5 nhóm người dễ thiếu canxi dù ăn uống bình thường

Nhiều người chăm chỉ uống sữa tươi, ăn tôm cua và bổ sung đủ chất mỗi ngày nhưng cơ thể vẫn âm thầm thiếu hụt canxi. Tình trạng này khiến không ít người hoang mang khi đi khám sức khỏe và phát hiện xương khớp suy yếu hoặc mật độ xương suy giảm mà không rõ nguyên nhân. Vấn đề cốt lõi thường không nằm ở khẩu phần dinh dưỡng trên bàn ăn, mà bắt nguồn từ khả năng tiếp nhận và hấp thu dưỡng chất của chính hệ tiêu hóa.

Câu trả lời cho nghịch lý này là thức ăn chỉ mang lại giá trị khi đường ruột phân giải và vận chuyển được khoáng chất vào tuần hoàn máu. Ngay cả khi bữa ăn cung cấp đủ hàm lượng khuyến nghị, một số nhóm người vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu vi chất do môi trường dạ dày bị suy giảm axit, tổn thương chức năng cơ quan hoặc việc sử dụng thuốc kéo dài [1, 3]. Dưới đây là 5 nhóm đối tượng có nguy cơ cao suy giảm nồng độ canxi cần được nhận diện sớm để chủ động điều chỉnh.

Cơ chế hấp thu canxi phụ thuộc nồng độ axit dạ dày

Dạ dày của con người tiết ra axit clohydric nhằm duy trì độ pH thấp để tiêu hóa thức ăn và phân rã các hợp chất phức tạp. Canxi không hòa tan từ thực phẩm đòi hỏi môi trường axit dạ dày tối ưu để phân ly thành các ion tự do ^[1]. Chỉ khi ở dạng hòa tan này, các tế bào niêm mạc ruột non mới có thể thẩm thấu và đưa canxi vào hệ tuần hoàn ^[1].

Khi lượng axit dịch vị suy giảm, độ pH trong lòng dạ dày tăng lên khiến khoáng chất bị vón kết hoặc giữ nguyên cấu trúc không tan ^[1]. Hệ quả trực tiếp là cơ thể đào thải phần lớn dưỡng chất ra ngoài qua đường tiêu hóa thay vì hấp thu ^[1]. Sự suy giảm này theo thời gian sẽ kích thích các phản ứng nội tiết bù trừ, làm xáo trộn quá trình khoáng hóa xương và kéo theo nguy cơ loãng xương hoặc gãy xương [3, 8].

1. Người dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) điều trị dạ dày kéo dài

Thuốc ức chế bơm proton (như omeprazole) là nhóm thuốc hàng đầu trong điều trị trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày tá tràng và khó tiêu [1, 3]. Nhóm thuốc này hoạt động bằng cách ngăn chặn các bơm axit, giúp giảm tiết axit dịch vị mạnh mẽ [1, 3]. Tuy nhiên, việc triệt tiêu axit làm độ pH dạ dày tăng cao, từ đó trực tiếp cản trở quá trình hòa tan của canxi không tan ^[1].

Việc lạm dụng PPI hoặc dùng thuốc kéo dài không qua đánh giá lại chỉ định y khoa diễn ra khá phổ biến trong chăm sóc ngoại trú ^[2]. Tình trạng này không chỉ gây gánh nặng chi phí mà còn làm xáo trộn chuyển hóa canxi, vitamin B12, sắt và magie ^[2]. Tình trạng dùng PPI dài ngày còn được xác định là yếu tố nguy cơ làm tăng nhẹ nguy cơ gãy xương ở một số vị trí ^[3].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 công trình nghiên cứu trên 693 người cao tuổi dùng nhiều loại thuốc đồng thời ^[4]. Các nhà khoa học ghi nhận rằng việc dùng PPI kéo dài từ 6 tháng trở lên làm suy giảm đáng kể nồng độ canxi huyết thanh và hormone tuyến cận giáp trong nhóm theo dõi 12 tháng ^[4]. Cùng với đó, các dấu ấn chuyển hóa xương tăng lên rõ rệt dù mật độ xương có thể chưa kịp thay đổi ^[4]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận nồng độ vitamin B12 giảm 12-18% sau một năm sử dụng ^[4].

2. Người cao tuổi đối mặt suy giảm chức năng hấp thu tự nhiên

Tuổi tác là rào cản tự nhiên đối với quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng của cơ thể. Ở người lớn tuổi, các tuyến bài tiết tại niêm mạc dạ dày hoạt động kém dần, dẫn đến tình trạng giảm tiết axit dịch vị sinh lý. Khi độ axit không còn đạt mức tối ưu, khả năng phân tách canxi từ nguồn thức ăn thông thường suy giảm rõ rệt ^[1].

Hơn nữa, người cao tuổi thường là đối tượng sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc để kiểm soát bệnh nền ^[4]. Về mặt lý thuyết, người cao tuổi điều trị bằng thuốc ức chế bài tiết axit dài ngày có nguy cơ chịu ảnh hưởng bất lợi cao hơn do suy giảm hấp thu dưỡng chất ^[5]. Khi lượng canxi hấp thu sụt giảm, hệ xương của người già vốn đã lão hóa sẽ càng trở nên giòn, dễ gãy và làm tăng nguy cơ té ngã ^[4].

Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm canxi và phản ứng của cơ thể người cao tuổi đã được phân tích sâu trong một nghiên cứu quan sát quy mô lớn công bố năm 2023 ^[6]. Công trình này thuộc nghiên cứu TUDA tại Ireland, phân tích dữ liệu trên 4.139 người cao tuổi không mắc bệnh thận mạn nặng hoặc cường cận giáp tiên phát ^[6]. Trong nhóm nghiên cứu, có 37,8% người (1.563 người) đang điều trị bằng PPI ^[6].

Kết quả cho thấy nhóm người dùng PPI có độ tuổi trung bình cao hơn nhóm không dùng (74,8 tuổi so với 72,9 tuổi) và có tỷ lệ mắc cường tuyến cận giáp cao hơn rõ rệt (17,8% so với 11,0%) ^[6]. Đáng chú ý, ở những người có uống viên bổ sung canxi, việc dùng PPI làm tăng nguy cơ cường tuyến cận giáp lên 1,56 lần (khoảng tin cậy: 1,08-2,23, p = 0,018) sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi tác, lượng tiêu thụ sữa và vitamin D ^[6]. Hiện tượng này phù hợp với giả thuyết rằng thuốc làm giảm hấp thu canxi, khiến tuyến cận giáp phải tăng tiết hormone để bù đắp, gián tiếp làm tăng nguy cơ gãy xương ^[6].

3. Người bệnh suy dinh dưỡng và người bệnh mạn tính kéo dài

Những người có thể trạng suy dinh dưỡng hoặc mắc các bệnh mạn tính thường suy kiệt về dự trữ vi chất trong cơ thể. Khi đường tiêu hóa tổn thương hoặc teo niêm mạc, chức năng bài tiết dịch vị và enzym phân giải đều hoạt động dưới mức bình thường. Những bệnh nhân này khi tiếp xúc với các yếu tố can thiệp ức chế dịch vị sẽ suy giảm vi chất nhanh chóng hơn người khỏe mạnh [1, 6].

Bằng chứng tổng hợp chỉ ra rằng, dù nguy cơ thiếu hụt vitamin và khoáng chất do thuốc ức chế axit là tương đối thấp ở quần thể dân số chung, nhưng tác động này lại rất đáng kể ở bệnh nhân suy dinh dưỡng và người mắc bệnh mạn tính [1, 6]. Nguồn dự trữ canxi trong xương liên tục bị rút ra để duy trì nồng độ ổn định trong máu, khiến cấu trúc xương xốp dần ngay cả khi khẩu phần ăn trông có vẻ đầy đủ ^[6].

4. Người bệnh chạy thận nhân tạo mạn tính

Bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối phải lọc máu định kỳ có rối loạn chuyển hóa khoáng chất và chuyển hóa xương rất phức tạp. Thận suy giảm chức năng không chỉ ảnh hưởng đến việc kích hoạt vitamin D mà còn làm mất cân bằng nghiêm trọng các ion nội môi như photpho và canxi.

Đối với nhóm bệnh nhân chạy thận nhân tạo mạn tính có dùng đồng thời thuốc ức chế bơm proton, nguy cơ thiếu hụt các khoáng chất như canxi, sắt, magie và các vitamin thiết yếu trở nên rõ rệt hơn ^[2]. Sự kết hợp giữa giảm hấp thu qua ruột và rối loạn bài xuất ở thận khiến nguy cơ loãng xương, gãy xương và các biến cố tim mạch tăng cao [1, 2].

5. Người suy giảm miễn dịch và bệnh nhân loãng xương từ trước

Người bị suy giảm miễn dịch hoặc người có bệnh nền loãng xương là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước bất kỳ sự biến động nào của chuyển hóa khoáng chất. Về mặt lý thuyết, việc điều trị dài ngày bằng các hoạt chất làm giảm axit dịch vị có thể đặt những bệnh nhân loãng xương vào tình thế nguy cơ cao hơn ^[5].

Khi việc hấp thu canxi bị cản trở, cơ thể buộc phải huy động canxi từ kho dự trữ chính là xương để duy trì các chức năng tế bào và thần kinh ^[6]. Đối với người vốn đã có mật độ xương thấp, quá trình mất xương này diễn ra âm thầm, làm trầm trọng thêm các vi tổn thương cấu trúc và khiến nguy cơ gãy xương tăng vọt [3, 6]. Một số nghiên cứu đã chỉ ra sự liên quan giữa việc dùng omeprazole kéo dài với suy giảm mật độ khoáng của xương và tăng nguy cơ gãy xương hông, cột sống và cổ tay ở phụ nữ sau mãn kinh ^[1].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng khoa học

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng việc bổ sung canxi dạng viên uống sẽ giải quyết được toàn bộ nguy cơ thiếu hụt ở người dùng thuốc dạ dày. Thực tế từ nghiên cứu quy mô lớn cho thấy, ngay cả ở những người có uống canxi bổ sung, việc dùng thuốc PPI vẫn liên quan mật thiết với sự gia tăng hormone tuyến cận giáp ^[6]. Điều này phản ánh rằng nếu môi trường dạ dày không đủ axit để hòa tan hợp chất, cơ thể vẫn không thể hấp thu trọn vẹn lượng canxi đưa vào [3, 8].

Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của y văn hiện nay. Lợi ích điều trị của nhóm thuốc ức chế bơm proton trong việc bảo vệ đường tiêu hóa, phòng ngừa và giảm nguy cơ xuất huyết tiêu hóa do loét là rất lớn, vượt trội hơn các nguy cơ tiềm ẩn ở đa số người bệnh [6, 7]. Ví dụ, một nghiên cứu đăng ký toàn quốc tại Đan Mạch năm 2021 nhấn mạnh rằng PPI có thể cứu sống nhiều bệnh nhân có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa do dùng aspirin hoặc thuốc chống viêm không steroid nếu được dự phòng thích hợp ^[7].

Bên cạnh đó, các chuyên gia ghi nhận nguy cơ suy kiệt vi chất ở người bình thường sử dụng ngắn ngày là tương đối thấp ^[2]. Y văn hiện tại không khuyến cáo phải xét nghiệm sàng lọc hay bổ sung vi chất đại trà cho tất cả bệnh nhân dùng PPI ngắn hạn hoặc dài hạn ^[2]. Ngoài ra, mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa thuốc dạ dày và nguy cơ gãy xương ở một số vị trí đặc thù như xương mặt vẫn chưa được xác lập đầy đủ do dữ liệu nghiên cứu còn hạn chế ^[1]. Các tranh luận khoa học vẫn tồn tại khi một số nghiên cứu năm 2012 cho rằng PPI không trực tiếp làm thiếu hụt vitamin B12 hay sắt, và chỉ là yếu tố nguy cơ yếu đối với một số loại gãy xương nhất định ^[3].

Ai nên thận trọng và cách áp dụng an toàn trong đời sống

Những người thuộc nhóm nguy cơ cao, bao gồm người cao tuổi, người gầy yếu suy dinh dưỡng, bệnh nhân lọc máu chu kỳ hoặc người có tiền sử loãng xương cần đặc biệt chú ý [1, 6]. Nếu thuộc các nhóm này và đang phải dùng thuốc dạ dày kéo dài, người bệnh không nên tự ý mua thuốc uống thêm nhiều tháng mà không tái khám ^[2].

Việc sử dụng thuốc kháng axit chỉ nên duy trì khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ. Các nghiên cứu đều khuyến nghị giảm bớt việc kê đơn không cần thiết, chủ động hạ liều hoặc ngưng thuốc theo phác đồ từng bước khi bệnh tiêu hóa đã ổn định nhằm hạn chế nguy cơ thiếu hụt khoáng chất [1, 4]. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể dẫn đến hiện tượng tăng tiết axit hồi ứng do tăng gastrin máu và phì đại tế bào thành ^[3]. Bệnh nhân không được tự ý ngừng thuốc mà cần có lộ trình tham vấn cùng nhân viên y tế [1, 5].

Về chế độ dinh dưỡng, đối với người bị giảm axit dạ dày hoặc người lớn tuổi, nên ưu tiên các nguồn canxi dễ hòa tan hơn hoặc chia nhỏ bữa ăn trong ngày. Khi dùng thuốc bảo vệ dạ dày theo chỉ định bắt buộc, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ về việc theo dõi định kỳ nồng độ vi chất nếu có triệu chứng mệt mỏi, chuột rút hoặc đau nhức xương ^[4]. Người dân tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc ức chế bơm proton không kê đơn để uống liên tục trong thời gian dài vì nguy cơ hạ magie máu và rối loạn nhịp tim cũng đã được ghi nhận trong các báo cáo lâm sàng ^[8].

Sức khỏe của hệ xương khớp không chỉ phụ thuộc vào lượng thực phẩm giàu canxi chúng ta nạp vào mỗi ngày mà còn gắn liền với trạng thái hoạt động của dạ dày. Việc nhận diện đúng các yếu tố cản trở hấp thu như tuổi tác, bệnh mạn tính hay thói quen lạm dụng thuốc kháng axit sẽ giúp bảo vệ khung xương vững chắc. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có kế hoạch dùng thuốc hợp lý và cân bằng dinh dưỡng khoa học nhất.