Nhiều hội nhóm truyền miệng rằng ăn thực dưỡng, ăn chay trường khi mang thai giúp tử cung mềm, nở nhanh và đẻ không đau. Quan niệm này đánh trúng tâm lý sợ đau của các sản phụ nhưng thiếu cơ sở thực tế.
Khoa học sản khoa hiện đại xác nhận: không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh chế độ ăn thực dưỡng hay ăn chay giúp mẹ sinh con không đau. Cơn đau chuyển dạ xuất phát từ co bóp cơ tử cung, giãn nở cổ tử cung và sự căng giãn sàn chậu, hoàn toàn không bị triệt tiêu bởi việc kiêng thịt cá hay ăn gạo lứt muối mè.
Nguồn gốc cơn đau chuyển dạ và lầm tưởng về thực dưỡng
Đau đẻ là trải nghiệm sinh lý phức tạp. Đã có ghi nhận cho thấy 60% sản phụ sinh con so phải trải qua cơn đau dữ dội trong chuyển dạ [1]. Cơn đau không thể dự đoán, không thể kiểm soát và có xu hướng tăng dần theo tiến trình sinh nở [1]. Cơn đau kích thích tăng tiết catecholamine (norepinephrine và epinephrine), làm tăng tiêu thụ oxy của người mẹ, nguy cơ co bóp tử cung không điều hòa và giảm tưới máu bánh nhau [2].
Thực dưỡng bắt nguồn từ nguyên lý cân bằng năng lượng âm dương, tập trung vào ngũ cốc nguyên cám, rau củ và cắt giảm hoàn toàn đạm động vật. Nhiều người bán thực dưỡng thần thánh hóa chế độ này, gán cho nó khả năng "thanh lọc mô mềm", giúp "cơ quan sinh dục co giãn như cao su" nên sinh con không có cảm giác đau.
Thực tế, chế độ ăn uống không can thiệp được vào dẫn truyền thần kinh cảm giác đau tủy sống và vỏ não. Tuyên bố ăn thực dưỡng để "sinh không đau" là phản khoa học, tạo ảo tưởng nguy hiểm cho thai phụ.
Chế độ ăn uống tác động thế nào đến quá trình chuyển dạ?
Y văn sản khoa có nghiên cứu về việc nạp năng lượng qua đường miệng trong quá trình sinh, nhưng hoàn toàn không ghi nhận tác dụng giảm đau hay thay đổi ngưỡng chịu đau.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2012 tìm hiểu tác động của việc bổ sung carbohydrate qua đường uống đối với tiến trình chuyển dạ [3]. Nghiên cứu sử dụng chà là và nước cam làm nguồn đường đơn dễ hấp thu [3]. Kết quả cho thấy, việc bổ sung đồ uống đẳng trương cung cấp 47 kcal/giờ giúp ngăn chặn tình trạng nhiễm toan ceton (ketosis) và làm tăng glucose huyết tương, nhưng không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với kết cục của mẹ và trẻ sơ sinh [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận ăn uống sớm không ảnh hưởng đến tỷ lệ chuyển dạ đình trệ hay kết cục sinh nở ở sản phụ con so nguy cơ thấp từ tuần thai 30 đến 40 [3]. Việc cung cấp bữa ăn nhẹ, ít chất béo không làm thay đổi thời gian chuyển dạ [3]. Ngược lại, một nghiên cứu tiến cứu ghi nhận việc ăn trong giai đoạn đầu chuyển dạ (cổ tử cung mở 0-3 cm) thậm chí làm thời gian chuyển dạ kéo dài thêm 2,16 giờ [3]. Việc ăn nhẹ trong chuyển dạ không ảnh hưởng đến kết cục sản khoa hay sơ sinh [3]. Như vậy, ngay cả dinh dưỡng trực tiếp khi đau đẻ cũng chỉ đóng vai trò cân bằng chuyển hóa, không có khả năng giảm đau hay giúp sinh nhanh hơn.
Các biện pháp giảm đau chuyển dạ đã được y học kiểm chứng
Thay vì tin vào các thực đơn truyền miệng, y học thực chứng sử dụng các can thiệp dược lý và phi dược lý rõ ràng để hỗ trợ sản phụ vượt cạn.
1. Giảm đau trục thần kinh (gây tê ngoài màng cứng)
Giảm đau trục thần kinh là trụ cột chính trong kiểm soát đau chuyển dạ [2]. Phương pháp này mang lại hiệu quả giảm đau mạnh mẽ và không làm tăng tỷ lệ mổ lấy thai, dù có thể liên quan đến việc kéo dài giai đoạn 2 của chuyển dạ hoặc tăng tỷ lệ can thiệp sinh thủ thuật [2]. Khi dùng sớm trong chuyển dạ, phương pháp này không làm tăng tỷ lệ mổ lấy thai, không tăng can thiệp dụng cụ và không kéo dài thời gian sinh [2].
Nghiên cứu hồi cứu năm 2021 trên 208 sản phụ con so (112 ca quản lý thường quy và 96 ca quản lý chuyển dạ mới) cho thấy việc quản lý chuyển dạ mới kết hợp đẻ không đau giúp điểm đau VAS khi mở hết cổ tử cung thấp hơn đáng kể, đồng thời tăng tỷ lệ sinh thường qua ngả âm đạo và tăng mức độ hài lòng của sản phụ (P < 0,05) [4].
Một nghiên cứu biểu đồ hồi cứu năm 1999 trên 233 ca sinh con so chia thành các nhóm giảm đau (không opioid, opioid hoặc ngoài màng cứng) [5]. Nghiên cứu ghi nhận gây tê ngoài màng cứng liên quan đến tăng tỷ lệ sinh dụng cụ và sinh mổ, tỷ lệ dùng oxytocin cao hơn dự kiến và giai đoạn 2 kéo dài hơn [5]. Điểm Apgar của nhóm gây tê sớm thấp hơn nhóm muộn hoặc không gây tê, dù tất cả đều đạt mức thỏa đáng [5].
2. Can thiệp phi dược lý: Vận động, tư thế và thủy liệu pháp
Một nghiên cứu năm 2022 trên 440 sản phụ con so chia thành 2 nhóm: nhóm kết hợp liệu pháp âm nhạc với tư thế sinh tự do (n = 201) và nhóm sinh truyền thống (n = 239) [1]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp có điểm bảng hỏi nhận thức đau đẻ Trung Quốc (PLPQ) tốt hơn, lượng máu mất sau sinh 2 giờ ít hơn và tình trạng tầng sinh môn tốt hơn, dù giai đoạn 1 và tổng thời gian chuyển dạ kéo dài hơn [1]. Nhóm này cũng cần ít can thiệp y tế hơn trong khi điểm Apgar 1 phút không khác biệt giữa hai nhóm [1].
Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2023 đánh giá tư thế sinh trên ghế thẳng đứng (VBC) kết hợp tự do vận động so với bàn sinh truyền thống nằm ngửa [6]. Kết quả cho thấy điểm đau thấp nhất thuộc về nhóm ngồi ghế thẳng đứng kết hợp tự do vận động (p = 0,001), kèm theo mức độ thoải mái và hài lòng cao hơn (p = 0,001) [6]. Vận động tự do như đi bộ, ngồi xổm, tựa người giúp tạo cơn co tốt hơn, tạo thoải mái và giảm đau [6].
Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2024 trên 124 thai phụ so sánh tắm vòi sen trị liệu và bồn tắm trị liệu cho thấy cả hai đều giảm cảm nhận đau hiệu quả, trong đó bồn tắm giảm điểm VAS nhiều hơn [7]. Nhóm tắm vòi sen có thời gian chuyển dạ ngắn hơn, tỷ lệ rách tầng sinh môn và cắt tầng sinh môn thấp hơn [7]. Phần lớn sản phụ ở cả hai nhóm đều không cần gây tê ngoài màng cứng [7].
Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2022 trên 154 sản phụ con so chia làm 3 nhóm: massage Thụy Điển dùng dầu hoa cúc (n = 53), massage không dầu (n = 51) và nhóm chứng (n = 50) [8]. Kỹ thuật thực hiện từ pha tích cực (cổ tử cung mở 5 cm) [8]. Kết quả: massage Thụy Điển dùng dầu hoa cúc giúp giảm đáng kể điểm đau (VAS), rút ngắn pha tích cực và giai đoạn 2 chuyển dạ, đồng thời tăng mức độ hài lòng (P < 0,001) [8].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi ăn thực dưỡng thai kỳ
Bằng chứng khoa học về việc ăn uống trong thai kỳ và chuyển dạ chỉ dừng lại ở cung cấp năng lượng và duy trì dịch tễ chuyển hóa [3]. Hiện không có thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận việc mẹ ăn chay trường hay ăn thực dưỡng làm giảm đau đẻ.
Ăn thực dưỡng hà khắc trong thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ lớn:
- Thiếu hụt vi chất nghiêm trọng: Bào thai cần lượng lớn sắt, vitamin B12, canxi, kẽm và protein động vật để tạo máu, hoàn thiện hệ thần kinh. Chế độ ăn cắt giảm quá mức dễ khiến mẹ thiếu máu, thai chậm tăng trưởng trong tử cung.
- Suy kiệt sức lực khi vượt cạn: Chuyển dạ tiêu tốn thể lực khổng lồ. Mẹ thiếu cơ bắp và dự trữ năng lượng sẽ kiệt sức nhanh chóng, dẫn đến chuyển dạ kéo dài do đờ tử cung, tăng nguy cơ phải mổ cấp cứu.
Ai nên thận trọng?
Tất cả phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh áp dụng các thực đơn kiêng khem ngặt nghèo, thiếu cơ sở khoa học nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng tiết chế.
Đặc biệt, thai phụ có bệnh lý nền như đái tháo đường thai kỳ, thiếu máu thiếu sắt, tiền sản giật, suy dinh dưỡng hoặc đa thai càng phải cảnh giác. Việc tự ý đổi chế độ ăn sang thực dưỡng số 7 (chỉ ăn ngũ cốc và muối mè) có thể đe dọa trực tiếp tính mạng của cả mẹ lẫn con.
Áp dụng thực tế để chuẩn bị cho cuộc vượt cạn an toàn
Để giảm bớt lo âu và trải nghiệm sinh nở bớt đau đớn, thai phụ nên hướng đến các biện pháp đã được chứng minh an toàn:
- Dinh dưỡng thai kỳ: Ăn đa dạng thực phẩm, cung cấp đủ đạm, tinh bột phức hợp, chất béo lành mạnh và vitamin khoáng chất. Không kiêng khem cực đoan.
- Học các kỹ thuật thư giãn phi dược lý: Tập thở, đi lại tự do trong giai đoạn đầu chuyển dạ [6], nghe nhạc thư giãn [1], tắm nước ấm [7], hoặc nhờ người thân hỗ trợ massage lưng [8].
- Trao đổi trước với bác sĩ sản khoa: Tìm hiểu về các phương án giảm đau có sẵn tại bệnh viện (như gây tê ngoài màng cứng) để có quyết định chủ động khi bước vào phòng sinh [2, 7].
Chuyển dạ là một quá trình tự nhiên cần sự hỗ trợ của y học và dinh dưỡng cân bằng. Việc tin vào chế độ ăn thực dưỡng để "sinh không đau" chỉ mang lại sự thất vọng và rủi ro sức khỏe không đáng có.
