Ginkgo biloba ngừa sa sút trí tuệ: Thử nghiệm GEM quy mô lớn nói gì?

Thói quen uống Ginkgo biloba ngừa sa sút trí tuệ

Nhiều người bước sang tuổi xế chiều thường tìm mua các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chiết xuất từ bạch quả (Ginkgo biloba) nhằm bổ não, tăng cường trí nhớ. Nỗi lo suy giảm nhận thức và căn bệnh Alzheimer khiến các chế phẩm này trở thành lựa chọn phổ biến trong nhiều gia đình.

Tuy nhiên, liệu uống Ginkgo biloba mỗi ngày có thực sự giúp ngăn chặn được căn bệnh sa sút trí tuệ hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học quy mô lớn nhất hiện nay là không: chiết xuất Ginkgo biloba không giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer cũng như không làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức ở người cao tuổi ^[1], ^[2].

Các kết quả thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên uy tín hàng đầu đã chỉ ra rằng việc bổ sung loại thảo dược này với hy vọng phòng ngừa sa sút trí tuệ nguyên phát không mang lại hiệu quả như những lời quảng cáo truyền miệng ^[1], ^[3], ^[2].

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Trong y học cổ truyền Đông Á và châu Âu, Ginkgo biloba từng được sử dụng dưới dạng thuốc sắc hoặc chiết xuất tiêu chuẩn nhằm hỗ trợ trí nhớ và chức năng nhận thức ^[4]. Ở cấp độ tế bào và mô hình động vật, loài thảo dược này cho thấy nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý ^[5], ^[6].

Chiết xuất lá Ginkgo biloba được ghi nhận có khả năng chống oxy hóa, điều hòa chất dẫn truyền thần kinh hoặc thụ thể, đồng thời kháng lại yếu tố kích hoạt tiểu cầu ^[6]. Thảo dược này cũng hỗ trợ thúc đẩy lưu lượng máu lên não và có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa peptide Abeta ^[2].

Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị gây chứng sa sút trí tuệ bằng D-galactose cho thấy chiết xuất lá bạch quả có thể cải thiện khả năng học tập và trí nhớ, ngăn chặn quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và kích hoạt enzym PKB ^[5]. Khi can thiệp đồng thời với D-galactose, chiết xuất này giúp bảo vệ tế bào khỏi bị chết rụng ^[5]. Dẫu vậy, việc điều trị sau khi mô hình chuột sa sút trí tuệ đã hình thành lại không tạo ra thay đổi rõ rệt đối với mức tế bào dương tính với TUNEL ^[5].

Thử nghiệm lâm sàng GEM quy mô lớn nói gì?

Để kiểm chứng tác dụng bảo vệ thần kinh thực tế trên cơ thể người, thử nghiệm lâm sàng Đánh giá Trí nhớ của Ginkgo (Ginkgo Evaluation of Memory - GEM) đã được tiến hành ^[1], ^[7]. Đây là một trong những nghiên cứu phòng ngừa sa sút trí tuệ nguyên phát lớn nhất từng được thực hiện ^[7].

Thử nghiệm GEM được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng bằng giả dược, triển khai tại 6 trung tâm y khoa học thuật ở Mỹ từ năm 2000 đến 2008 ^[1]. Tổng cộng có 3.069 người cao tuổi sinh sống trong cộng đồng, độ tuổi từ 72 đến 96, tham gia thử nghiệm với thời gian theo dõi trung vị là 6,1 năm ^[1].

Những người tham gia được chia thành hai nhóm: nhóm dùng chiết xuất Ginkgo biloba liều 120 mg uống 2 lần mỗi ngày (1.545 người) và nhóm dùng giả dược có hình thức bên ngoài giống hệt (1.524 người) ^[1]. Mục tiêu nhằm đánh giá xem liệu thảo dược này có làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức chung hoặc từng lĩnh vực cụ thể hay không ^[1].

Kết quả theo dõi dài hạn chỉ ra rằng tỷ lệ suy giảm điểm z hàng năm không có sự khác biệt giữa nhóm dùng Ginkgo biloba và nhóm dùng giả dược trên bất kỳ lĩnh vực nào ^[1]. Cụ thể, lĩnh vực trí nhớ ở nhóm Ginkgo là 0,043 (khoảng tin cậy 95% [CI], 0,034-0,051) so với giả dược là 0,041 (95% CI, 0,032-0,050) ^[1].

Chỉ số chú ý lần lượt là 0,043 (95% CI, 0,037-0,050) so với 0,048 (95% CI, 0,041-0,054) ^[1]. Khả năng thị giác không gian là 0,107 (95% CI, 0,097-0,117) so với 0,118 (95% CI, 0,108-0,128) ^[1]. Ngôn ngữ là 0,045 (95% CI, 0,037-0,054) so với 0,041 (95% CI, 0,033-0,048) ^[1]. Chức năng điều hành đạt 0,092 (95% CI, 0,086-0,099) so với 0,089 (95% CI, 0,082-0,096) ^[1].

Đối với thang đo Đánh giá Trạng thái Tâm thần Tối thiểu Sửa đổi (3MSE) và thang Đánh giá Bệnh Alzheimer phân mục nhận thức (ADAS-Cog), mức độ thay đổi không khác biệt giữa hai nhóm (với 3MSE, P=0,71; với ADAS-Cog, P=0,97) ^[1]. Tuổi tác, giới tính, chủng tộc, trình độ học vấn hay tình trạng gen APOE*E4 cũng không làm thay đổi kết quả điều trị ^[1]. Thử nghiệm GEM kết luận Ginkgo biloba không làm giảm tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer ở cả người bình thường lẫn người có suy giảm nhận thức nhẹ ^[2].

Các bằng chứng bổ trợ từ GuidAge và nghiên cứu khác

Bên cạnh GEM, nghiên cứu GuidAge tại Pháp cũng là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn nhằm đánh giá khả năng phòng ngừa bệnh Alzheimer của chiết xuất tiêu chuẩn Ginkgo biloba EGb761 ^[7], ^[3]. Nghiên cứu tuyển chọn 2.854 người từ 70 tuổi trở lên có phàn nàn về trí nhớ, dùng liều 120 mg ngày 2 lần và theo dõi suốt 5 năm ^[3].

Kết quả GuidAge công bố năm 2012 ghi nhận có 61 người trong nhóm Ginkgo được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer có thể xảy ra (1,2 ca trên 100 người-năm), so với 73 người ở nhóm dùng giả dược (1,4 ca trên 100 người-năm) ^[3]. Tỷ số nguy cơ HR là 0,84 (95% CI 0,60-1,18; p=0,306), cho thấy sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê ^[3].

Tỷ lệ tử vong giữa hai nhóm cũng tương đương, với 76 ca ở nhóm Ginkgo và 82 ca ở nhóm giả dược (HR 0,94, 95% CI 0,69-1,28; p=0,68) ^[3]. Biến cố đột quỵ xảy ra ở 65 người nhóm Ginkgo so với 60 người ở nhóm giả dược (RR 1,12, 95% CI 0,77-1,63; p=0,5) ^[3].

Năm 2025, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu thực hiện trên 64 bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) có kết quả PET dương tính với amyloid ^[4]. Nhóm dùng Ginkgo biloba đơn trị liệu (240 mg/ngày, 42 người) được theo dõi 12 tháng so với nhóm dùng thuốc tăng cường nhận thức chuẩn (22 người) ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng Ginkgo có tỷ lệ đáp ứng cao hơn (100% so với 59,1%, p < 0,001), không có ca chuyển sang sa sút trí tuệ Alzheimer (0% so với 13,6%, p = 0,037), đồng thời giảm nồng độ oligome Abeta huyết tương ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có cỡ mẫu rất nhỏ và mang thiết kế hồi cứu, không đủ giá trị để phủ định các thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên khổng lồ trước đó ^[1], ^[4], ^[3].

Ở một nhóm đối tượng đặc biệt khác là bệnh nhân u não đã xạ trị, một thử nghiệm pha II nhãn mở năm 2013 dùng Ginkgo biloba 120 mg/ngày (40 mg x 3 lần/ngày) trong 24 tuần ^[8]. Trong số 34 bệnh nhân ban đầu, chỉ 19 người hoàn thành 24 tuần điều trị do tỷ lệ bỏ cuộc cao ^[8]. Dù có cải thiện chức năng điều hành, sự tập trung và tâm trạng, đây là nghiên cứu nhãn mở, mẫu rất nhỏ và trên nhóm bệnh nhân đặc thù sau xạ trị u não, không đại diện cho việc phòng ngừa sa sút trí tuệ ở cộng đồng ^[8].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và giới hạn

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy Ginkgo biloba thể hiện tính an toàn tương đối tốt trong các thử nghiệm lâm sàng, tỷ lệ tác dụng phụ nghiêm trọng không có sự khác biệt rõ rệt so với giả dược ^[5], ^[3], ^[6].

Về mặt hỗ trợ điều trị triệu chứng, một thử nghiệm lớn từng công bố ghi nhận chiết xuất lá bạch quả cải thiện nhẹ về nhận thức, hoạt động sinh hoạt hàng ngày và hành vi xã hội so với nhóm giả dược bị suy giảm dần ^[5]. Ginkgo cũng cho thấy triển vọng nhất định trong việc cải thiện di chứng thần kinh liên quan đến chấn thương sọ não, đột quỵ, ù tai hay thoái hóa hoàng điểm ^[6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay nằm ở mục tiêu phòng ngừa bệnh: chiết xuất thảo dược này hoàn toàn thất bại trong việc chứng minh khả năng giảm thiểu nguy cơ mắc Alzheimer ở người cao tuổi bình thường hoặc người có suy giảm nhận thức nhẹ ^[1], ^[3], ^[2]. Do đó, việc kỳ vọng Ginkgo như một tấm lá chắn ngăn ngừa sa sút trí tuệ là thiếu cơ sở khoa học xác thực ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về "thần dược bổ não"

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng khái niệm "hỗ trợ tuần hoàn máu não" với "ngăn ngừa bệnh sa sút trí tuệ". Dù Ginkgo có thể hỗ trợ thúc đẩy lưu lượng máu và có hoạt tính chống oxy hóa, căn nguyên gây bệnh Alzheimer phức tạp hơn việc chỉ cải thiện tưới máu đơn thuần ^[6], ^[2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thảo dược tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng vô hại. Sự thật là các hoạt chất sinh học trong thảo dược luôn có khả năng tương tác với các hệ cơ quan và các loại dược phẩm khác khi đưa vào cơ thể ^[6].

Nhiều người cũng tin rằng cứ phát hiện suy giảm trí nhớ ở tuổi già thì uống Ginkgo liều cao sẽ chặn đứng được bệnh. Thực tế từ nghiên cứu GEM trên hơn 3.000 người dùng liều 240 mg/ngày trong hơn 6 năm đã chứng minh tốc độ suy giảm nhận thức hoàn toàn không đổi so với người dùng giả dược ^[1].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù Ginkgo biloba nhìn chung dung nạp tốt, các chuyên gia y tế khuyến cáo cần đặc biệt cẩn trọng ở những bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu ^[6]. Thảo dược này có đặc tính kháng yếu tố kích hoạt tiểu cầu, có thể làm tăng nguy cơ chảy máu nếu dùng phối hợp không kiểm soát ^[6].

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có các rối loạn đông máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Không nên tự ý bỏ các phương pháp điều trị chuẩn do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng thảo dược đơn thuần ^[4].

Người có bệnh lý nền mạn tính, người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần thông báo cho bác sĩ điều trị biết về các sản phẩm bổ sung chứa Ginkgo đang dùng để tránh tương tác bất lợi ^[6].

Ứng dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Trong các nghiên cứu lâm sàng phòng ngừa và hỗ trợ nhận thức, chiết xuất tiêu chuẩn Ginkgo biloba EGb761 thường được dùng ở mức 120 mg chia 2 lần mỗi ngày (tổng 240 mg/ngày) ^[1], ^[7], ^[3]. Nếu sử dụng, người tiêu dùng nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa rõ ràng thay vì các chế phẩm không rõ hàm lượng hoạt chất ^[7], ^[3].

Cần xác định rõ việc dùng Ginkgo chỉ có thể xem như một biện pháp hỗ trợ tuần hoàn hoặc cải thiện triệu chứng nhẹ theo hướng dẫn, không phải là thuốc điều trị hay vắc xin phòng ngừa sa sút trí tuệ ^[1], ^[6], ^[2].

Thay vì trông chờ vào các viên uống bổ não đắt tiền, việc duy trì lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu vi chất, kết hợp tập thể dục thường xuyên và duy trì các hoạt động trí tuệ là những biện pháp nền tảng bảo vệ não bộ đã được y học xác lập. Người cao tuổi khi nhận thấy dấu hiệu giảm sút trí nhớ nên đi khám chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và can thiệp kịp thời.