Nhiều người tìm đến chế độ ăn keto với kỳ vọng giảm cân nhanh, cải thiện vóc dáng cấp tốc. Thực đơn cắt giảm tối đa tinh bột, tăng mạnh chất béo đang trở thành trào lưu phổ biến trên các diễn đàn sức khỏe. Tuy nhiên, không phải cơ thể nào cũng đủ điều kiện thích nghi với sự thay đổi chuyển hóa đột ngột này.
Chế độ ăn keto hoàn toàn không phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt có thể gây nguy hiểm cho nhóm người mắc bệnh gan, viêm tụy, rối loạn men chuyển hóa, phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân tim mạch nặng [1], [2]. Việc tự ý áp dụng khi cơ thể có bệnh nền tiềm ẩn dễ dẫn đến các biến cố y khoa nghiêm trọng [1], [3].
Hiểu đúng về cơ chế chuyển hóa keto
Chế độ ăn sinh ceton (keto) chuẩn là phương pháp can thiệp dinh dưỡng đặc trưng bởi lượng carbohydrate rất thấp, chỉ chiếm 5% đến 10% tổng năng lượng nạp vào mỗi ngày (tương đương 20 đến 50 gram carbohydrate mỗi ngày) [2]. Phần năng lượng thiếu hụt được bù đắp chủ yếu từ chất béo tự do [1], [2].
Khi nguồn tinh bột cạn kiệt, cơ thể buộc phải chuyển hướng năng lượng, phân giải mỡ thành các thể ceton tại gan để cung cấp cho não và cơ bắp [1], [4]. Quá trình này bắt buộc các cơ quan nội tạng chính như gan, tụy và hệ thống enzym vận chuyển axit béo phải tăng cường hoạt động ở mức tối đa [2].
Người có rối loạn men chuyển hóa axit béo
Hệ thống enzym chuyển hóa đóng vai trò then chốt giúp cơ thể sử dụng chất béo tạo năng lượng. Người mắc các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, thiếu hụt enzym vận chuyển carnitine hoặc enzym phân giải axit béo không thể xử lý nguồn mỡ nạp vào ồ ạt [2], [5].
Ở nhóm đối tượng này, việc ép cơ thể ăn quá nhiều chất béo sẽ gây ứ đọng lipid trong máu và tế bào. Tình trạng này có thể kích hoạt các đợt suy gan cấp tính, tụt đường huyết sâu, nhiễm toan chuyển hóa nặng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [4], [2]. Do đó, thiếu hụt men chuyển hóa là chống chỉ định y khoa nghiêm ngặt của keto [2], [5].
Bệnh nhân suy giảm chức năng gan
Gan là trung tâm chuyển hóa mỡ chính của cơ thể, nơi trực tiếp tiếp nhận axit béo tự do để tổng hợp thành thể ceton [1], [2]. Khi mô gan đã bị tổn thương do xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc suy giảm chức năng, cơ quan này không còn khả năng xử lý khối lượng lipid khổng lồ [2].
Tình trạng quá tải chất béo kéo dài sẽ làm nặng thêm tình trạng thoái hóa mỡ, suy giảm thêm các chức năng tổng hợp protein và đông máu của gan [2]. Việc cố tình ép một lá gan đang kiệt sức phải tăng công suất tạo ceton là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe khôn lường [2].
Người có tiền sử bệnh lý tuyến tụy
Tuyến tụy chịu trách nhiệm tiết men lipase để nhũ tương hóa và tiêu hóa chất béo trong ruột non. Một chế độ ăn nạp lượng mỡ quá lớn buộc tuyến tụy phải liên tục tăng tiết dịch tiêu hóa [2].
Đối với người từng bị viêm tụy cấp hoặc đang mắc viêm tụy mạn tính, áp lực này dễ làm tái phát phản ứng viêm tụy cấp tính do tăng lipid máu [2]. Cơn đau bụng dữ dội, hoại tử mô tụy và biến chứng toàn thân là những hậu quả khó tránh nếu tự ý áp dụng keto mà không có chỉ định y khoa [4], [2].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú
Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi nguồn cung cấp glucose ổn định, dồi dào để nuôi dưỡng thai nhi phát triển não bộ và các cơ quan sống. Việc hạn chế carbohydrate xuống dưới 50 gram mỗi ngày dễ dẫn đến tình trạng nhiễm toan ceton, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của bào thai [4], [2].
Bên cạnh đó, chế độ ăn kiêng quá mức làm tăng nguy cơ thiếu hụt vi chất nghiêm trọng cho cả mẹ và con [3], [6]. Tình trạng rối loạn điện giải, mất nước, nôn mửa hoặc táo bón trong chế độ keto cũng tác động tiêu cực đến thể trạng người mẹ trong thai kỳ [4], [7].
Bệnh nhân tim mạch và những lo ngại chuyển hóa
Chế độ ăn keto không đáp ứng tiêu chuẩn của một chế độ ăn uống lành mạnh toàn diện [1]. Dù có thể giúp giảm cân nhanh, giảm mỡ máu triglyceride và giảm chỉ số HbA1c trong ngắn hạn, nhưng hiệu quả này không duy trì bền vững trong các theo dõi dài hạn [1].
Về mặt tỷ lệ tử vong do tim mạch, mô hình ăn giảm tinh bột vừa phải cho thấy lợi ích rõ rệt hơn so với chế độ cắt giảm tinh bột quá mức như keto [1]. Thậm chí, việc thiếu hụt selen kéo dài khi ăn keto đã được ghi nhận gây kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ, bệnh cơ tim và đột tử do tim [3]. Đã có ghi nhận 2 trường hợp trẻ em ăn keto bị kéo dài khoảng QT và tử vong, trong đó khám nghiệm tử thi phát hiện bệnh cơ tim do thiếu hụt selen [3].
Nhận diện các tác dụng phụ và giới hạn bằng chứng
Trong môi trường điều trị lâm sàng, việc áp dụng keto đòi hỏi giám sát cực kỳ khắt khe [2], [5]. Nghiên cứu hồi cứu trên 13 trẻ sơ sinh từ tháng 4/2018 đến tháng 11/2022 tại đơn vị chăm sóc đặc biệt (NICU) cho thấy: 3 trẻ (23,1%) không đáp ứng phải loại trừ, trong 10 trẻ theo dõi tiếp thì có tới 4 trẻ (40%) phải ngừng chế độ ăn do xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng [7]. Các trẻ này gặp tình trạng thay đổi nồng độ natri, kali, clo trong máu, thay đổi pH, xuất hiện tiêu chảy, táo bón và trào ngược dạ dày thực quản [7].
Các biến chứng thường gặp khác của keto được ghi nhận bao gồm hạ đường huyết, mất nước, rối loạn điện giải, toan chuyển hóa và triệu chứng tiêu hóa [4]. Ngoài ra, chế độ ăn hạn chế này còn tiềm ẩn nguy cơ gây thiếu vitamin C dẫn đến bệnh scorbut (scurvy) [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ăn keto gây mất khối lượng cơ nạc tự do (fat-free mass) và tương tác bất lợi với các loại thuốc đang sử dụng [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người khỏe mạnh muốn thử nghiệm chế độ ăn giảm tinh bột cần thăm khám bác sĩ và làm xét nghiệm sinh hóa máu tổng quát trước khi bắt đầu. Tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn cắt giảm carbohydrate dưới 50 gram mỗi ngày khi chưa được đánh giá chức năng gan, thận, tụy và lipid máu [1], [2].
Thay vì cực đoan loại bỏ hoàn toàn tinh bột, bạn có thể áp dụng chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, ưu tiên chọn carbohydrate phức hợp từ ngũ cốc nguyên hạt, rau củ quả, kết hợp chất béo lành mạnh và protein nạc. Luôn bổ sung đủ nước, kiểm tra định kỳ các vi chất dinh dưỡng và ngưng chế độ ăn ngay khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa hay tụt huyết áp kéo dài [4], [3], [6].
Chế độ ăn keto là một công cụ can thiệp chuyển hóa chuyên biệt chứ không phải giải pháp giảm cân phổ quát cho tất cả mọi người [2], [5]. Mỗi cá thể có một nền tảng sức khỏe và cơ chế chuyển hóa riêng biệt [2]. Trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột, việc tham vấn ý kiến chuyên gia y tế là bước đi then chốt giúp bạn bảo vệ sức khỏe lâu dài [2].
