4 nhóm người cần cẩn trọng trước khi dùng dược liệu mua đỏ

Nhiều người Việt có thói quen hễ nghe cây cỏ dân gian chữa được bệnh là tìm mua về sắc uống, xem đó như giải pháp tự nhiên và vô hại. Cây mua đỏ cũng là một trong những loại thảo mộc mọc hoang thường được truyền tai dùng làm dược liệu trị nhiều chứng viêm nhiễm hay bệnh đường ruột. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu khi chưa có đủ nghiên cứu khoa học rõ ràng lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc về độ an toàn của mua đỏ: Đây không phải là vị thuốc có thể dùng tùy tiện. Hiện chưa có đủ dữ liệu lâm sàng kiểm chứng tính an toàn của mua đỏ, đặc biệt là với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh lý gan thận hay người đang điều trị bằng thuốc tây.

Vì sao dược liệu tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn?

Quan niệm "thuốc nam lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc" đã ăn sâu vào tiềm thức của không ít người. Thực tế, bất kỳ loài thực vật nào có hoạt tính sinh học đều chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp bên trong. Khi đi vào cơ thể, các chất này phải được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận giống hệt như tân dược thông thường.

Khi sử dụng thảo dược truyền miệng chưa được chuẩn hóa, người bệnh thường đối mặt với nguy cơ quá liều hoặc ngộ độc hoạt chất. Nhiều trường hợp tìm đến các sản phẩm thảo dược hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính nhưng lại thu thập thông tin chủ yếu từ mạng internet, mạng xã hội hoặc những người hành nghề không có giấy phép ^[1]. Sự thiếu hụt kiến thức khoa học này khiến nguy cơ gặp phải tác dụng phụ tăng lên rất nhiều lần ^[1].

Hơn thế nữa, các nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ ra rằng bằng chứng về hiệu quả và tính an toàn của rất nhiều bài thuốc thảo dược chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm nhỏ đơn lẻ với thời gian theo dõi ngắn ^[1]. Tác dụng lâu dài cũng như độ an toàn thực sự của chúng vẫn chưa được xác lập vững chắc ^[1].

Bằng chứng khoa học về rủi ro khi dùng thảo dược chưa kiểm chứng

Một vấn đề nan giải trong y học hiện đại là sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đạt chuẩn đối với các loại cây thuốc dân gian. Đánh giá về các sản phẩm thảo dược cho thấy, ngay cả với những dược liệu đã có thử nghiệm lâm sàng mù đôi, bằng chứng ghi nhận được phần lớn vẫn chỉ đến từ các nghiên cứu quy mô nhỏ, đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm lớn hơn trước khi khuyến cáo sử dụng trong điều trị ^[1].

Đối với mua đỏ, hiện tại dữ liệu khoa học tin cậy trên người gần như hoàn toàn trống vắng trong y văn quốc tế chính thống. Khi một loại cây chưa trải qua các bước sàng lọc độc tính cấp, độc tính bán trường diễn và thử nghiệm lâm sàng, người dùng thực chất đang tự đặt cơ thể mình vào một cuộc thử nghiệm đầy may rủi. Việc thiếu vắng dữ liệu không có nghĩa là dược liệu an toàn, mà ngược lại, đó là hồi chuông cảnh báo về những nguy cơ chưa được nhận biết.

Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu luôn nhấn mạnh rằng việc nâng cao nhận thức của thầy thuốc và người dùng về các tương tác thuốc tiềm ẩn là vô cùng cấp thiết nhằm hạn chế các tác dụng phụ không mong muốn ^[1].

Nhóm 1: Phụ nữ mang thai và cho con bú

Phụ nữ mang thai là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, bởi bất kỳ chất nào mẹ hấp thụ đều có thể qua nhau thai ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi. Nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về việc dùng thảo dược ở thai phụ ghi nhận một thực tế đáng lo ngại: tại Đông Âu, có tới 33,1% phụ nữ sử dụng các thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định và 36% dùng nhóm cần thận trọng ^[2]. Đáng chú ý, các thảo dược bị chống chỉ định thường có tác động kích thích co bóp tử cung hoặc gây kinh nguyệt, dẫn tới kết quả thai kỳ tiêu cực ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu này cũng chỉ ra một nghịch lý: lời khuyên sử dụng các loại thảo mộc chống chỉ định lại có khả năng đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức ^[2]. Điều này cho thấy nhận thức về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ đôi khi bị xem nhẹ ngay cả trong môi trường chăm sóc sức khỏe.

Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của cây mua đỏ trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Khi một loại thảo dược chưa rõ tác động tới nội tiết tố hay cơ trơn tử cung, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng thử để tránh nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc quái thai.

Nhóm 2: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Cơ thể trẻ em không phải là một "người lớn thu nhỏ". Các cơ quan nội tạng của trẻ, đặc biệt là hệ enzym tiêu hóa, chức năng khử độc của gan và hệ thống lọc của cầu thận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Một liều lượng thảo dược nhỏ có thể không gây triệu chứng ở người trưởng thành nhưng lại đủ sức gây ngộ độc nặng ở trẻ em.

Dữ liệu an toàn xác nhận việc sử dụng các loại thảo dược tự nhiên ở đối tượng trẻ nhỏ nhìn chung vẫn còn rất mơ hồ và thiếu tính nhất quán ^[3]. Ngay cả với những thảo dược quen thuộc, việc cho trẻ em sử dụng cũng luôn đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ phía bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn ^[3].

Khi chưa có bất kỳ chỉ dẫn lâm sàng nào về liều lượng an toàn của mua đỏ dành cho trẻ em, phụ huynh không bao giờ được tự ý lấy lá hay rễ cây sắc cho con uống để chữa bệnh. Sự cẩn trọng này giúp bảo vệ gan, thận non nớt của trẻ khỏi những tổn thương khó hồi phục.

Nhóm 3: Người suy giảm chức năng gan và thận

Gan và thận là hai trạm kiểm soát then chốt có nhiệm vụ xử lý, chuyển hóa và bài tiết toàn bộ các chất lạ đưa vào cơ thể. Ở những người đã có bệnh nền như viêm gan mạn, xơ gan, suy thận hay hội chứng thận hư, khả năng thanh thải của các cơ quan này đã bị suy giảm nghiêm trọng.

Bất kỳ hợp chất tự nhiên nào trong dược liệu khi đưa vào cơ thể suy yếu đều có thể tích tụ lại, làm bùng phát các đợt suy gan cấp hoặc đẩy nhanh tiến trình suy thận mạn. Do mua đỏ chưa từng được nghiên cứu rõ về độc tính trên gan (hepatotoxicity) hay độc tính trên thận (nephrotoxicity), người mắc bệnh gan thận dùng loại cây này sẽ đối mặt với rủi ro rất cao.

Các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo những bệnh nhân có bệnh lý mạn tính cần phải thông báo đầy đủ tiền sử dùng thuốc và thảo dược cho bác sĩ điều trị để phòng tránh biến chứng ^[1], ^[4].

Nhóm 4: Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính

Một trong những hiểm họa lớn nhất nhưng ít được để ý khi dùng thảo dược là tương tác thuốc (herb-drug interaction). Khảo sát tại các nhà thuốc cộng đồng cho thấy, có trên 80% dược sĩ tham gia nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại của tương tác bất lợi giữa thảo dược với thảo dược, cũng như giữa thảo dược với tân dược ^[4]. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 40% dược sĩ thường xuyên khai thác tiền sử dùng thuốc của người mua, vô tình đặt bệnh nhân trước nguy cơ gặp phải tương tác bất lợi ^[4].

Các hoạt chất thực vật có thể ức chế hoặc kích hoạt các enzym chuyển hóa thuốc trong cơ thể (như hệ enzym Cytochrome P450). Nếu dùng chung mua đỏ với thuốc hạ huyết áp, thuốc trị tiểu đường, thuốc tim mạch hay thuốc chống đông máu, hoạt tính của thuốc tân dược có thể bị thay đổi đột ngột. Hệ quả là thuốc điều trị có thể bị mất tác dụng, hoặc nồng độ thuốc trong máu tăng vọt gây độc tính nguy hiểm.

Nếu một người đang phải uống thuốc tây định kỳ theo đơn của bệnh viện, việc tự ý uống kèm các loại nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc là điều tối kỵ ^[4].

Nguy cơ nhầm lẫn loài và tạp chất trên thị trường thảo dược

Bên cạnh nguy cơ độc tính tự nhiên, người tiêu dùng còn phải đối mặt với vấn nạn nhầm lẫn hoặc pha trộn dược liệu trên thị trường trôi nổi. Nghiên cứu kiểm nghiệm thảo dược chỉ ra rằng việc pha trộn, làm giả và dùng dược liệu thay thế kém chất lượng đã trở thành mối lo ngại lớn về an toàn và hiệu quả điều trị ^[5].

Các loài thực vật có hình thái bên ngoài rất giống nhau nhưng lại chứa thành phần hóa thực vật và hoạt tính sinh học hoàn toàn khác biệt ^[5]. Nghiên cứu so sánh giữa hai loài thực vật cùng chi cho thấy sự khác biệt rất lớn về mặt cấu trúc vi thể tế bào và khả năng chống oxy hóa, với chỉ số IC50 chênh lệch đáng kể giữa hai loài (208 microgam/mL so với 624 microgam/mL) ^[5].

Nếu người dân tự ý đi hái cây mọc hoang hoặc mua từ những người bán rong không có chuyên môn, nguy cơ hái nhầm cây có độc tính cao hoặc mua phải dược liệu bị pha tạp chất là rất lớn. Việc thẩm định loài thảo mộc đòi hỏi các kỹ thuật vi học và phân tích hóa học nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ^[5].

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Để sử dụng thảo dược một cách thông minh và an toàn, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa căn bản:

• Không tự ý làm "bác sĩ": Tuyệt đối không nghe theo lời truyền miệng trên mạng xã hội hay người quen để tự ý hái cây cỏ về chữa các bệnh lý nghiêm trọng ^[1].
• Luôn hỏi ý kiến chuyên môn: Nếu có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ lâm sàng. Hãy liệt kê toàn bộ các thuốc bạn đang uống để kiểm tra tương tác ^[1], ^[4].
• Ưu tiên y học chứng cứ: Với những bệnh lý đã có phác đồ điều trị rõ ràng, người bệnh cần tuân thủ chỉ định của cơ sở y tế có thẩm quyền, không tự ý ngưng thuốc tân dược để chuyển sang thảo mộc.
• Cảnh giác nguồn gốc: Không mua các loại dược liệu khô, cao thảo mộc không có nhãn mác, không đăng ký tiêu chuẩn chất lượng để tránh nguy cơ trộn tân dược hoặc nhầm lẫn thực vật có độc ^[5].

Cây mua đỏ cũng như nhiều loài cây thuốc dân gian khác có thể ẩn chứa những giá trị sinh học nhất định cần khoa học tiếp tục khám phá. Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc và một chất gây hại đôi khi chỉ cách nhau ở liều lượng và cơ địa người dùng. Trong khi chờ đợi các bằng chứng lâm sàng chuẩn xác, thận trọng và lắng nghe tư vấn y tế luôn là lá chắn tốt nhất cho sức khỏe của bạn và gia đình.