Cây cơm cháy tròn (Sambucus nigra) từ lâu đã trở thành một loại thảo dược quen thuộc trong các bài thuốc dân gian nhằm giảm sốt, trị cảm lạnh hoặc cúm. Tại các hiệu thuốc và cửa hàng thực phẩm chức năng, siro hoặc viên ngậm chiết xuất từ quả cơm cháy thường được quảng cáo như thần dược tự nhiên giúp tăng cường sức đề kháng nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc kích thích miễn dịch không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích cho sức khỏe. Đối với ít nhất 4 nhóm đối tượng đặc thù, đặc biệt là người mắc bệnh tự miễn và người chuẩn bị phẫu thuật, các hoạt chất trong cơm cháy tròn có thể gây ra những phản ứng kích thích miễn dịch quá mức, làm bùng phát bệnh lý tiềm ẩn hoặc gây nguy cơ biến chứng khó lường.
Cây cơm cháy tác động đến hệ miễn dịch như thế nào?
Cây cơm cháy tròn thuộc họ Adoxaceae, có quả và hoa chứa nhiều hợp chất sinh học giá trị như anthocyanin, flavonoid, polyphenol và các chuỗi polysaccharide phức tạp [1]. Về mặt dinh dưỡng, thành phần protein chiếm khoảng 2,7% đến 2,9% trong quả, 2,4% trong hoa và 3,3% trong lá [1]. Nhiều bằng chứng thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất từ hoa cơm cháy ở nồng độ 30 microgam/mL có thể làm giảm quá trình sinh tổng hợp các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1-alpha và IL-1-beta [2].
Mặt khác, cây cơm cháy lại thể hiện hoạt tính kích thích miễn dịch vô cùng rõ rệt thông qua việc hoạt hóa các tế bào trình diện kháng nguyên và đại thực bào [3], [4]. Các thành phần polysaccharide từ chiết xuất cơm cháy kích thích sự trưởng thành kiểu hình của tế bào đuôi gai (dendritic cells - DCs) [4]. Quá trình này được chứng minh qua sự gia tăng biểu hiện của các thụ thể bề mặt quan trọng bao gồm CD11c, phức hợp hòa hợp mô chủ yếu lớp II (MHC class II), cùng hàng loạt phân tử đồng kích thích như CD80, CD86, CD40 và trạm kiểm soát miễn dịch CD83 [4].
Chính sự gia tăng các phân tử đồng kích thích và MHC lớp II này tạo điều kiện tiên quyết kích hoạt mạnh mẽ các tế bào lympho T [4]. Thêm vào đó, một nghiên cứu in vitro của Barak và cộng sự ghi nhận chiết xuất Sambucol từ cơm cháy kích thích sản sinh các cytokine gây viêm gồm IL-1 beta, TNF-alpha, IL-6 và IL-8 với mức tăng từ 2 đến 45 lần so với nhóm đối chứng [3]. Mức tăng này thậm chí còn vượt trội so với kích thích từ lipopolysaccharide (chỉ tăng từ 3,6 đến 10,7 lần) [3]. Hoạt chất polysaccharide SPW 2 chiết xuất từ lá cây cũng thúc đẩy tiết IL-beta, IL-6 và TNF-alpha ở đại thực bào [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Để đánh giá tính hai mặt của loài thực vật này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng trên từng phân đoạn chiết xuất.
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được trích dẫn năm 2022, nhóm bệnh nhân nhiễm virus đường hô hấp được điều trị bằng chiết xuất cơm cháy (SAM) đã ghi nhận sự cải thiện triệu chứng rõ rệt, bao gồm hạ sốt ở 93,3% trường hợp chỉ trong vòng 2 ngày, trong khi nhóm đối chứng dùng giả dược cần tới 6 ngày để đạt tỷ lệ thuyên giảm 91,7% (chỉ số P = 0,001) [2]. Tỷ lệ hồi phục hoàn toàn ở nhóm dùng chiết xuất đạt trên 90% sau 2 đến 3 ngày, nhanh hơn đáng kể so với mốc tối thiểu 6 ngày ở nhóm giả dược (P = 0,001) [2].
Dù có hiệu quả ức chế sự nhân lên của virus cúm A, cúm B và H1N1 trong phòng thí nghiệm [2], các dữ liệu cảnh báo lại cho thấy tác dụng phụ nguy hiểm bắt nguồn từ tính điều hòa miễn dịch. Một báo cáo y khoa năm 2022 đã mô tả mối liên hệ giữa việc sử dụng cơm cháy và sự khởi phát của bệnh viêm gan tự miễn [3]. Cơ chế bệnh sinh liên quan đến việc trình diện kháng nguyên lạ kích hoạt tế bào T hỗ trợ chưa biệt hóa (Th0), giải phóng các cytokine như IL-12, IL-6 và TGF-B, dẫn đến phát triển dòng tế bào Th1, Th2 và Th17 [3]. Dòng Th1 tiết IFN-gamma kích hoạt lympho T gây độc tế bào (CD8) tấn công tế bào gan, trong khi dòng Th17 tiết cytokine ức chế tế bào T điều hòa (Treg), làm trầm trọng tổn thương gan [3].
Hơn nữa, một nghiên cứu công bố năm 2011 cảnh báo việc tự ý dùng thảo dược kích thích miễn dịch có thể liên quan tới các đợt bùng phát bệnh lý thần kinh hủy myelin cấp tính [5]. Nghiên cứu này thống kê rằng trong số các báo cáo tác dụng không mong muốn nghiêm trọng từ thảo dược, các biến cố nguy hiểm đòi hỏi nhập viện, đe dọa tính mạng hoặc tử vong chiếm hơn một phần ba trường hợp [5]. Hiện tượng kích thích cytokine này tương tự như "hiệu ứng tá dược" (adjuvant effect), nơi các cytokine tiền viêm như interleukin-1 beta và TNF-alpha có thể chuyển hướng một đáp ứng miễn dịch tự nhiên thành đáp ứng tự miễn gây hại [6].
4 nhóm người nên tránh dùng chiết xuất từ cây cơm cháy
Từ các cơ chế miễn dịch học và dữ liệu nghiên cứu kể trên, 4 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và tránh sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ cơm cháy tròn:
Nhóm 1: Người mắc bệnh tự miễn (Viêm gan tự miễn, Đa xơ cứng, Lupus)
Hệ miễn dịch của người mắc bệnh tự miễn vốn đang mất kiểm soát, tự sinh kháng thể chống lại các mô khỏe mạnh của cơ thể [3], [5]. Do cơm cháy thúc đẩy sự trưởng thành của tế bào đuôi gai và kích hoạt tế bào T cùng chuỗi phản ứng cytokine (IL-1, IL-6, TNF-alpha) [3], [4], việc sử dụng chiết xuất có thể tạo ra "hiệu ứng tá dược", làm bùng phát các đợt viêm cấp tính, làm tăng tổn thương mô như tổn thương biểu mô gan (interface hepatitis) hoặc hủy myelin sợi thần kinh [3], [5], [6].
Nhóm 2: Người chuẩn bị phẫu thuật
Quá trình chuẩn bị phẫu thuật đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ tình trạng viêm, đông máu và sự ổn định của hệ miễn dịch. Khi chiết xuất cơm cháy kích hoạt đại thực bào tăng đột biến các cytokine gây viêm gấp từ 2 đến 45 lần [3], cơ thể bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái viêm toàn thân tiềm ẩn. Tình trạng này cản trở quá trình phục hồi vết mổ, làm sai lệch đáp ứng lành thương tự nhiên và gây khó khăn cho việc kiểm soát phản ứng sau mổ.
Nhóm 3: Bệnh nhân đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc chống thải ghép
Những người sau ghép tạng hoặc đang kiểm soát viêm ruột, viêm khớp bằng thuốc ức chế miễn dịch dựa vào việc kìm hãm hoạt động của tế bào T và cytokine [3], [7]. Chiết xuất cơm cháy với các phân đoạn polysaccharide giàu hoạt tính (như CPS, BOUND, UNBOUND) lại đẩy mạnh biểu hiện CD80, CD86, CD40 và MHC lớp II nhằm kích hoạt tế bào T [4]. Hoạt tính đối nghịch này có thể vô hiệu hóa tác dụng bảo vệ của thuốc ức chế miễn dịch, làm tăng nguy cơ thải ghép hoặc bùng phát bệnh nền.
Nhóm 4: Người có nguy cơ cao gặp cơn bão cytokine khi nhiễm trùng nặng
Dù cytokine ở giai đoạn đầu của nhiễm trùng đường hô hấp có tác dụng hỗ trợ chống virus, nhưng ở các trường hợp nhiễm trùng diễn tiến nặng, việc phóng thích ồ ạt cytokine tiền viêm có thể kích hoạt "cơn bão cytokine" [2]. Cơn bão này gây tổn thương đa cơ quan và làm tăng nguy cơ tử vong [2]. Do đó, người bệnh nhiễm virus tiến triển nặng không nên tự ý lạm dụng chiết xuất cơm cháy liều cao.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tăng miễn dịch
Quan niệm phổ biến cho rằng "thảo dược tự nhiên luôn lành tính và tăng miễn dịch càng nhiều càng tốt" là một sai lầm y khoa nghiêm trọng. Các phân tích thực nghiệm chỉ ra rằng hoạt tính kích thích miễn dịch của cơm cháy không phụ thuộc vào chất chống oxy hóa anthocyanin mà lại do các phân đoạn polysaccharide quyết định [4]. Các phân đoạn như CPS (chứa dưới 1% anthocyanin) vẫn kích hoạt tế bào đuôi gai mạnh mẽ tương đương các dịch chiết thô [4].
Bên cạnh đó, việc trích ly thảo dược bằng các dung môi khác nhau mang lại thành phần hoạt chất hoàn toàn khác biệt [8]. Nghiên cứu so sánh trên tế bào vi bàng quang bv-2 của chuột cho thấy chiết xuất cơm cháy bằng ethanol đông khô chứa hàm lượng monomeric anthocyanin cao gấp 5 lần so với mẫu sấy bằng lò nhiệt, trong khi chiết xuất bằng ethyl acetate hoàn toàn không phát hiện thấy anthocyanin [8]. Quercetin trong dịch chiết thể hiện khả năng ức chế stress oxy hóa và nitric oxide (NO), nhưng các dẫn xuất phenolic khác lại kiểm soát NO rất kém [8]. Do vậy, người dùng không thể tự ý đánh đồng mọi sản phẩm cơm cháy trên thị trường đều có chất lượng hay tác động sinh học giống nhau.
Áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên cân bằng
Đối với những người khỏe mạnh bình thường muốn sử dụng quả cơm cháy để hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng cảm lạnh thông thường:
- Thời điểm dùng: Chỉ nên cân nhắc sử dụng trong giai đoạn rất sớm (ngay 1-2 ngày đầu khi xuất hiện triệu chứng cảm cúm) và duy trì trong thời gian ngắn (từ 2 đến 3 ngày) [2].
- Không tự ý chế biến: Tuyệt đối không tự ý dùng các bộ phận chưa qua tinh chế hoặc tự nấu các bộ phận có thể chứa độc tố tự nhiên; luôn ưu tiên chế phẩm đã được tiêu chuẩn hóa hoạt chất.
- Tuyệt đối không thay thế chỉ định y khoa: Thảo dược không có chức năng chữa khỏi hoàn toàn các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hay thay thế kháng sinh, thuốc kháng virus được bác sĩ kê đơn [3], [2].
Cơm cháy tròn là một nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu tiềm năng sinh học, nhưng dược lực kích hoạt tế bào T và cytokine của nó là con dao hai lưỡi [3], [4]. Người thuộc nhóm bệnh tự miễn, người chuẩn bị bước vào can thiệp phẫu thuật hoặc bệnh nhân đang theo dõi y khoa đặc biệt cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa loại thảo dược này.
