Nhiều người truyền tai nhau rằng kỳ nam hay trầm hương là thần dược có thể chữa dứt điểm bệnh nan y. Không ít bệnh nhân đã bỏ ra số tiền khổng lồ để tìm mua với hy vọng diệt tận gốc khối u.
Thực tế, chiết xuất từ cây thuộc chi Dó bầu (Aquilaria) – loài cây tạo ra kỳ nam và trầm hương – chỉ mới cho thấy hoạt tính gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm và làm chậm khối u trên động vật thí nghiệm [1]. Đây hoàn toàn chưa phải là thuốc điều trị ung thư trên người.
Cơ chế tác động của hoạt chất kỳ nam trong ống nghiệm
Cây thuộc chi Aquilaria tạo ra kỳ nam chứa nhiều nhóm hợp chất thực vật giá trị cao như sesquiterpene và polyphenol [1]. Nghiên cứu cho thấy các chiết xuất giàu hoạt chất này có tác dụng gây độc mạnh lên tế bào ung thư nhờ sự cộng hưởng của nhiều phân tử sinh học [1].
Ở mức độ phân tử, một số hợp chất hoạt tính như beta-caryophyllene trong tinh dầu cây Aquilaria crassna có khả năng kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào bệnh [2]. Quá trình này diễn ra thông qua việc làm ngưng tụ và phân mảnh nhân tế bào, đồng thời phá vỡ điện thế màng ty thể [2]. Ngoài ra, hoạt chất này còn ức chế khả năng tạo khuẩn lạc, ngăn chặn tế bào ung thư di căn, xâm lấn và kết tụ dạng khối [2].
Một số hợp chất khác phân lập từ cây Aquilaria như cucurbitacin E, neocucurbitan A, neocucurbitan B có khả năng liên kết với vùng SH2 để hoạt động như chất ức chế protein STAT3 [3]. Đây là con đường phát tín hiệu quan trọng liên quan đến sự sống còn và duy trì vi môi trường của khối u [1], [3].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận được những gì?
Các nghiên cứu thực nghiệm trên các loài cây thuộc chi Dó bầu tạo kỳ nam đã ghi nhận nhiều kết quả gây chú ý trong phòng thí nghiệm:
Năm 2015, nghiên cứu phân lập hoạt chất beta-caryophyllene từ tinh dầu cây Aquilaria crassna cho thấy hợp chất này có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào ung thư đại trực tràng người (với nồng độ ức chế 50% - IC50 đạt 19 microM) [2]. Nghiên cứu cũng đánh giá hoạt tính trên 7 dòng tế bào ung thư người và nhận thấy chất này thể hiện tính chọn lọc cao, kích hoạt quá trình tự hủy tế bào ác tính [2].
Năm 2016, một nghiên cứu trên mô hình chuột suy giảm miễn dịch mang khối u đại trực tràng dưới da đã được tiến hành [1]. Chuột được điều trị bằng tinh dầu chiết xuất từ vỏ thân cây Aquilaria crassna liên tục trong 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy khối u bị ức chế phát triển đáng kể, trong đó mức liều 200 mg/kg mỗi ngày mang lại hiệu quả cao nhất [1].
Năm 2022, nghiên cứu trên chiết xuất hoa loài Aquilaria sinensis đã phân lập được triterpenoid mới mang tên aquilarolide A cùng các hợp chất cucurbitacin E, cucurbitacin B và một dẫn xuất benzopyran-4-one [4]. Cả 4 hoạt chất này cho thấy độc tính tế bào rõ rệt trên các dòng ung thư biểu mô tuyến phổi (SPC-A-1, A549), ung thư biểu mô tế bào vảy ở phổi (NCI-H520) và đặc biệt là dòng tế bào A549 kháng thuốc paclitaxel [4]. Các hợp chất có giá trị IC50 từ 0,002 đến 0,91 muM, thể hiện tác dụng ức chế tế bào kháng thuốc mạnh hơn thuốc paclitaxel (IC50 = 1,80 muM), trong đó cucurbitacin E có hoạt tính mạnh nhất [4].
Năm 2023, nghiên cứu trên vỏ quả Aquilaria crassna thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-468 ở dải nồng độ 1-50 microgam/mL [3]. Chiết xuất dichloromethane cho thấy độc tính mạnh nhất, phân lập được 9 hợp chất [3]. Trong đó, cucurbitacin E ức chế mạnh tế bào ung thư vú phụ thuộc vào liều dùng [3]. Cùng năm 2023, nghiên cứu trên mẫu gỗ trầm hương của loài Aquilaria walla phân lập được các dẫn chất chromone [5]. Hợp chất phân lập số 1 biểu hiện hoạt tính gây độc trên 5 dòng tế bào ung thư người với IC50 từ 13,40 đến 28,96 muM [5]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2013 trên lá cây Aquilaria sinensis cũng phân lập được hợp chất ursolic acid và dẫn xuất flavone nhưng chỉ thể hiện hoạt tính gây độc tế bào yếu [6].
Khoảng cách rất lớn từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy triển vọng tiêu diệt tế bào bất thường, phần lớn các hoạt tính sinh học mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [1]. Môi trường đĩa petri nuôi cấy hoàn toàn không thể phản ánh trọn vẹn vi môi trường khối u thực tế trong cơ thể sống [1].
Nghiên cứu trên động vật mới chỉ ghi nhận trên chuột mang khối u ghép và chưa qua thử nghiệm lâm sàng trên người [1], [4]. Một chất tiêu diệt được tế bào ác tính trong ống nghiệm khi đi vào đường tiêu hóa của người có thể bị enzym phân hủy, không hấp thu được vào máu, hoặc bị gan chuyển hóa làm mất tác dụng. Do đó, việc chiết xuất có hoạt tính in vitro hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống hoặc ngậm kỳ nam sẽ làm teo khối u trong cơ thể.
Độc tính trên tế bào thường và tính chọn lọc
Một ưu điểm được ghi nhận trong nghiên cứu là hợp chất beta-caryophyllene từ vỏ cây Aquilaria crassna có độc tính thấp trên các dòng tế bào thường như 3T3-L1 và RGC-5 [7]. Ở nồng độ cao, hợp chất này không làm biến đổi hình thái tế bào bình thường 3T3-L1 [7].
Chiết xuất dạng nước nói chung của loài này cũng chứa nhiều nhóm thành phần tự nhiên và có xu hướng ít độc hơn các phân đoạn chiết hữu cơ [1]. Tuy nhiên, các phân đoạn chiết bằng dung môi hữu cơ mạnh hoặc các chất phân lập tinh khiết lại có hoạt tính phá hủy tế bào rất mạnh, đòi hỏi kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [1], [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm người bệnh cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem kỳ nam như một bài thuốc đặc trị ung thư giai đoạn muộn. Nhiều gia đình gom góp tài sản mua mẩu gỗ kỳ nam về mài lấy nước uống hoặc xông khói với niềm tin khối u sẽ biến mất.
Kỳ nam tự nhiên trên thị trường có giá trị rất cao nhưng hàm lượng hoạt chất không đồng nhất. Người bệnh tự ý sử dụng gỗ thô không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể. Nguy hiểm hơn, việc tin vào dược liệu chưa được chứng minh lâm sàng có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị các phương pháp y học chính thống như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bệnh nhân đang điều trị ung thư: Tuyệt đối không tự ý dùng bột, tinh dầu hay nước sắc kỳ nam cùng lúc với thuốc hóa trị khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ. Các hợp chất tự nhiên có thể làm biến đổi chuyển hóa thuốc hoặc tăng độc tính gan, thận.
Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của chiết xuất kỳ nam trên nhóm đối tượng này; toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên tế bào ung thư và chuột thí nghiệm [1], [4]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng.
Người có bệnh lý nền mạn tính: Cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào liên quan đến loài thảo dược này.
Áp dụng thực tế sao cho đúng?
Người bệnh không nên tự ý tìm mua kỳ nam với mục đích chữa bệnh ung thư. Việc sử dụng dược liệu thô bằng cách mài uống hay sắc uống không đảm bảo nồng độ dược chất có ích mà có thể tiềm ẩn tạp chất độc hại.
Hiện tại, các hoạt chất từ cây chi Dó bầu (Aquilaria) mới chỉ được giới khoa học đánh giá là nguồn hợp chất tự nhiên tiềm năng để tiếp tục nghiên cứu phát triển thuốc hỗ trợ trong tương lai [4], [2], [3].
Khi mắc bệnh lý ung thư, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bệnh viện chuyên khoa, duy trì dinh dưỡng cân bằng và luôn trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược bổ sung nào.
