Ai không nên dùng nhựa mastic? 4 nhóm người cần cẩn trọng

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về nhựa mastic

Nhựa mastic (nhựa cây Pistacia lentiscus, hay còn gọi là nhũ hương Địa Trung Hải) từ lâu đã trở thành một loại dược liệu tự nhiên quen thuộc trong việc hỗ trợ dạ dày và vệ sinh răng miệng. Nhiều người thường lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và ai dùng cũng tốt. Thậm chí, không ít người tiêu dùng tự ý tìm mua các chế phẩm nhựa mastic dạng viên hoặc dạng bột để tự chữa các chứng viêm loét dạ dày kéo dài.

Tuy nhiên, mọi hoạt chất sinh học tự nhiên khi đưa vào cơ thể đều có thể gây ra những phản ứng phụ hoặc tương tác bất lợi. Nhựa mastic không dành cho tất cả mọi người. Việc sử dụng sai cách hoặc dùng trên những đối tượng có thể trạng đặc biệt có thể tiềm ẩn những rủi ro về sức khỏe ngoài ý muốn.

Vậy cụ thể ai không nên dùng nhựa mastic và nhóm đối tượng nào cần phải hết sức cẩn trọng trước khi đưa loại nhựa này vào thực đơn bổ sung hàng ngày?

Nhựa mastic là gì và cơ chế tác động ra sao?

Cây mastic có tên khoa học là Pistacia lentiscus, thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) ^[1]. Đây là loài cây bụi bản địa đặc trưng của khu vực Địa Trung Hải [1, 5]. Nhựa của cây thường được thu hoạch, phơi khô để làm gia vị nhai, phụ gia thực phẩm, mỹ phẩm hoặc làm chất hỗ trợ sức khỏe ^[1].

Phân tích hóa thực vật từ dịch chiết vỏ và nhựa của loài này phát hiện rất nhiều nhóm chất sinh học phức tạp như carbohydrate, flavonoid, tannin, coumarin, triterpene và alkaloid ^[2]. Trong dịch thủy phân của cây chứa các hợp chất terpene, peptide, axit amin và dị vòng cô đặc ^[1]. Tinh dầu từ nhựa và lá cây cũng chứa nhiều hợp chất bay hơi hoạt tính cao như alpha-pinene, beta-pinene, limonene, terpinen-4-ol và alpha-terpineol ^[3].

Các nghiên cứu cho thấy các hoạt chất trong nhựa mastic có thể ức chế sự biểu hiện của các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [5, 6]. Đồng thời, chúng còn hỗ trợ điều hòa yếu tố sao chép phiên mã NF-kappaB, can thiệp vào con đường citrate và làm giảm các chất trung gian gây viêm như ROS, NO và PGE2 trong tế bào ^[1]. Ngoài ra, dịch chiết nhựa này còn thể hiện khả năng giảm bớt tổn thương niêm mạc dạ dày nhờ đặc tính ức chế tiết axit và bảo vệ tế bào ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và tính an toàn?

Các thử nghiệm khoa học đã kiểm tra tác động của nhựa và dịch chiết Pistacia lentiscus trên cả mô hình thực nghiệm tế bào, động vật lẫn lâm sàng ở người.

Trong nghiên cứu tế bào đơn nhân của người được kích thích bởi LPS, dịch thủy phân từ cây mastic đã thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt thông qua việc giảm tiết các cytokine gây viêm ^[1]. Ngoài ra, một thử nghiệm in vitro công bố năm 2022 cho thấy dịch chiết methanol từ vỏ cây có khả năng ức chế 100% sự sống của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa ở nồng độ 5% sau 15 phút ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ dừng lại ở phạm vi ống nghiệm và tế bào nuôi cấy, không phản ánh trực tiếp liều dùng qua đường uống trên cơ thể người.

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2017 chia chuột Wistar thành 3 nhóm (18 con mỗi nhóm) để thử nghiệm tổn thương gan sau thiếu máu cục bộ - tái tưới máu ruột ^[5]. Nhóm dùng dầu Pistacia lentiscus 1 giờ trước khi gây thiếu máu cục bộ cho thấy mức độ tổn thương ruột giảm rõ rệt, đồng thời các men gan ALT và AST trong huyết thanh cũng giảm đáng kể so với nhóm không điều trị ^[5]. Một nghiên cứu khác năm 2016 trên chuột bị nhiễm độc gan do dùng paracetamol liều 165 mg/kg thể trọng cho thấy: việc cho chuột uống dịch chiết lá hoặc quả với liều 125 mg/kg thể trọng, hoặc phối hợp mỗi loại 63 mg/kg thể trọng, đã giúp bảo vệ gan, giảm hoại tử tế bào gan và hạ men gan ALT, AST, phosphatase kiềm cùng bilirubin toàn phần ^[6]. Mặc dù kết quả bảo vệ gan trên chuột rất khả quan, đây vẫn là nghiên cứu trên động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu lâm sàng đối chứng tương đương ở người.

Trên lâm sàng ở người, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược ghi nhận nhựa P. lentiscus giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng ở bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng ^[4]. Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 tuần trên các bệnh nhân mắc bệnh Crohn mức độ nhẹ đến trung bình cho thấy việc dùng nhựa P. lentiscus biến thể chia giúp làm giảm chỉ số hoạt động của bệnh và các chất trung gian gây viêm trong huyết tương mà không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào ^[4]. Một tổng quan năm 2023 rà soát 14 bài báo khoa học về sức khỏe răng miệng cũng ghi nhận mastic gum có tác dụng kháng khuẩn, ngăn ngừa mảng bám và các thử nghiệm lâm sàng không ghi nhận tác dụng phụ độc hại đáng chú ý ^[7].

4 nhóm người cần thận trọng khi sử dụng nhựa mastic

Mặc dù các thử nghiệm ngắn hạn cho thấy hồ sơ an toàn khá tốt ^[7], các chuyên gia y tế vẫn khuyến cáo một số nhóm người không nên tự ý dùng hoặc phải theo dõi sát sao:

1. Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt họ Đào lộn hột (Anacardiaceae): Cây mastic (Pistacia lentiscus) thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), cùng họ thực vật với hạt điều và hạt dẻ cười (Pistacia vera) [2, 5]. Người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng với các loại hạt thuộc họ này đối mặt với nguy cơ dị ứng chéo khi tiếp xúc hoặc uống nhựa mastic. Các biểu hiện dị ứng có thể bao gồm nổi mẩn ngứa, phát ban, sưng môi lưỡi hoặc khó thở. Những ai từng bị dị ứng với các cây họ Pistacia tuyệt đối không nên thử nghiệm sản phẩm này.

2. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị rối loạn tiêu hóa nhẹ: Mặc dù nhựa mastic hỗ trợ chứng khó tiêu chức năng ^[4], nhưng ở một số người dùng lần đầu hoặc dùng lúc đói, nhựa cây giàu hợp chất triterpene và tanin có thể gây khó chịu nhẹ cho đường tiêu hóa ^[2]. Một số người có thể gặp tình trạng đầy hơi thoáng qua, buồn nôn hoặc cồn cào ruột do cơ thể chưa quen với các hoạt chất cô đặc. Nếu có hội chứng ruột kích thích thể nặng hoặc đang trong đợt viêm dạ dày cấp tính chưa rõ nguyên nhân, việc tự ý bổ sung có thể làm che lấp các dấu hiệu bệnh lý nguy hiểm.

3. Người mắc bệnh lý gan và thận cần theo dõi chức năng định kỳ: Dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch chiết cây mastic hỗ trợ giảm men gan AST, ALT khi bị tổn thương do thiếu máu cục bộ hoặc do paracetamol [3, 8], đây hoàn toàn chưa phải là thuốc điều trị bệnh gan ở người. Bất kỳ chế phẩm bổ sung thảo dược nào khi hấp thu đều phải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Người đang bị suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và thực hiện xét nghiệm theo dõi men gan, chức năng thận trước khi dùng, tránh tự ý uống thay thế thuốc chuyên khoa.

4. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Trong toàn bộ các tài liệu nghiên cứu hiện có, các thử nghiệm lâm sàng chỉ được thực hiện trên nhóm đối tượng người trưởng thành mắc bệnh Crohn ^[4], khó tiêu chức năng ^[4] hoặc nghiên cứu sức khỏe răng miệng ^[7]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm tra mức độ an toàn của nhựa mastic trên phụ nữ có thai, người đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Do chưa có dữ liệu khoa học xác định hoạt chất có qua được nhau thai hay bài tiết qua sữa mẹ hay không, nhóm đối tượng này không nên sử dụng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nhựa mastic

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là coi nhựa mastic như một loại thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi dứt điểm mọi bệnh dạ dày hoặc tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn mà không cần điều trị y tế. Mặc dù loài cây này có khả năng kháng khuẩn Helicobacter pylori trên thực nghiệm và giúp giảm tổn thương niêm mạc ^[4], việc tự ý bỏ phác đồ kháng sinh của bác sĩ để uống nhựa thảo dược có thể dẫn tới thất bại trong điều trị và làm tăng nguy cơ kháng thuốc ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "chiết xuất tự nhiên nên uống bao nhiêu cũng được". Tinh dầu và dịch chiết nhựa mastic chứa nhiều hợp chất bay hơi như alpha-pinene, beta-pinene, limonene ^[3]. Nếu dùng với liều lượng quá mức trong thời gian dài mà không có chỉ định, các hợp chất này có thể gây kích ứng ngược lại cho niêm mạc ruột. Không được suy diễn kết quả hạ men gan trên chuột [3, 8] thành việc nhựa mastic có thể giúp người say rượu thải độc gan hay "uống thảo dược để giải rượu".

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để việc sử dụng nhựa mastic đạt hiệu quả và hạn chế tối đa rủi ro, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực hành sau:

Về liều lượng và thời gian, hiện tại các thử nghiệm lâm sàng áp dụng thời gian bổ sung thường kéo dài khoảng 4 tuần dưới sự giám sát ^[4]. Người dùng không nên tự ý kéo dài thời gian sử dụng liên tục nhiều tháng mà không có sự đánh giá lại từ bác sĩ. Khi bắt đầu dùng, chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ vừa phải để kiểm tra phản ứng của cơ thể, không nên dùng liều cao ngay từ ngày đầu tiên.

Về thời điểm, người có đường tiêu hóa nhạy cảm nên dùng nhựa mastic sau bữa ăn nhẹ thay vì uống lúc bụng hoàn toàn rỗng để tránh kích ứng dạ dày. Trong trường hợp sử dụng kẹo cao su chứa mastic gum để làm sạch răng miệng và hỗ trợ kháng khuẩn ^[7], chỉ nên nhai lượng vừa phải trong ngày, không nên nuốt bã kẹo cao su.

Về việc kết hợp, tuyệt đối không dùng nhựa mastic cùng lúc với các loại thuốc điều trị đặc trị bệnh mạn tính mà không hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ kê đơn, nhằm tránh các tương tác cản trở quá trình hấp thu thuốc tại đường tiêu hóa.

Nhựa mastic là một dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng sinh học đã được y học dân gian sử dụng từ lâu và khoa học hiện đại bước đầu ghi nhận nhiều tác dụng tích cực. Dẫu vậy, thảo dược này không phải là giải pháp vạn năng và không thay thế được các phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực. Người tiêu dùng cần lắng nghe cơ thể, thận trọng nếu thuộc các nhóm nguy cơ cao và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.