Nhiều người thường xem các loại thảo dược tự nhiên như cỏ tóc tiên (các cây thuộc nhóm Liriope và Ophiopogon) là lành tính, có thể dùng đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, bồi bổ. Thói quen tự ý dùng dược liệu mà không hiểu rõ đặc tính hay thành phần hóa học tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Liệu loại cây này có thực sự phù hợp với tất cả mọi người, hay có những đối tượng cần tuyệt đối tránh xa?
Câu trả lời là không phải ai cũng dùng được cỏ tóc tiên. Do chứa hàm lượng hoạt chất sinh học dồi dào, vị thuốc này có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, tương tác bất lợi với các thuốc điều trị hoặc không phù hợp với những người có cơ địa hàn lạnh. Dưới đây là phân tích chi tiết về thành phần, bằng chứng khoa học và 4 nhóm người cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng.
Thành phần hóa thực vật phức tạp trong cỏ tóc tiên
Để hiểu vì sao thảo dược này có thể gây tác dụng không mong muốn, cần xem xét cấu trúc hóa học của cây. Cỏ tóc tiên và các loài cùng họ liriopogons (bao gồm chi Ophiopogon và Liriope) sở hữu kho tàng hoạt chất chuyển hóa thứ cấp rất đa dạng [1].
Theo tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã phân lập và xác định đặc tính của nhiều chất chuyển hóa từ rễ củ, rễ con và các bộ phận trên mặt đất của nhóm cây này, bao gồm saponin steroid, flavonoid, polysaccharide, phenol và các axit hữu cơ [1]. Trong đó, saponin steroid là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp cốt lõi, tiếp theo là flavonoid [1]. Tính chung trên toàn nhóm liriopogons, có tới 337 chất chuyển hóa đã được phân lập [1]. Riêng với saponin steroid, có 156 hợp chất được xác định từ rễ củ và rễ con, chẳng hạn như ở loài Liriope graminifolia đã tìm thấy 15 chất chuyển hóa [1].
Các saponin steroid này có cấu trúc phức tạp và hoạt tính sinh học phổ rộng [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2012 cũng phân lập được một glycoside steroid sulfate C27 mới từ các cơ quan dưới mặt đất của loài Liriope graminifolia cùng ba hợp chất khác là hesperidin, 4',7-dihydroxy-5-methoxyflavanone và ruscogenin glycoside [2]. Nghiên cứu năm 2011 cũng tìm thấy các saponin steroid mới như lirigramoside A và B trong rễ củ của Liriope graminifolia [3]. Các hợp chất này mang hoạt tính tế bào mạnh mẽ, nhưng chính hoạt tính này cũng là nguyên nhân gây khó chịu cho cơ thể nếu sử dụng không đúng cách [3, 8].
Nguy cơ tiềm ẩn từ hoạt tính gây độc tế bào trong ống nghiệm
Các hoạt chất chiết xuất từ cỏ tóc tiên thường được nghiên cứu nhằm mục đích tìm kiếm tác dụng kháng tế bào bất thường. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy hợp chất steroid glycoside sulfate phân lập từ Liriope graminifolia thể hiện hoạt tính độc tế bào đối với các dòng tế bào K562 và HL60 với giá trị IC50 lần lượt là 18,6 microgam/mL và 16,5 microgam/mL [2].
Tương tự, nghiên cứu năm 2011 khi phân lập các saponin steroid mới lirigramoside A, B cùng các hợp chất liên quan từ phần dưới mặt đất của Liriope graminifolia cũng tiến hành đánh giá hoạt tính độc tế bào trên các dòng tế bào ung thư như HeLa và SMMC-7721 [3].
Tuy nhiên, các kết quả này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào dòng [3, 8]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người chứng minh hiệu quả điều trị bệnh tật rõ ràng cũng như liều lượng an toàn tuyệt đối từ các hoạt chất chiết xuất này. Hoạt tính ức chế tế bào mạnh ở quy mô phòng thí nghiệm cũng đặt ra câu hỏi về khả năng gây kích ứng mô, niêm mạc dạ dày hoặc ảnh hưởng tới các tế bào lành nếu cơ thể tiếp nhận lượng lớn mà không có kiểm soát [3, 8].
Nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật khi thu hái và sử dụng
Một vấn đề lớn khi dùng thảo dược ngoài tự nhiên là nguy cơ nhầm lẫn hình thái giữa các giống loài. Các cây thuộc chi Liriope và Ophiopogon có đặc điểm hình thái bên ngoài rất giống nhau, khiến việc phân biệt bằng mắt thường trở nên vô cùng khó khăn [4].
Một nghiên cứu năm 2017 sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử đã chỉ ra rằng các mẫu lá và thân khí sinh của các loài như Liriope graminifolia, Liriope muscari, Liriope spicata và Ophiopogon japonicus chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái chung, dẫn tới tình trạng nhận diện sai và dán nhãn nhầm mẫu vật [4]. Nghiên cứu đã phải thiết kế các đoạn mồi PCR chuyên biệt nhắm vào các chỉ thị nucleotide đơn (SNP) trên vùng gen rbcL và giải trình tự mã vạch DNA vùng nrITS mới có thể phân biệt chính xác từng chi [4].
Việc nhầm lẫn các loài thảo dược có thể dẫn đến việc sử dụng sai dược liệu, đưa vào cơ thể những thành phần hóa học không rõ định lượng, làm tăng nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng bất ngờ.
4 nhóm người cần cẩn trọng khi dùng cỏ tóc tiên
Từ các dữ liệu phân tích hóa thực vật và độc tính tế bào, có 4 nhóm đối tượng đặc biệt cần cẩn trọng hoặc tránh dùng thảo dược này tùy tiện:
Người có tỳ vị hư hàn, tiêu hóa kém: Các saponin steroid chiếm tỷ lệ lớn trong rễ củ của cỏ tóc tiên [1]. Nhóm saponin nói chung khi vào đường ruột có thể gây kích thích niêm mạc tiêu hóa. Những người vốn dĩ có hệ tiêu hóa yếu, bụng hay đầy trướng, dễ đi ngoài phân lỏng (thể tỳ vị hư hàn theo y học cổ truyền) nếu dùng thảo dược có tính mát, chứa saponin đậm đặc có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa, đau bụng và tiêu chảy.
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị đặc trị (như hóa trị, thuốc tim mạch, huyết áp): Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về các chế phẩm y học cổ truyền kết hợp hóa trị cho thấy việc dùng thảo dược chung với thuốc Tây y tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng [5]. Thảo dược có thể gây cảm ứng hoặc ức chế hệ thống enzym chuyển hóa thuốc cytochrome P-450 (CYP) hoặc hệ thống vận chuyển P-glycoprotein, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [5]. Một nghiên cứu được nhắc đến trong tổng quan ghi nhận 27% bệnh nhân dùng thảo dược song song với hóa trị có nguy cơ gặp tương tác bất lợi [5]. Do đó, người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan, thuốc điều hòa huyết áp hoặc thuốc điều trị ung thư không được tự ý dùng cỏ tóc tiên nếu chưa có chỉ định y khoa.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của các chiết xuất từ cỏ tóc tiên hay Liriope graminifolia trên phụ nữ mang thai. Nhiều loại thảo dược khác khi dùng không đúng cách có thể gây độc tính phát triển hoặc kích thích tử cung [2, 7]. Hơn nữa, hoạt tính độc tế bào được ghi nhận trong ống nghiệm từ các saponin của loài này đòi hỏi phụ nữ mang thai phải tuyệt đối thận trọng, không tự ý dùng [3, 8].
Người cao tuổi và người có thể trạng suy nhược, huyết áp thấp: Nhóm người cao tuổi thường có chức năng gan, thận suy giảm và hệ thống đào thải chậm hơn [6]. Các thành phần steroid glycoside phức tạp có thể tạo gánh nặng chuyển hóa [1, 3]. Ngoài ra, việc dùng các thảo dược có tính thanh nhiệt, lợi tiểu không kiểm soát có thể gây mất dịch tạm thời, dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp tư thế hoặc mệt mỏi ở người có thể trạng yếu.
Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của thảo mộc tự nhiên
Quan niệm "thuốc nam, thảo mộc lành tính, uống không bổ thì cũng không hại" là một sai lầm phổ biến trong cộng đồng. Ngay cả những dược liệu quen thuộc hay các chiết xuất thảo mộc đều có thể mang lại tác dụng phụ không ngờ nếu dùng sai cách hoặc dùng quá liều [2, 5, 7].
Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh năm 2000 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 34 tuổi bị buồn nôn nặng, nôn mửa, ngủ gà, kéo dài khoảng QTc trên điện tim và xuất hiện các cơn nhịp nhanh thất không kéo dài sau khi tự ý sử dụng một phương thuốc thảo dược (Passiflora incarnata) ở liều điều trị thông thường, đến mức phải nhập viện theo dõi tim mạch và truyền dịch [7]. Điều này cho thấy thảo dược tự nhiên hoàn toàn có khả năng gây độc tính lên tim mạch và hệ thần kinh [7]. Tương tự, cam thảo (Glycyrrhiza glabra) dù là vị thuốc rất phổ biến nhưng dùng không đúng có thể gây tăng huyết áp, hạ kali máu và các rối loạn thứ phát nghiêm trọng [2, 7]. Vì vậy, việc xem thường nguy cơ của cỏ tóc tiên chỉ vì nó là cây cỏ tự nhiên là điều hết sức nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để việc sử dụng thảo dược không gây nguy hại cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Về liều lượng và thời điểm: Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra mức liều dùng cụ thể hoặc thời điểm chuẩn hóa cho việc uống nước sắc cỏ tóc tiên trên người. Do đó, nếu muốn sử dụng, người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc hoặc chuyên gia y học cổ truyền, tuyệt đối không đun uống thay nước lọc cả ngày.
Nguồn gốc dược liệu: Do nguy cơ nhầm lẫn cao giữa các loài trong nhóm liriopogons (Liriope và Ophiopogon) [4], người tiêu dùng chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở đông dược uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, tránh tự ý hái cỏ dại về dùng.
Tương tác thuốc: Những người đang điều trị các bệnh mạn tính, đang uống thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ loại trà hay nước lá thảo mộc nào [5]. Khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng lạ nào như cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy hoặc hoa mắt, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế.
Cỏ tóc tiên hay bất kỳ loài cây thuốc nào cũng đều là con dao hai lưỡi chứa nhiều thành phần hóa học tác động trực tiếp lên cơ thể [1]. Người dân không nên coi thảo dược là giải pháp thần kỳ hay vô hại. Sử dụng đúng người, đúng liều lượng và luôn có sự tư vấn của chuyên gia y tế chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.
