4 nhóm người nên thận trọng khi dùng nước ép lá mảnh bát tươi

Dây mảnh bát (bình bát dây, tên khoa học Coccinia cordifolia) là loại rau dân dã quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam. Gần đây, trào lưu truyền tai nhau uống nước ép lá tươi nguyên chất để thanh lọc cơ thể, giải độc và hạ đường huyết xuất hiện rầm rộ trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, việc sử dụng nước ép tươi đậm đặc không phải lúc nào cũng an toàn cho tất cả mọi người. Dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh, tính hàn cao, nếu dùng bừa bãi sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt ở 4 nhóm đối tượng cụ thể dưới đây.

Dược tính thực sự của dây mảnh bát qua góc nhìn khoa học

Dây mảnh bát từ lâu đã được y học dân gian sử dụng nhờ đặc tính giải nhiệt, mát gan, tiêu độc. Khi đi vào phân tích khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu ghi nhận loài cây này sở hữu thành phần hóa thực vật phong phú mang lại nhiều tác động dược lý rõ rệt.

Phân tích hóa thực vật năm 2012 cho thấy dây mảnh bát rất giàu dưỡng chất, nổi bật là các hợp chất chống oxy hóa như tổng lượng phenol, vitamin C và beta-carotene ^[1]. Chiết xuất methanol của cây chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học bao gồm tannin, saponin, phenol, flavonoid và terpenoid ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tiềm năng kháng khuẩn, kháng nấm triển vọng đối với các chủng vi khuẩn gram dương, vi khuẩn gram âm và vi nấm ^[1].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ phần trên mặt đất của dây mảnh bát liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg trên chuột cái thí nghiệm cho thấy tác dụng làm tăng nồng độ hormone estrogen huyết thanh và số lượng hoàng thể ở liều cao, đồng thời làm giảm 70-80% trọng lượng mô cấy nội mạc tử cung ^[2]. Những thành phần hoạt tính này giải thích vì sao cây có tác động chuyển hóa mạnh mẽ khi dung nạp vào cơ thể [1, 5].

Hạ đường huyết: Điểm sáng trong nghiên cứu nhưng là nguy cơ tiềm ẩn

Tác dụng hạ đường huyết của cây mảnh bát đã được chứng minh qua cả thử nghiệm lâm sàng trên người và mô hình động vật. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2008 được tiến hành trên 60 bệnh nhân mới phát hiện đái tháo đường típ 2 (độ tuổi 35-60) tại Ấn Độ ^[3]. Các bệnh nhân được cho dùng 1 g chiết xuất cồn của cây mảnh bát mỗi ngày trong suốt 90 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói giảm 16% và đường huyết sau ăn giảm 18% vào ngày thứ 90 so với nhóm dùng giả dược ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 trên chuột bình thường và chuột bị gây tăng đường huyết sau khi uống glucose cũng xác nhận điều này ^[4]. Khi tiêm màng bụng phân đoạn chloroform của chiết xuất ethanol mảnh bát liều 150 mg/kg, mức đường huyết giảm tối đa tới 21,94% ở phút thứ 60 của thí nghiệm ^[4]. Các hợp chất saponin và flavonoid có trong phân đoạn này chính là tác nhân tham gia vào hiệu quả hạ đường huyết ^[4].

Chính vì tác động giảm glucose máu rõ rệt này, việc tùy tiện uống nước ép tươi nguyên chất có thể khiến đường huyết sụt giảm nhanh chóng. Đây là cơ sở khoa học cần đặc biệt lưu tâm khi đánh giá độ an toàn trên các thể trạng nhạy cảm.

Nhóm 1: Người có huyết áp thấp hoặc cơ địa dễ tụt đường huyết

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa cơ chế hạ huyết áp và hạ đường huyết, nhưng trên thực tế hai chỉ số sinh tồn này có mối liên hệ mật thiết. Khi uống nước ép lá tươi đậm đặc, hoạt tính hạ đường huyết mạnh mẽ từ saponin và flavonoid có thể làm giảm mạnh nồng độ glucose trong máu [3, 4].

Đường huyết lúc đói có thể hạ tới 16% và đường huyết sau ăn giảm 18% nếu sử dụng chiết xuất mảnh bát kéo dài ^[3]. Đối với người huyết áp thấp kèm thể trạng suy nhược, sự sụt giảm đường huyết đột ngột sẽ kích hoạt phản ứng bù trừ của hệ thần kinh thực vật. Hậu quả là người bệnh dễ gặp các cơn hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, bủn rủn chân tay, ngất xỉu và tụt huyết áp nghiêm trọng.

Người có tiền sử huyết áp thấp tuyệt đối không nên uống nước ép lá tươi khi bụng đói hoặc dùng thay nước lọc hằng ngày để tránh nguy cơ sốc do hạ đường huyết quá mức.

Nhóm 2: Bệnh nhân đang chuẩn bị bước vào phẫu thuật

Kiểm soát chỉ số đường huyết ổn định trước, trong và sau phẫu thuật là nguyên tắc sống còn nhằm hạn chế nguy cơ tai biến mạch máu, loạn nhịp tim và biến chứng nhiễm trùng. Dây mảnh bát đã được khoa học ghi nhận khả năng làm hạ đường huyết nhanh sau 60 phút ở động vật thí nghiệm ^[4], cũng như kéo giảm đáng kể đường huyết sau 90 ngày trên bệnh nhân đái tháo đường ^[3].

Nếu bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật tự ý dùng nước ép mảnh bát tươi, việc phối hợp cùng chế độ nhịn ăn bắt buộc trước mổ và các loại thuốc gây mê, gây tê có thể dẫn đến cơn hạ đường huyết khó kiểm soát trong phòng mổ. Hơn nữa, sự xáo trộn nồng độ glucose trong máu còn làm chậm quá trình lành vết thương và tăng gánh nặng hồi sức sau phẫu thuật.

Các bác sĩ phẫu thuật thường khuyến cáo người bệnh cần dừng sử dụng tất cả các loại nước ép thảo mộc, trong đó có mảnh bát tươi, ít nhất 1-2 tuần trước ngày tiến hành thủ thuật ngoại khoa.

Nhóm 3: Người có chức năng tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn

Theo quan niệm y học truyền thống, mảnh bát là dược liệu có tính mát sâu (tính hàn). Y học hiện đại cũng tìm thấy hàm lượng dồi dào tannin và saponin trong các bộ phận của cây [4, 5].

Đối với những người vốn có chức năng tiêu hóa kém, hay bị lạnh bụng, sôi bụng, đầy trướng hoặc tiêu chảy mạn tính, việc nạp một lượng lớn dịch ép tươi nguyên chất chưa qua nhiệt phân sẽ kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột. Tannin và saponin nồng độ cao có thể gây cảm giác cồn cào, buồn nôn và tăng nhu động ruột quá mức [4, 5].

Tính hàn của nước ép tươi kết hợp với dịch tiêu hóa yếu dễ làm bùng phát các đợt tiêu chảy cấp, rối loạn tiêu hóa và đau quặn bụng. Nhóm đối tượng này chỉ nên ăn lá mảnh bát nấu chín chín kỹ và ăn với lượng ít thay vì uống tươi trực tiếp.

Nhóm 4: Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc tây hạ đường huyết

Nghiên cứu trên bệnh nhân mới mắc đái tháo đường típ 2 cho thấy dùng 1 g chiết xuất mảnh bát mỗi ngày giúp giảm 16% đường huyết đói và 18% đường huyết sau ăn ^[3]. Trên mô hình động vật, phân đoạn chloroform của mảnh bát liều 150 mg/kg giảm đường huyết đến 21,94% ở phút thứ 60, thể hiện tiềm năng trở thành một liệu pháp hỗ trợ điều trị đái tháo đường ^[4].

Tuy nhiên, đây lại là "con dao hai lưỡi" nguy hiểm đối với người bệnh đái tháo đường đang được điều trị bằng insulin hoặc thuốc uống như Metformin hay Sulfonylurea ^[4]. Việc kết hợp nước ép mảnh bát tươi cùng thuốc hạ đường huyết Tây y rất dễ tạo ra tác dụng cộng gộp quá đà.

Hạ đường huyết mức độ nặng có thể dẫn đến co giật, hôn mê sâu tổn thương não nếu không được cấp cứu kịp thời. Bệnh nhân đái tháo đường không được tự ý kết hợp nước ép thảo mộc này mà không thông qua phác đồ theo dõi của bác sĩ nội tiết.

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại

Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép rau cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, càng tươi đậm đặc thì cơ thể càng thải độc nhanh. Đây là sai lầm phổ biến có thể gây ngộ độc hoạt chất sinh học hoặc rối loạn hấp thu dinh dưỡng do các chất kháng dinh dưỡng như tannin ^[1].

Cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có:

• Thử nghiệm trên người năm 2008 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 60 người mắc đái tháo đường mới phát hiện thể nhẹ (chỉ cần can thiệp chế độ ăn và vận động), dùng chiết xuất cồn chuẩn hóa 1 g/ngày trong 90 ngày ^[3]. Nghiên cứu này chưa đại diện cho việc uống nước ép lá tươi nguyên chất tự giã tại nhà ^[3].
• Các dữ liệu chứng minh cơ chế giảm đường huyết nhanh (21,94% sau 60 phút) mới dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm dùng đường tiêm màng bụng phân đoạn chloroform ^[4].
• Dữ liệu về khả năng điều hòa estrogen hay số lượng hoàng thể cũng chỉ mới được kiểm chứng trên mô hình chuột cái ^[2], hoàn toàn chưa có đủ nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai hay người cho con bú. Không thể suy diễn kết quả trên động vật thành chỉ định điều trị trên người.

Hướng dẫn sử dụng an toàn dây mảnh bát trong sinh hoạt

Để hấp thu giá trị dinh dưỡng của dây mảnh bát mà không gặp tác dụng ngoại ý, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc chế biến và sử dụng khoa học:

• Ưu tiên ăn chín: Thay vì xay ép lá tươi uống sống, nên dùng lá mảnh bát nấu canh với thịt băm, tôm tép hoặc luộc chín. Nhiệt độ nấu nướng giúp bất hoạt bớt các hợp chất kích ứng tiêu hóa và làm giảm tính hàn của rau.
• Kết hợp gia vị ấm: Khi chế biến, nên cho thêm vài lát gừng tươi, hành hoặc tiêu để cân bằng tính mát, giúp ấm tỳ vị và ngừa lạnh bụng.
• Dùng lượng vừa phải: Coi dây mảnh bát như một loại rau ăn định kỳ trong bữa cơm gia đình 1-2 bữa mỗi tuần, không nên lạm dụng ăn liên tục nhiều ngày.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện triệu chứng cồn cào ruột, đau bụng, đi ngoài phân lỏng hoặc choáng váng sau khi dùng, cần ngưng ngay lập tức. Người có bệnh lý nền phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung loại thảo dược này vào thực đơn.

Dây mảnh bát là nguồn rau giàu chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa tốt [3, 5], nhưng nước ép lá tươi không phải thần dược phù hợp cho mọi người. Nhóm người huyết áp thấp, sắp phẫu thuật, tỳ vị kém và đang dùng thuốc tiểu đường cần cẩn trọng tối đa để bảo vệ sức khỏe bản thân.