Nhiều người có thói quen tự ý bổ sung các sản phẩm chiết xuất từ Ginkgo biloba (bạch quả) để cải thiện trí nhớ, tăng tuần hoàn máu não hoặc giảm đau đầu. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loại thảo dược quen thuộc này lại tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết khó lường khi can thiệp y khoa hoặc kết hợp cùng các loại thuốc khác. Vậy những ai tuyệt đối cần cẩn trọng và nhóm đối tượng nào phải dừng ngay loại thảo dược này trước khi bước vào phòng mổ?

Các dữ liệu y khoa chỉ ra rằng Ginkgo biloba có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt nguy hiểm ở 4 nhóm đối tượng gồm người chuẩn bị phẫu thuật, người đang dùng thuốc chống đông máu, người dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu hay thuốc giảm đau kháng viêm và người lớn tuổi có sẵn yếu tố nguy cơ xuất huyết. Các chuyên gia y tế khuyến cáo mạnh mẽ người bệnh cần dừng thảo dược trước phẫu thuật tối thiểu 2 tuần để đảm bảo an toàn tính mạng [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược bổ não phổ biến

Chiết xuất lá Ginkgo biloba là một trong những sản phẩm thảo dược được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu [2]. Ở Mỹ, ước tính có hơn 2% dân số trưởng thành dùng Ginkgo [2], và khoảng một phần ba người trưởng thành sử dụng các thực phẩm bổ sung thảo dược nói chung nhưng phần lớn không thông báo cho bác sĩ điều trị [1].

Mối lo ngại lớn nhất về mặt lâm sàng của Ginkgo biloba là khả năng tác động đến quá trình cầm máu và đông máu trong cơ thể [1]. Dù được quảng bá rộng rãi với công dụng hỗ trợ thần kinh và tuần hoàn máu não [3], việc tự ý dùng Ginkgo khi chuẩn bị trải qua các thủ thuật ngoại khoa hoặc kết hợp cùng các dược phẩm khác có thể làm thay đổi khả năng đông máu bình thường, dẫn tới tình trạng xuất huyết nghiêm trọng [1].

Cơ chế tác động: Ginkgo biloba ảnh hưởng đến quá trình đông máu thế nào?

Quá trình cầm máu tự nhiên của cơ thể phụ thuộc vào hoạt động kết tụ của các tế bào tiểu cầu và chuỗi phản ứng của các yếu tố đông máu huyết tương nhằm hình thành cục máu đông để bịt kín vết thương. Các nghiên cứu chỉ ra rằng Ginkgo biloba chứa các hoạt chất có khả năng kháng tiểu cầu và ảnh hưởng tới các chỉ số đông máu trên lâm sàng [4], [5].

Khi dùng Ginkgo, thời gian chảy máu có thể bị kéo dài ra ở một số cá thể nhạy cảm [6], [2]. Tình trạng này trở nên đặc biệt đáng ngại khi người bệnh đồng thời sử dụng các loại thuốc can thiệp vào chuỗi đông máu hoặc chuẩn bị chịu những vết rạch mổ ngoại khoa có nguy cơ mất máu lớn [1], [5]. Sự phối hợp này làm suy yếu hàng rào cầm máu tự nhiên, khiến các mạch máu bị tổn thương khó tự bít tắc [5], [7].

Bằng chứng y khoa: Các nghiên cứu nói gì về nguy cơ xuất huyết?

Mối liên hệ giữa Ginkgo biloba và rủi ro chảy máu đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu tổng quan, thử nghiệm lâm sàng và dữ liệu hồi cứu với những kết quả đáng chú ý:

Một bài tổng quan hệ thống năm 2005 đã thu thập 15 báo cáo ca bệnh ghi nhận mối liên hệ về mặt thời gian giữa việc sử dụng Ginkgo và biến cố chảy máu [2]. Phần lớn trường hợp gặp phải tình trạng bệnh lý rất nghiêm trọng, bao gồm 8 trường hợp chảy máu nội sọ [2]. Trong số này, 13 báo cáo ca bệnh có kèm các yếu tố nguy cơ chảy máu khác [2]. Đáng chú ý, có 6 báo cáo xác nhận việc ngừng Ginkgo giúp tình trạng chảy máu chấm dứt và không tái phát, đồng thời 3 báo cáo ghi nhận thời gian chảy máu của bệnh nhân tăng rõ rệt khi đang uống Ginkgo [6], [2].

Một bài tổng quan năm 2019 về độc tính của Ginkgo biloba đã trích dẫn trường hợp cụ thể: một bệnh nhân nam 59 tuổi người Hàn Quốc sau phẫu thuật ghép gan, qua siêu âm định kỳ phát hiện khối máu tụ dưới bao gan và xuất huyết dịch kính ở mắt phải [6]. Các bác sĩ phát hiện người này đã uống chiết xuất Ginkgo trước khi ghép gan và duy trì suốt thời gian hồi phục tại bệnh viện [6]. Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận các ca chảy máu não ở phụ nữ 38 tuổi và xuất huyết phế nang lan tỏa ở phụ nữ 46 tuổi có liên quan đến Ginkgo [6].

Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu cũng ghi nhận sự mâu thuẫn nhất định giữa các báo cáo ca bệnh đơn lẻ và các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát [6], [4]. Một phân tích gộp trên 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 1.985 người trưởng thành không tìm thấy nguy cơ chảy máu tăng cao liên quan đến chiết xuất lá Ginkgo biloba chuẩn hóa dựa trên các chỉ số cầm máu [6]. Thử nghiệm trên 12 nam giới khỏe mạnh dùng 25 mg warfarin kết hợp hoặc không kết hợp với liều ginkgo (2 viên, 3 lần một ngày trong 1 tuần) cũng không ghi nhận sự thay đổi về dược động học hay độ ngưng tập tiểu cầu [6].

Tuy nhiên, khi bước vào môi trường dữ liệu đời thực quy mô lớn, rủi ro lại hiển hiện rõ rệt. Một nghiên cứu năm 2015 trên hệ thống hồ sơ bệnh án khổng lồ của Cục Cựu chiến binh Mỹ (VA) đánh giá tương tác giữa Ginkgo và warfarin [7]. Kết quả phân tích thống kê xác nhận việc dùng đồng thời Ginkgo biloba làm tăng đáng kể nguy cơ xảy ra biến cố xuất huyết bất lợi ở bệnh nhân với tỷ số nguy cơ HR = 1,38 (khoảng tin cậy 95%: 1,20 - 1,58, p < 0,001) [7].

Nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Quốc tế Hải Phòng từ tháng 1/2022 đến tháng 12/2023 trên 2.647 đơn thuốc có Ginkgo biloba ghi nhận 342 đơn có tương tác thuốc, chiếm tỷ lệ 12,94% [5]. Trong 747 bệnh nhân được phân tích rối loạn đông máu, có 31 người (4,15%) biểu hiện triệu chứng xuất huyết [5]. Phân tích tương quan cho thấy tương tác thuốc của Ginkgo liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ chảy máu lâm sàng (tỷ số chênh OR = 1,08, p < 0,001) và bất thường đông máu (OR = 1,49, p < 0,001) [5]. Nghiên cứu chỉ ra Ginkgo tương tác thường xuyên với thuốc chống kết tập tiểu cầu, kháng đông và kháng viêm không steroid (NSAID), trong đó Clopidogrel và Aspirin chiếm tỷ lệ tương tác cao nhất (2,61% mỗi loại) [5]. Các thuốc như clopidogrel, aspirin, celecoxib, loxoprofen, nifedipine và omeprazole đều liên quan đáng kể đến rủi ro xuất huyết và bất thường xét nghiệm đông máu (p < 0,05) [5].

Tại Đài Loan, nghiên cứu dữ liệu bảo hiểm y tế từ năm 2000 đến 2008 cho thấy nguy cơ xuất huyết tăng lên ở bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên (OR điều chỉnh = 3,8; khoảng tin cậy 95%: 2,8 - 5,2) và bệnh nhân nam (OR điều chỉnh = 1,4; 95% CI: 1,1 - 1,9) khi được kê đơn Ginkgo biloba đơn độc [8]. Tỷ số chênh hiệu chỉnh đối với việc đồng kê đơn Ginkgo cùng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chống đông phối hợp với nguy cơ xuất huyết là 1,5 (khoảng tin cậy 95%: 0,5 - 5,0) [8].

Ở khía cạnh điều trị bệnh lý cấp tính, một phân tích gộp năm 2020 gồm 12 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.466 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tính ghi nhận Ginkgo biloba giúp cải thiện chức năng thần kinh (giảm 2,87 điểm thang NIHSS) và cải thiện hoạt động sinh hoạt hàng ngày [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu này không phát hiện tác động rõ ràng của Ginkgo biloba đến tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (RR: 1,21; 0,29 - 5,09) hoặc biến cố chảy máu mạch máu não (RR: 0,82; 0,43 - 1,57) [3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, y văn hiện nay về Ginkgo biloba và rủi ro chảy máu tồn tại những dữ liệu trái chiều [1], [6]. Một số nghiên cứu lâm sàng dùng chiết xuất chuẩn hóa EGb 761 cho thấy dược liệu không tác động đáng kể đến khả năng cầm máu hoặc tính an toàn của aspirin hay warfarin [4]. Dẫu vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng biến cố xuất huyết do đặc ứng cá thể (idiosyncratic) là điều hoàn toàn không thể loại trừ [4].

Điểm giới hạn của các dữ liệu hiện có là nhiều báo cáo ca bệnh có chất lượng chứng cứ chưa cao và bệnh nhân thường kèm theo các bệnh lý nền phức tạp khác [2], [4]. Tuy nhiên, vì tính chất nghiêm trọng của các biến cố xuất huyết (như xuất huyết nội sọ, chảy máu mắt, tụ máu sau ghép gan) [6], [2], nguyên tắc an toàn y khoa luôn được đặt lên hàng đầu [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại"

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các sản phẩm chiết xuất từ cây cỏ tự nhiên như Ginkgo biloba lành tính và có thể dùng tùy ý mà không cần quan tâm đến tiền sử phẫu thuật hay các thuốc đang uống cùng. Thực tế, thảo dược chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể gây tương tác dược lý phức tạp [1], [5].

Việc tự ý kết hợp Ginkgo biloba với các thuốc giảm đau không kê đơn như nhóm NSAID (celecoxib, loxoprofen) hoặc thuốc ức chế bơm proton (omeprazole) cũng đã được chứng minh làm gia tăng tỷ lệ bất thường đông máu và nguy cơ xuất huyết [5]. Đáng lo ngại hơn, phần lớn bệnh nhân thường giấu hoặc quên không báo cho nhân viên y tế biết mình đang uống thực phẩm bổ sung trước khi can thiệp ngoại khoa [1].

4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và dừng trước phẫu thuật

Căn cứ vào các nghiên cứu và cảnh báo dịch tễ, 4 nhóm người sau đây cần lưu ý dừng hoặc tránh sử dụng Ginkgo biloba:

Thứ nhất, người chuẩn bị làm phẫu thuật hoặc thủ thuật ngoại khoa. Nhóm này bắt buộc phải ngừng sử dụng các thực phẩm bổ sung không thiết yếu như Ginkgo biloba tối thiểu 2 tuần trước ngày mổ [1]. Tình trạng tụ máu nặng sau mổ hay chảy máu khó cầm trong can thiệp ngoại khoa đã được ghi nhận ở người tiếp tục dùng Ginkgo quanh thời điểm phẫu thuật [1], [6].

Thứ hai, bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu. Ở những người dùng warfarin, việc dùng kèm Ginkgo làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết bất lợi [1], [7]. Cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý phối hợp hai nhóm này [1], [7].

Thứ ba, người đang sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc kháng viêm NSAID. Dữ liệu bệnh viện cho thấy Ginkgo biloba tương tác thường xuyên với Clopidogrel, Aspirin, Celecoxib, Loxoprofen, làm tăng tỷ lệ xuất huyết và rối loạn đông máu [5].

Thứ tư, người cao tuổi có tạng xuất huyết hoặc tiền sử bệnh lý chảy máu. Nghiên cứu dịch tễ cho thấy nguy cơ xuất huyết tăng vọt ở nhóm bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên khi dùng Ginkgo [8]. Những người có sẵn nguy cơ chảy máu nội tạng cần nhận được tư vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ trước khi chạm vào bất kỳ chế phẩm nào chứa loại thảo dược này [2], [8].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và khuyến cáo an toàn

Nếu đang chuẩn bị thực hiện bất kỳ phẫu thuật, thủ thuật nha khoa hay can thiệp xâm lấn nào, bạn cần chủ động rà soát lại toàn bộ danh mục thực phẩm chức năng mình đang uống. Hãy thông báo đầy đủ với bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê về việc sử dụng Ginkgo biloba [1].

Quy tắc bất di bất dịch đã được khuyến cáo trong y văn: hãy dừng sử dụng Ginkgo biloba cũng như các thảo dược bổ sung không cần thiết trước ngày phẫu thuật ít nhất 2 tuần [1]. Sau phẫu thuật, tuyệt đối không tự ý uống lại Ginkgo biloba trong giai đoạn vết mổ đang lành thương tại viện trừ khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ điều trị [6].

Đối với những bệnh nhân đang phải uống thuốc điều trị tim mạch, dự phòng huyết khối hay điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hay thuốc giảm đau kháng viêm, việc dùng thêm Ginkgo biloba bổ não nhất thiết phải thông qua ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1], [5]. Bác sĩ sẽ đánh giá kỹ lưỡng xét nghiệm đông máu và chỉ số sức khỏe của bạn để đưa ra lời khuyên an toàn nhất [5].

Ginkgo biloba có thể mang lại một số giá trị trong việc hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và chức năng thần kinh, nhưng thảo dược này không thể dùng bừa bãi [3]. Ý thức được rủi ro xuất huyết và chủ động tuân thủ mốc dừng 2 tuần trước phẫu thuật chính là chìa khóa bảo vệ an toàn cho sức khỏe và tính mạng của bản thân [1].