng tin cậy 95%: 1,038 - 1,199) ^[4].

Bên cạnh tần suất, việc lựa chọn mì cho các bữa ăn chính cũng cho thấy những tác động tiêu cực đến chuyển hóa. Nghiên cứu năm 2015 khảo sát các kiểu ăn sáng ở người trưởng thành Hàn Quốc ghi nhận nhóm ăn mì vào bữa sáng có mức tiêu thụ chất béo và natri rất cao, đi kèm nguy cơ béo bụng, hội chứng chuyển hóa và tăng huyết áp ^[5]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng lượng natri nạp vào cơ thể ở mức cao chủ yếu bắt nguồn từ hàm lượng muối đậm đặc có trong nước súp của các món mì ^[5].

Cắt giảm natri từ thực phẩm chế biến: Lợi ích đã được chứng minh

Việc chủ động cắt giảm natri từ các thực phẩm chế biến sẵn, trong đó có mì ăn liền, mang lại những bước chuyển biến lâm sàng rất rõ rệt cho sức khỏe cộng đồng. Báo cáo đánh giá tiến trình giảm natri tại Hàn Quốc công bố năm 2020 cho thấy hơn 80% mức giảm lượng natri trong khẩu phần ăn giai đoạn 2010 - 2013 (tương đương 665 mg/ngày trên tổng mức giảm bình quân 800 mg/ngày) đến từ việc các nhà sản xuất chủ động thay đổi hàm lượng natri trong thực phẩm ^[6]. Cụ thể, hàm lượng natri trong các thương hiệu mì ăn liền bán chạy nhất đã được cải tổ và cắt giảm từ 13% đến 33% ^[6].

Song hành cùng mức cắt giảm 23,7% lượng natri tiêu thụ ở người trưởng thành từ năm 2010 đến 2014, tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp ở người từ 30 tuổi trở lên tại Hàn Quốc đã giảm mạnh ở cả nam giới (từ 33,5% xuống 26,0%) và nữ giới (từ 25,2% xuống 21,7%) ^[6]. Tỷ lệ tử vong do các bệnh mạch máu não cũng ghi nhận xu hướng giảm từ 53,2 xuống 48,2 trên 100.000 dân trong cùng giai đoạn ^[6].

Tại môi trường điều trị lâm sàng, can thiệp tư vấn chế độ ăn để hạn chế natri cũng chứng minh hiệu quả vượt trội. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2020 trên 87 bệnh nhân bệnh thận mạn tính đang chạy thận nhân tạo với độ tuổi trung bình 59 tuổi và có tới 90% bệnh nhân bị tăng huyết áp đã ghi nhận kết quả rất tích cực ^[7]. Nhóm nhận được tư vấn dinh dưỡng đã giảm đáng kể lượng natri từ các gói gia vị đóng gói (từ 130 mg xuống còn 0 mg) và natri từ mì ăn liền (từ 19 mg xuống còn 0 mg sau 365 ngày theo dõi) ^[7]. Điều này khẳng định nhận thức đúng đắn về dinh dưỡng hoàn toàn có thể giúp người bệnh kiểm soát và loại trừ các nguồn muối gây hại.

Thực trạng lựa chọn mì ăn liền giảm mặn hiện nay

Mặc dù việc giảm natri mang lại lợi ích to lớn, người tiêu dùng hiện nay vẫn gặp phải rào cản không nhỏ khi tìm kiếm các giải pháp thay thế an toàn. Một nghiên cứu năm 2023 khảo sát tại vùng đô thị Bangkok trên 248 cửa hàng bán lẻ thuộc 30 cộng đồng dân cư cho thấy các phiên bản mì ăn liền ít muối hoàn toàn không có mặt trên kệ hàng, bất kể là ở cửa hàng quy mô lớn hay nhỏ ^[8]. Bên cạnh đó, giá bán của các loại gia vị giảm muối thường đắt gấp 2 đến 3 lần so với các loại gia vị truyền thống thông thường ^[8].

Thực tế này cho thấy bệnh nhân tăng huyết áp không thể chỉ trông chờ vào việc mua sẵn các sản phẩm mì ăn liền dán nhãn "ít muối" trên thị trường đại trà. Thay vào đó, người bệnh cần chủ động trang bị kỹ năng tự bảo vệ mình thông qua cách chế biến và tinh chỉnh các thành phần gia vị có sẵn trong gói mì khi nấu tại nhà.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi ăn mì ăn liền?

Mặc dù không cấm đoán tuyệt đối, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải tuân thủ kỷ luật nghiêm ngặt và hạn chế tối đa việc sử dụng mì ăn liền:

Thứ nhất là những bệnh nhân tăng huyết áp chưa kiểm soát được chỉ số mục tiêu hoặc tăng huyết áp kháng trị. Việc nạp đột ngột lượng muối lớn từ mì ăn liền có thể kích hoạt các cơn tăng huyết áp kịch phát, đe dọa biến chứng tim mạch cấp tính.

Thứ hai là người bệnh tăng huyết áp có bệnh lý thận mạn tính đi kèm hoặc đang phải điều trị lọc máu định kỳ. Nhóm bệnh nhân này bị suy giảm nghiêm trọng khả năng đào thải natri qua nước tiểu, dễ dẫn đến tình trạng ứ dịch phổi, suy tim sung huyết và tăng gánh nặng tuần hoàn như nhóm đối tượng được mô tả trong nghiên cứu lâm sàng ^[7].

Thứ ba là phụ nữ trung niên, người cao tuổi có thói quen ăn uống phụ thuộc vào thực phẩm ăn liền nhiều lần mỗi tuần. Dữ liệu dịch tễ cho thấy nguy cơ tăng huyết áp ở phụ nữ tăng vọt gấp 2,3 lần khi duy trì tần suất ăn mì từ 5 lần mỗi tuần trở lên ^[3].

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn mức tiêu thụ muối phù hợp với tình trạng bệnh lý cá nhân.

Hướng dẫn ăn mì đúng cách cho người bị tăng huyết áp

Để thỏa mãn sở thích ẩm thực mà vẫn giữ được sự an toàn cho huyết áp, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc chế biến và kiểm soát khẩu phần sau:

Về tần suất sử dụng: Không nên coi mì ăn liền là bữa ăn chính hàng ngày. Bệnh nhân tăng huyết áp chỉ nên ăn tối đa 1 lần mỗi tuần, tốt nhất là giãn cách 1 đến 2 lần mỗi tháng. Tuyệt đối tránh xa ngưỡng tiêu thụ thường xuyên từ 5 gói mỗi tuần trở lên đã được chứng minh làm tăng vọt nguy cơ bệnh lý ^[3].

Về cách giảm gói gia vị: Sai lầm phổ biến nhất của người ăn mì là nêm trọn vẹn toàn bộ gói muối súp và gói dầu vào bát. Hãy chủ động vứt bỏ ít nhất một nửa hoặc hai phần ba gói gia vị súp trước khi pha chế. Tốt nhất, bạn chỉ nên dùng một chút gói nêm để lấy hương thơm thoang thoảng hoặc thay thế hoàn toàn gói gia vị công nghiệp bằng các loại thảo mộc tự nhiên như hành lá, rau mùi, gừng, tiêu hoặc nước luộc rau củ tươi không nêm muối.

Về kỹ thuật nấu và ăn mì: Không nên chế nước sôi trực tiếp rồi ăn ngay. Hãy luộc sơ vắt mì trong nồi nước sôi đầu tiên khoảng 1 đến 2 phút, sau đó vớt mì ra và đổ bỏ phần nước chần này để loại bỏ bớt lớp mỡ chiên công nghiệp và lượng muối đã thấm sẵn trong sợi mì. Khi pha nước dùng mới, chỉ chan một lượng nước vừa phải và tuyệt đối không húp cạn nước súp, bởi phần lớn lượng natri dư thừa sẽ hòa tan và đọng lại trong nước mì ^[5].

Về việc kết hợp thực phẩm: Nhóm nghiên cứu HEXA khuyến nghị người tiêu dùng nên chủ động bổ sung thêm các loại rau xanh và hoa quả tươi khi ăn mì để gia tăng lượng kali nạp vào cơ thể, từ đó hỗ trợ phòng ngừa và giảm thiểu tổn thương mạch máu ^[4]. Việc thêm một lượng lớn rau cải bắp, cải ngọt, cà chua hay nấm vào bát mì vừa giúp làm chậm quá trình hấp thu chất bột đường, vừa bổ sung chất xơ và khoáng chất có lợi cho thành mạch.

Mì ăn liền không phải là chất cấm tuyệt đối đối với người mắc bệnh tăng huyết áp. Điều quan trọng nhất là bạn cần kiểm soát nghiêm ngặt tần suất ăn, kiên quyết cắt giảm lượng gia vị nêm nếm và không uống nước súp đậm đặc. Hãy biến một món ăn vốn nhiều muối thành một bữa ăn nhẹ nhàng, giàu rau xanh để bảo vệ an toàn cho chỉ số huyết áp của chính mình.