Mì ăn liền từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong đời sống hiện đại nhờ tính tiện lợi, giá thành rẻ và hương vị đậm đà hấp dẫn. Tuy nhiên, đối với những người đang phải sống chung với bệnh thận mạn tính, việc sử dụng món ăn nhanh này lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.
Câu trả lời trực tiếp là người bệnh thận mạn tính nên hạn chế tối đa hoặc tránh xa mì gói bởi món ăn này chứa đồng thời hàm lượng natri rất cao và các phụ gia phốt phát vô cơ dễ hấp thu. Sự kết hợp này tạo nên áp lực lọc dữ dội lên các đơn vị thận còn lại, đẩy nhanh tốc độ suy giảm chức năng thận và làm tăng đáng kể nguy cơ biến chứng tim mạch đe dọa tính mạng.
Áp lực kép từ phốt pho vô cơ và lượng muối đậm đặc
Ở người có chức năng thận bình thường, cơ thể có khả năng tự điều hòa và đào thải lượng khoáng chất dư thừa qua đường nước tiểu để giữ cân bằng nội môi. Ngược lại, khi các cầu thận đã bị tổn thương và suy giảm mức lọc, sự tích tụ của cả muối lẫn phốt pho sẽ diễn ra nhanh chóng, gây rối loạn nghiêm trọng các chỉ số sinh hóa máu.
Mì ăn liền không chỉ đơn thuần là tinh bột sấy khô mà là thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều phụ gia bảo quản, tạo độ dai, giữ ẩm và các gói gia vị đậm đặc. Khi người bệnh tiêu thụ một phần mì gói, cơ thể phải tiếp nhận tức thì một lượng lớn natri và các hợp chất phốt phát hòa tan. Hai yếu tố này tác động cộng hưởng, vừa gây giữ nước làm tăng áp lực thành mạch, vừa kích hoạt phản ứng vôi hóa mạch máu và tổn thương trực tiếp mô thận.
Hiểm họa từ phốt pho vô cơ: Hấp thu nhanh và khó kiểm soát
Một trong những khác biệt cốt lõi mà người bệnh thận cần hiểu rõ là bản chất của phốt pho tự nhiên so với phốt pho có trong chất phụ gia thực phẩm. Phốt pho tự nhiên tồn tại dưới dạng liên kết hữu cơ trong thực phẩm tươi sống chỉ được hệ tiêu hóa hấp thu một phần, do đó việc hạn chế quá mức nguồn này có thể dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng protein [1]. Ngược lại, phốt pho vô cơ có trong các chất phụ gia thực phẩm được đường ruột hấp thu rất hiệu quả và làm tăng nồng độ phốt phát trong huyết thanh ở những bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển một cách rõ rệt [1].
Tình trạng tăng phốt pho máu từ lâu đã được xác định là một yếu tố dự báo mạnh mẽ về tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân suy thận mạn tiến triển [1]. Điển hình như ở những bệnh nhân mắc bệnh thận mạn giai đoạn 5 với tỷ lệ tử vong hàng năm khoảng 20%, có tới 12% tổng số ca tử vong bắt nguồn từ nồng độ phốt phát huyết thanh tăng cao [1]. Hậu quả sinh lý bệnh chính của lượng phốt phát dư thừa này là tổn thương hệ thống mạch máu, dẫn đến tình trạng rối loạn chức năng nội mô và vôi hóa mạch máu nghiêm trọng [1]. Theo các hướng dẫn điều trị, lượng phốt pho tiêu thụ hàng ngày đối với bệnh nhân suy thận tiến triển không được vượt quá mức 1000 mg mỗi ngày [1].
Không dừng lại ở đó, việc thận bị phơi nhiễm với nồng độ phốt pho quá cao còn có thể gây lắng đọng tinh thể canxi-phốt pho ngay tại nhu mô thận [2]. Tình trạng này dẫn đến bệnh lý mô kẽ thận, thường mang tính chất tiến triển và không thể hồi phục, khiến chức năng lọc vốn đã suy yếu lại càng suy sụp nhanh hơn [2].
Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa mì sợi và nồng độ phốt pho
Mối liên hệ giữa thói quen ăn mì và nồng độ phốt pho trong máu đã được chứng minh qua các nghiên cứu quan sát cụ thể. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 thực hiện trên 103 người trẻ khỏe mạnh tại Nhật Bản đã phân tích ảnh hưởng của các loại lương thực chính gồm cơm, bánh mì và mì sợi đối với nồng độ phốt pho trong huyết thanh [3]. Kết quả phân tích cụm cho thấy nồng độ phốt pho huyết thanh ở nhóm có mức tiêu thụ mì cao lớn hơn đáng kể so với nhóm ăn nhiều cơm hoặc nhiều bánh mì [3].
Bên cạnh đó, nồng độ phốt pho huyết thanh và yếu tố điều hòa tăng trưởng nguyên bào sợi 23 (FGF23) đều tăng cao rõ rệt ở phân nhóm có tần suất tiêu thụ mì nhiều hơn [3]. Hiện tượng tăng phốt pho trong máu này thúc đẩy quá trình xơ cứng động mạch và làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch nguy hiểm [3]. Ngay cả trên người khỏe mạnh, việc ăn nhiều mì đã tạo ra biến động đáng kể về phốt pho, do đó gánh nặng này sẽ nhân lên gấp bội đối với những người bệnh thận vốn đã mất khả năng tự đào thải phốt pho hiệu quả [3].
Lượng natri báo động trong từng gói mì ăn liền
Bên cạnh phốt pho, hàm lượng muối trong mì gói chính là một "ngòi nổ" nguy hiểm khác đối với cầu thận. Nghiên cứu khảo sát năm 2017 trên 765 sản phẩm mì ăn liền thu thập từ 10 quốc gia trên thế giới đã phát hiện lượng natri biến thiên rất lớn nhưng đều ở mức cao đáng báo động [4]. Chẳng hạn, các sản phẩm mì ăn liền tại Trung Quốc có lượng natri trung bình lên tới 1944 mg trên mỗi 100 g sản phẩm, dao động trong khoảng từ 397 đến 3678 mg trên mỗi 100 g [4]. Ngay cả tại New Zealand, nơi có mức natri trung bình thấp hơn, con số này vẫn đạt 798 mg trên mỗi 100 g [4].
Kích thước mỗi gói mì trung bình dao động từ 57 g đến 98 g tùy theo từng thị trường [4]. Đáng chú ý, chỉ một gói mì ăn liền trung bình đã cung cấp từ 35% đến 95% lượng muối tiêu thụ tối đa hàng ngày theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới là dưới 5 g muối mỗi ngày [4]. Việc nạp quá nhiều muối sẽ làm tăng huyết áp, vốn là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các tai biến tim mạch và đột quỵ [4].
Tại các quốc gia châu Á, các món ăn dạng sợi chan nước dùng như mì là một trong những nguồn đóng góp lượng muối lớn nhất trong khẩu phần ăn hàng ngày [5]. Việc tiêu thụ lượng natri vượt ngưỡng kéo dài không chỉ gây tăng huyết áp, béo phì, bệnh tim mạch mà còn làm tăng áp lực lọc cầu thận, đẩy nhanh tiến trình xơ hóa thận [5].
Khoảng trống nhận thức về "phốt pho ẩn" trong thực phẩm chế biến
Mặc dù tăng phốt pho máu là một biến chứng nguy hiểm thúc đẩy bệnh thận tiến triển nhanh hơn, nhận thức của cộng đồng và người bệnh về vấn đề này hiện vẫn còn rất nhiều hạn chế [6]. Phần lớn bệnh nhân chỉ chú ý kiêng các thực phẩm giàu đạm quen thuộc mà hoàn toàn không hay biết về lượng phốt pho ẩn đến từ các chất phụ gia trong thực phẩm siêu chế biến và nước giải khát [6].
Sự thiếu hụt nhận thức này thậm chí còn xuất hiện ở cả những nhân viên y tế tương lai. Một khảo sát năm 2011 trên 190 sinh viên y khoa và điều dưỡng tại Đại học Hirosaki (Nhật Bản) với độ tuổi trung bình 21,7 tuổi cho thấy có tới 98,9% sinh viên biết về sự hiện diện của đường trong nước ngọt, nhưng chỉ có vỏn vẹn 6,9% biết sản phẩm có chứa phốt phát [7]. Tương tự, chỉ 11,6% sinh viên tham gia khảo sát biết phụ gia phốt phát có mặt trong các loại thực phẩm chế biến sẵn thương mại như bánh hamburger và pizza [7]. Đáng lo ngại hơn, khoảng hai phần ba số sinh viên (67,7%) không nhận thức được những tác hại sức khỏe khi tiêu thụ không kiểm soát các thực phẩm và đồ uống chứa phốt pho [7]. Tuy nhiên, sau khi được giải thích về các nguy cơ lâu dài, có tới 40,5% người tham gia khảo sát đã cân nhắc giảm tiêu thụ đồ ăn nhanh chế biến sẵn để hạ thấp lượng phốt pho nạp vào [7].
Công tác giáo dục dinh dưỡng đúng đắn được đánh giá là một giải pháp hữu hiệu giúp giảm thiểu độc tính của phốt pho mà không tạo thêm gánh nặng dùng thuốc hay gây suy dinh dưỡng cho người bệnh thận [6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh thận mạn tính từ giai đoạn 3 trở lên cần tuyệt đối cẩn trọng trước các món ăn nhanh chế biến sẵn như mì gói. Ở các giai đoạn này, tốc độ lọc cầu thận đã suy giảm rõ rệt, khả năng bài tiết natri và phốt pho qua nước tiểu bị đình trệ nghiêm trọng.
Những bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang phải điều trị lọc máu định kỳ càng phải tuân thủ nghiêm ngặt việc kiêng khem phốt pho phụ gia [7]. Bất kỳ sự gia tăng đột ngột nào của phốt pho trong máu cũng có thể kích hoạt các cơn đau tim, lắng đọng canxi ngoài xương và gia tăng nguy cơ tử vong [1].
Ngoài ra, những người mắc bệnh thận đi kèm tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc suy tim sung huyết cũng cần loại bỏ mì ăn liền khỏi thực đơn. Lượng muối khổng lồ trong mì gói sẽ ngay lập tức gây giữ muối, ứ nước, dẫn đến tình trạng phù nề, khó thở và làm bùng phát các cơn tăng huyết áp kịch phát.
Thay đổi thói quen dinh dưỡng để bảo vệ cầu thận
Để bảo tồn chức năng thận còn lại, việc kiểm soát nguồn thức ăn đưa vào cơ thể mỗi ngày là chìa khóa mang tính quyết định. Người bệnh thận mạn tính nên ưu tiên tối đa việc sử dụng các loại thực phẩm tươi sống, tự chế biến tại nhà thay vì tìm đến các món ăn siêu chế biến tiện lợi.
Khi đi mua sắm thực phẩm đóng gói, người bệnh cần tập thói quen đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng. Hãy chú ý đến hàm lượng natri và chủ động tìm kiếm các chất phụ gia có gốc "phosphate" hoặc "phosphoric acid" được liệt kê trên bao bì để chủ động tránh xa [7]. Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển cần lưu ý tổng lượng phốt pho từ mọi nguồn dung nạp vào cơ thể không được vượt quá mức trần 1000 mg mỗi ngày [1].
Nếu trong hoàn cảnh bất khả kháng phải sử dụng mì ăn liền, người bệnh không nên nêm các gói muối gia vị đi kèm, không uống nước dùng của mì và nên chần bỏ nước luộc mì đầu tiên để giảm bớt phần nào lượng muối cũng như phụ gia tan trong nước. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế tạm thời và không thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro.
Chăm sóc sức khỏe thận đòi hỏi sự kiên trì và kỷ luật cao trong từng bữa ăn. Việc từ bỏ thói quen ăn mì gói và các món chế biến sẵn nhiều muối, giàu phụ gia chính là hành động thiết thực nhất để giảm tải áp lực cho cầu thận. Người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng để xây dựng một thực đơn cá nhân hóa, vừa đảm bảo đủ năng lượng vừa bảo vệ an toàn cho hệ tim mạch và chức năng thận lâu dài.
