Nhai kẹo cao su sau bữa ăn là thói quen phổ biến nhằm làm sạch khoang miệng và tạo hơi thở thơm tho. Gần đây, kẹo cao su chứa nhựa mastic tự nhiên (còn gọi là nhũ hương Chios) được quảng bá rầm rộ với công dụng bảo vệ men răng và ngăn ngừa sâu răng vượt trội. Liệu loại nhựa tự nhiên này có thực sự bảo vệ men răng hiệu quả như lời đồn?
Dữ liệu khoa học cho thấy nhai nhựa mastic có tác dụng ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans và làm giảm mật độ vi khuẩn trong nước bọt tạm thời [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ mang tính hỗ trợ ngắn hạn và không thể thay thế việc vệ sinh răng miệng cơ bản.
Vi khuẩn và men răng: Cơ chế gây sâu răng trong khoang miệng
Khoang miệng là nơi cư trú của hàng trăm loài vi sinh vật khác nhau tạo thành màng sinh học bám trên bề mặt răng [3], [4]. Trong số các vi khuẩn này, Streptococcus mutans là một trong những tác nhân chính gây ra tổn thương sâu răng [1], [5]. Vi khuẩn này bám rất chắc vào các mô trong miệng nhờ các phân tử kết dính đặc thù [4].
Khi chúng ta ăn uống, S. mutans sẽ lên men carbohydrate từ thức ăn và tạo ra sản phẩm phụ là axit [4]. Quá trình sinh axit liên tục làm suy giảm độ pH trong miệng, dẫn đến sự hòa tan khoáng chất của men răng và hình thành các lỗ sâu [3], [4]. Nếu mật độ vi khuẩn này không được kiểm soát, men răng sẽ bị mòn và tổn hại nghiêm trọng.
Bên cạnh S. mutans, hệ vi sinh khoang miệng còn bao gồm nhiều loài liên cầu khuẩn khác và lactobacilli [2], [3], [4]. Một số chủng vi khuẩn vô hại hoặc có lợi có khả năng sản sinh kiềm hoặc hydrogen peroxide để kìm hãm vi khuẩn gây hại, giúp giữ thăng bằng sinh lý khoang miệng [4]. Việc can thiệp vào mật độ vi khuẩn có hại chính là chìa khóa để bảo vệ độ bền của men răng.
Nhựa mastic là gì và tác động ra sao đến vi khuẩn?
Nhựa mastic là phần dịch tiết dạng nhựa thu được từ cây Pistacia lentiscus, một loài cây thường xanh thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) [6]. Loại nhựa này nổi tiếng nhất tại đảo Chios thuộc Hy Lạp và đã được sử dụng từ thời cổ đại trong ẩm thực cũng như y học dân gian [6].
Các phân tích hóa học cho thấy nhựa mastic chứa các hoạt chất có tính kháng khuẩn tự nhiên [1], [6]. Các chiết xuất từ nhựa mastic phân đoạn tính axit và trung tính đều ghi nhận hoạt tính chống lại nhiều vi sinh vật khác nhau [6]. Khi chế biến thành kẹo cao su, động tác nhai giúp giải phóng các thành phần này hòa vào nước bọt, trực tiếp tiếp xúc với vi khuẩn trên mảng bám răng.
Ngoài ra, hành động nhai còn kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh hơn. Nước bọt tiết ra nhiều giúp rửa trôi một phần vi khuẩn và cặn thức ăn. Bản thân bã kẹo cao su khi nhai cũng giữ lại một lượng vi sinh vật khoang miệng cơ học trước khi bị thải bỏ [7].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả ức chế Streptococcus mutans?
Hoạt tính kháng khuẩn của nhựa mastic đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên người [1]. Năm 2002, một nghiên cứu tại Trường Nha khoa thuộc Đại học Cukurova đã tiến hành đánh giá tác động của kẹo cao su mastic lên vi khuẩn S. mutans [1].
Thử nghiệm trong ống nghiệm bằng phương pháp khuếch tán đĩa cho thấy nhựa mastic tạo ra các vòng ức chế vi khuẩn S. mutans với đường kính từ 9,0 đến 27,0 mm [1]. Đánh giá độc tính trên tế bào HEp-2 ghi nhận nồng độ nhựa mastic lên đến 75 mg/ml không gây độc cho quá trình nhân đôi tế bào, từ đó các tác giả đã chọn nồng độ 20 và 50 mg/ml cho các thử nghiệm an toàn [1].
Thử nghiệm lâm sàng tiếp theo được thực hiện trên 25 người tình nguyện có mô nha chu khỏe mạnh [1]. Các đối tượng được lấy mẫu nước bọt ngay trước và sau khi nhai kẹo mastic hoặc kẹo giả dược trong 15 phút, sau đó lấy mẫu định kỳ mỗi 30 phút [1]. Kết quả đếm số lượng vi khuẩn sống sau 48 giờ nuôi cấy kỵ khí ở 37 độ C cho thấy: ở phút thứ 15, số lượng vi khuẩn trong nước bọt ở nhóm nhai kẹo mastic là 112 x 10^4 +/- 268 x 10^3 cfu, thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng kẹo giả dược là 175 x 10^4 +/- 417 x 10^3 cfu [1].
Một nghiên cứu lâm sàng khác công bố năm 2007 đã khảo sát tác dụng ngắn hạn của kẹo cao su mastic trên đối tượng đặc thù là các bệnh nhân đang chỉnh nha bằng khí cụ cố định [2]. Người mang niềng răng thường tích tụ nhiều mảng bám và có nguy cơ sâu răng cao hơn bình thường. Nghiên cứu đo lường nồng độ S. mutans, lactobacilli và tổng lượng vi khuẩn sống trước khi nhai, ngay sau khi nhai và sau 45, 75, 105, 135 phút [2].
Kết quả cho thấy ngay sau khi nhai kẹo mastic trong 15 phút, tổng lượng vi khuẩn và nồng độ S. mutans giảm rõ rệt (P < 0,001) [2]. Mức giảm vi khuẩn lactobacilli ở giai đoạn đầu chưa có ý nghĩa thống kê (P > 0,05) [2]. Tuy nhiên, đến mốc 135 phút, lượng S. mutans, lactobacilli và tổng vi khuẩn trong khoang miệng ở nhóm nhai kẹo mastic đều thấp hơn rõ rệt so với nhóm nhai sáp paraffin giả dược (P < 0,001) [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận nhai kẹo cao su mastic có thể hữu ích trong việc ngăn ngừa tổn thương sâu răng [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu cho thấy kẹo cao su mastic mang lại lợi ích giảm tải lượng vi khuẩn gây hại trong nước bọt trong khoảng thời gian từ 15 đến 135 phút sau khi nhai [1], [2]. Điều này chứng minh tiềm năng hỗ trợ bảo vệ men răng tạm thời sau bữa ăn. Tuy vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng mức giới hạn của các bằng chứng này.
Đầu tiên, các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ theo dõi sự thay đổi vi khuẩn trong vài giờ ngắn ngủi [1], [2]. Chưa có nghiên cứu can thiệp dài hạn nhiều tháng hoặc nhiều năm để khẳng định nhai kẹo mastic sẽ làm giảm tỷ lệ sâu răng thực tế trên lâm sàng. Việc giảm vi khuẩn trong nước bọt không hoàn toàn đồng nghĩa với việc loại bỏ sạch mảng bám bám dính trên các kẽ răng [4].
Thứ hai, số lượng người tham gia trong các nghiên cứu lâm sàng còn rất khiêm tốn, chẳng hạn nghiên cứu năm 2006 chỉ thực hiện trên 25 người tình nguyện [1]. Các đặc tính hấp thu của nhựa mastic tự nhiên qua đường tiêu hóa cũng bị hạn chế do tính tan trong nước kém [6]. Do đó, tác dụng của sản phẩm này chủ yếu diễn ra tại chỗ trong khoang miệng chứ không có tác dụng toàn thân đối với sức khỏe răng miệng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẹo nhai mastic
Nhiều người lầm tưởng nhai kẹo cao su mastic có thể thay thế hoàn toàn cho bàn chải đánh răng và chỉ nha khoa. Đây là suy nghĩ sai lầm. Kẹo cao su chỉ có thể làm sạch bề mặt nhai và hòa tan vi khuẩn tự do trong nước bọt [1], [2], hoàn toàn không thể làm sạch các mảng bám cứng đầu ở kẽ răng và viền nướu [3], [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng kẹo cao su mastic có thể "chữa lành" lỗ sâu răng đã hình thành. Khi men răng đã bị axit phá hủy tạo thành khiếm khuyết mô cứng, không có loại kẹo nào có thể tái tạo lại tổn thương này [3], [4]. Việc nhai kẹo chỉ hỗ trợ kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn sinh axit để phòng ngừa, không thể điều trị thay thế thủ thuật nha khoa.
Cũng cần lưu ý rằng bã kẹo sau khi nhai chứa rất nhiều vi khuẩn khoang miệng bám dính [7]. Một nghiên cứu về hệ vi sinh trên bã kẹo cao su thải bỏ cho thấy vi khuẩn liên cầu khuẩn có thể tồn tại nhiều tuần trên bã kẹo ngoài môi trường [7]. Vứt bã kẹo bừa bãi không chỉ làm mất vệ sinh môi trường mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát tán vi khuẩn [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù thử nghiệm tế bào cho thấy dịch chiết mastic ở nồng độ thử nghiệm không gây độc [1], những người có tiền sử dị ứng với các loại nhựa thực vật cần thận trọng. Nếu xuất hiện dấu hiệu kích ứng niêm mạc miệng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức.
Những người đang gặp vấn đề về khớp thái dương hàm hoặc đau mỏi cơ hàm không nên nhai kẹo cao su thường xuyên. Động tác nhai liên tục có thể làm gia tăng áp lực lên khớp cắn và khiến tình trạng đau mỏi hàm trở nên nghiêm trọng hơn.
Người đang mang các khí cụ chỉnh nha hoặc răng giả tháo lắp cần lưu ý độ dính của kẹo cao su. Mặc dù nghiên cứu cho thấy kẹo mastic hỗ trợ giảm vi khuẩn ở người niềng răng [2], người dùng vẫn nên tham khảo ý kiến của nha sĩ để tránh nguy cơ làm bong tuột mắc cài hoặc dính vào khí cụ nha khoa.
Gợi ý áp dụng trong đời sống hàng ngày
Để khai thác lợi ích bảo vệ răng miệng từ kẹo cao su mastic, bạn có thể áp dụng theo các bước sau:
- Nhai kẹo sau các bữa ăn chính hoặc bữa phụ, đặc biệt vào những thời điểm không tiện đánh răng ngay lập tức. Thời gian nhai khuyến nghị dựa trên các nghiên cứu là khoảng 15 phút [1], [2].
- Luôn kiểm tra thành phần sản phẩm, đảm bảo kẹo không chứa đường sucrose. Đường thông thường sẽ bị S. mutans lên men thành axit, làm mất đi tác dụng kháng khuẩn của mastic [4].
- Sau khi nhai xong, gói bã kẹo cẩn thận vào giấy và bỏ vào thùng rác kín để đảm bảo vệ sinh công cộng, vì bã kẹo có thể lưu giữ vi khuẩn khoang miệng trong nhiều tuần [7].
- Tuyệt đối duy trì thói quen đánh răng ít nhất 2 lần mỗi ngày với kem đánh răng chứa khoáng chất và sử dụng chỉ nha khoa để làm sạch kẽ răng.
Nhai kẹo cao su mastic tự nhiên là một biện pháp hỗ trợ vệ sinh răng miệng tiện lợi, giúp giảm mật độ vi khuẩn Streptococcus mutans và hạn chế tạo axit trong nước bọt [1], [2]. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ phát huy hiệu quả khi kết hợp cùng chế độ vệ sinh răng miệng chuẩn mực và chế độ ăn hạn chế đường. Để bảo vệ men răng bền vững, thăm khám nha khoa định kỳ vẫn là giải pháp không thể thay thế.
