Mỗi khi thời tiết giao mùa, các sản phẩm siro, trà và viên ngậm chiết xuất từ quả cơm cháy thường được nhiều người tìm mua để phòng ngừa cảm lạnh hoặc cúm. Không ít người mặc định thảo dược tự nhiên luôn lành tính, có thể dùng tùy ý cho mọi lứa tuổi.
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo cây cơm cháy không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người. Việc thiếu dữ liệu khoa học về độ an toàn trên người khiến thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường với một số thể trạng đặc biệt.
Vì sao cây cơm cháy cần được dùng thận trọng?
Cơm cháy, tên khoa học phổ biến là Sambucus nigra, thuộc chi Sambucus [1], [2]. Trong tự nhiên, chi thực vật này có cấu trúc bộ gen phức tạp với khoảng 29 loài được công nhận [2]. Quả của cây chứa nhiều hợp chất sinh học, thường được điều chế thành các chế phẩm bổ trợ hô hấp [1].
Dù vậy, quả cơm cháy tươi, lá và vỏ cây chứa các hợp chất có thể giải phóng độc tố nếu không được xử lý nhiệt đúng cách. Quan trọng hơn, các hoạt chất tác động lên hệ miễn dịch của thảo dược này chưa được kiểm chứng đầy đủ về độc tính dài hạn trên người. Khi sử dụng bừa bãi, các phản ứng kích thích miễn dịch hoặc gánh nặng chuyển hóa có thể gây hại cho các cơ quan nội tạng.
Nghiên cứu nói gì về độ an toàn của cơm cháy?
Nhiều người tin rằng thảo dược lâu đời tự khắc sẽ an toàn, nhưng khoa học hiện đại đòi hỏi bằng chứng thực nghiệm cụ thể. Một tổng quan y khoa công bố năm 2014 đã tìm kiếm trên hàng loạt cơ sở dữ liệu lớn gồm PubMed, ISI Web of Science, AMED, EMBASE, Natural Medicines Comprehensive Database và Cochrane Library từ khi thành lập đến tháng 11 năm 2013 nhằm đánh giá độ an toàn của cơm cháy [1].
Kết quả tổng quan cho thấy không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào về độ an toàn của cây cơm cháy trên phụ nữ mang thai [1]. Nghiên cứu cũng xác nhận không tìm thấy nghiên cứu an toàn nào trên động vật lẫn người liên quan đến thảo dược này trong thai kỳ [1].
Về mặt hiệu quả, từ năm 1995 đến năm 2013 chỉ có vỏn vẹn 3 thử nghiệm lâm sàng đánh giá hai chế phẩm cơm cháy khác nhau đối với bệnh cúm [1]. Dù cả 3 thử nghiệm này đều kết luận cơm cháy có hiệu quả chống cúm, nhưng tổng số người được dùng phương pháp điều trị này trong toàn bộ các nghiên cứu chỉ có 77 người [1]. Con số mẫu 77 người là quá nhỏ để đưa ra bất kỳ kết luận khái quát nào về độ an toàn toàn diện [1]. Do thiếu hụt nghiêm trọng bằng chứng về cả hiệu quả lẫn độ an toàn, nghiên cứu khuyến nghị nhân viên y tế không nên khuyên phụ nữ mang thai dùng cơm cháy để trị nhiễm trùng đường hô hấp trên [1].
Bốn nhóm đối tượng cần tránh dùng cây cơm cháy
Dựa trên các bằng chứng khoa học và đặc tính dược lý của thảo dược, 4 nhóm người sau đây cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng:
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Đây là nhóm nguy cơ hàng đầu. Do hoàn toàn không có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên người và động vật mang thai [1], việc dùng cơm cháy có thể tạo ra rủi ro tiềm ẩn cho thai nhi mà y học chưa thể lường trước. Bất kỳ chất chuyển hóa nào đi qua nhau thai đều cần có nghiên cứu chứng minh không gây quái thai hay sinh non.
Người mắc bệnh lý tự miễn: Cơm cháy thường được quảng bá với tác dụng kích thích hệ thống miễn dịch. Đối với những người mắc các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng hay vảy nến, hệ miễn dịch vốn đã hoạt động sai lệch và tự tấn công tế bào khỏe mạnh của cơ thể. Việc kích thích phản ứng miễn dịch mạnh hơn có thể khiến các đợt bùng phát bệnh trở nên nghiêm trọng và khó kiểm soát.
Người suy giảm chức năng gan hoặc thận: Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ thảo dược. Khi chức năng gan thận bị suy giảm, cơ thể không thể đào thải kịp các thành phần có trong chiết xuất cơm cháy. Tình trạng này dễ dẫn đến tích tụ độc chất, tăng nguy cơ ngộ độc hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng sẵn có.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ nhỏ chưa hoàn thiện về mặt chuyển hóa men gan và chức năng lọc của thận. Tương tự như thai phụ, dữ liệu an toàn khi dùng cơm cháy ở nhóm tuổi này còn rất hạn chế. Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ dùng các sản phẩm siro đậm đặc nếu không có chỉ định chuyên môn.
Những hiểu lầm thường gặp về cây cơm cháy
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều người cho rằng cơm cháy có thể dùng thay thế thuốc trị cúm mà không gây hại. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về hiệu quả chống cúm mới chỉ ghi nhận trên 77 người tham gia nghiên cứu [1], con số quá khiêm tốn so với tiêu chuẩn kiểm định dược phẩm.
Một hiểu lầm khác là tự hái hoặc chế biến quả cơm cháy tại nhà để làm siro giải cảm. Các bộ phận như lá, cành, rễ và quả chưa chín của cây cơm cháy chứa glycoside sinh cyanogenic, có thể gây ngộ độc nặng với các triệu chứng buồn nôn, tiêu chảy dữ dội nếu không được nấu chín kỹ ở nhiệt độ cao.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng đúng
Ngoài 4 nhóm cần tránh kể trên, những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch cũng phải hết sức cẩn trọng. Các hoạt chất trong thảo dược có thể tương tác với thuốc điều trị, làm giảm tác dụng của thuốc hoặc tăng nguy cơ chảy máu.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không thuộc nhóm chống chỉ định, nếu muốn sử dụng cơm cháy để hỗ trợ giảm nhẹ cảm cúm thông thường, cần lưu ý:
- Chỉ chọn sản phẩm đã qua chế biến công nghiệp từ các thương hiệu uy tín, đã được loại bỏ độc tố tự nhiên. Tuyệt đối không ăn quả tươi sống hoặc tự nấu các bộ phận của cây khi không nắm rõ kỹ thuật.
- Tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm, không tự ý tăng liều khi thấy triệu chứng bệnh chưa giảm.
- Dùng trong thời gian ngắn, thường chỉ trong vòng vài ngày khi xuất hiện triệu chứng hô hấp ban đầu; không nên lạm dụng như một thực phẩm chức năng uống liên tục quanh năm.
Cây cơm cháy có thể mang lại một số lợi ích hỗ trợ hô hấp, nhưng ranh giới giữa tác dụng sinh học và rủi ro sức khỏe phụ thuộc rất lớn vào cơ địa người dùng. Người dân không nên coi thảo dược là giải pháp thay thế thuốc điều trị y khoa. Khi cơ thể có dấu hiệu ốm sốt kéo dài hoặc đang có bệnh lý nền, việc thăm khám bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu để đảm bảo an toàn.
