Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị bệnh lý mạn tính. Trong số đó, dây bánh nem là cái tên được một số người truyền tai nhau với các công dụng hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu thảo mộc khi chưa nắm rõ cơ chế và dữ liệu kiểm chứng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Liệu ai không nên dùng dây bánh nem và những nhóm đối tượng nào cần đặc biệt tránh loại thảo dược này? Câu trả lời ngắn gọn: Dây bánh nem chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học khẳng định tính an toàn tuyệt đối trên người. Ba nhóm cần thận trọng và không tự ý sử dụng gồm: phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, cùng những người bị suy giảm chức năng gan thận.
Cẩn trọng trước nguy cơ độc tính của thảo dược chưa chuẩn hóa
Trong độc chất học và kiểm nghiệm an toàn sinh học, đánh giá độc tính qua xét nghiệm chức năng gan, thận, phân tích trọng lượng cơ quan nội tạng và quan sát triệu chứng lâm sàng là các tiêu chí rất nhạy cảm [1]. Đánh giá độc tính trên động vật gặm nhấm và không gặm nhấm thường khó có sự tương đồng tuyệt đối sang loài khác [1]. Đánh giá an toàn thực chất phải dựa trên sự vắng mặt của các dấu hiệu nhiễm độc sinh học [1].
Cơ thể con người chuyển hóa các hợp chất tự nhiên thông qua gan và đào thải chủ yếu qua thận. Khi dùng một loại cây chưa rõ thành phần hoạt chất chiết xuất, gan và thận phải chịu tải rất lớn để thanh thải chất lạ. Nếu các hợp chất này có đặc tính gây độc tế bào hoặc làm rối loạn cân bằng nội môi, cơ thể sẽ lập tức xuất hiện tổn thương nội tạng.
Dữ liệu nghiên cứu độc tính và bài học từ các mô hình thử nghiệm
Hiện tại, các trích đoạn dữ liệu khoa học chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nào về độc tính của dây bánh nem trên người. Việc đánh giá độ an toàn của bất kỳ sản phẩm thảo dược nào đòi hỏi quy trình rất khắt khe. Các nghiên cứu an toàn sinh học thường phải trải qua thử nghiệm độc tính cấp tính đường uống trên động vật để tìm ra liều gây chết trung bình (LD50) và theo dõi sát sao biểu hiện lâm sàng [2].
Chẳng hạn, quy trình thử độc tính cấp tính theo dõi trên chuột cái kéo dài 21 ngày nhằm xác định tổn thương các cơ quan sống còn như gan, thận, não, lách, tim, phổi và sự biến đổi công thức máu [2]. Ở một nghiên cứu độc tính cấp tính khác trên chiết xuất thảo mộc ở chuột Sprague-Dawley, liều 5.000 mg/kg không gây tử vong hay dấu hiệu nhiễm độc, không thấy bất thường đại thể hay mô bệnh học ở gan và thận [3]. Các nghiên cứu độc tính mạn tính trên động vật thậm chí cần 9 đến 12 tháng theo hướng dẫn của WHO để phát hiện độc tính tích lũy do phơi nhiễm lặp lại [3].
Đối với dây bánh nem, do hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm độc tính cấp tính và mạn tính quy chuẩn trên người, việc sử dụng bừa bãi là hành động vô cùng mạo hiểm đối với sức khỏe.
Ba nhóm đối tượng cần tránh sử dụng dây bánh nem
Từ góc độ bảo vệ sức khỏe và nguyên tắc an toàn dược lý, có 3 nhóm người tuyệt đối không nên tự ý dùng dây bánh nem:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Giai đoạn thai kỳ rất nhạy cảm với các hợp chất lạ có khả năng qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng đến phôi thai hoặc tác động lên sự co bóp tử cung. Trong các mô hình thử nghiệm độc tính cấp tính, các nhà khoa học thường chỉ sử dụng chuột cái khỏe mạnh, chưa từng mang thai và sinh nở để loại trừ biến số sinh sản phức tạp [4]. Vì chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn cho thai nhi, thai phụ cần tuyệt đối tránh dùng loại cây này.
Thứ hai là trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện các enzyme chuyển hóa ở gan cũng như khả năng lọc của cầu thận. Ngay cả một lượng nhỏ hoạt chất lạ cũng có thể vượt ngưỡng dung nạp của trẻ, dẫn tới ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương mô tạng khó phục hồi.
Thứ ba là người suy giảm chức năng gan, thận. Gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc phân giải và bài tiết độc chất [1], [2]. Người bệnh gan mạn, suy thận, xơ gan vốn có chức năng lọc kém, khi nạp thêm thảo mộc lạ chưa được kiểm chứng sẽ đối mặt với nguy cơ suy tạng tiến triển nhanh.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính và uống bao nhiêu cũng không hại. Thực tế, trong tự nhiên có những loài dây leo (liana) dù chứa hàm lượng protein và năng lượng dồi dào nhưng lại mất cân đối dinh dưỡng nghiêm trọng, ví dụ như loài Bowringia callicarpa ở rừng Borneo có tỷ lệ năng lượng phi protein trên protein cực thấp [5]. Điều này chứng minh rằng không phải loài cây tự nhiên nào cũng tốt cho cơ thể khi dung nạp lâu dài.
Bên cạnh đó, nhiều người tin các bài thuốc truyền miệng mà bỏ qua việc kiểm chứng nguồn gốc. Một chất có thể không gây hại trên loài động vật này nhưng lại biểu hiện độc tính trên loài khác, do sự tương quan cơ quan đích giữa các loài thường rất kém [1]. Vì vậy, việc áp dụng kinh nghiệm truyền miệng mà không qua các bước nghiên cứu độc tính bài bản là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca ngộ độc dược liệu.
Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn cho người dùng
Trước khi có những công bố chính thức về thành phần hóa thực vật và liều dùng an toàn của dây bánh nem, người dân không nên tự ý thu hái, sắc nước uống hay ngâm rượu sử dụng.
Nếu có nhu cầu cải thiện sức khỏe, hãy chọn các loại thực phẩm dinh dưỡng lành mạnh đã được kiểm chứng an toàn. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược lạ nào, đặc biệt là khi đang điều trị bệnh nền bằng thuốc tây để tránh tương tác bất lợi.
Dây bánh nem là thảo dược chưa đủ cơ sở chứng minh an toàn trên người. Người dùng cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, không dùng cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người suy giảm chức năng gan thận để bảo toàn tính mạng và sức khỏe.
