Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (thường gọi tắt là khuẩn HP) ở dạ dày là tình trạng vô cùng phổ biến, khiến nhiều người lo lắng tìm kiếm các liệu pháp tự nhiên nhằm tránh tác dụng phụ của thuốc tây. Nhựa mastic—còn gọi là nhũ hương có nguồn gốc từ đảo Chios thuộc Hy Lạp—được quảng bá rầm rộ với công dụng diệt khuẩn HP, giảm viêm loét đường tiêu hóa. Nhiều người băn khoăn: liệu loại thảo dược này có thực sự diệt sạch được vi khuẩn HP như lời đồn?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là: Nhựa mastic có khả năng kháng khuẩn, ức chế khuẩn HP rất rõ trong phòng thí nghiệm và trên động vật, nhưng thử nghiệm trực tiếp trên người lại cho thấy nó không thể tiệt trừ được khuẩn HP. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng nhựa mastic để thay thế phác đồ kháng sinh của bác sĩ.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về nhựa mastic
Nhựa mastic là chất nhựa tự nhiên thu hoạch từ cây Pistacia lentiscus, loài thực vật được trồng đặc hữu tại hòn đảo Chios của Hy Lạp [1], [2]. Trong lịch sử y học cổ truyền Hy Lạp, loại nhựa này đã được ứng dụng hơn 2.500 năm qua để điều trị chứng đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa và từng được nhắc đến trong các tài liệu cổ của danh y Galen hay Dioscorides [2].
Khi tình trạng kháng thuốc kháng sinh của vi khuẩn HP ngày một gia tăng trên quy mô toàn cầu, nhiều người bệnh có xu hướng tìm về các bài thuốc dân gian [3]. Lời đồn về việc "chỉ cần nhai hoặc uống nhựa mastic là khỏi hẳn vi khuẩn HP" bắt đầu lan truyền. Tuy nhiên, giữa công dụng hỗ trợ truyền thống và khả năng điều trị tiệt căn vi khuẩn theo tiêu chuẩn y khoa hiện đại là một khoảng cách rất lớn cần được chứng minh bằng thực nghiệm.
Cơ chế tác động của nhựa mastic với khuẩn HP
Theo các phân tích sinh hóa, vi khuẩn HP là thủ phạm chính gây viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày - tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày [1], [4]. Tác nhân này kích thích hoạt hóa tế bào bạch cầu trung tính thông qua protein hoạt hóa bạch cầu trung tính (HPNAP), thúc đẩy bạch cầu bám dính vào tế bào nội mô mạch máu và gây phản ứng viêm kéo dài [4], [5].
Nghiên cứu cấu trúc chỉ ra các chuỗi arabino-galactan protein (AGP) chiết xuất từ nhựa mastic có khả năng ức chế sự kích hoạt của tế bào bạch cầu trung tính và cản trở bạch cầu bám dính vào nội mô trong điều kiện in vitro [4], [5]. Ngoài ra, các hoạt chất thuộc nhóm axit triterpenic (nổi bật là axit isomasticadienolic) cùng các hợp chất như alpha-terpineol và (E)-methyl isoeugenol trong tinh dầu mastic giúp phá vỡ màng tế bào vi khuẩn, tạo ra các bọng biến dạng và phân mảnh cấu trúc tế bào khuẩn HP [1], [6], [7].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm: Khả năng diệt khuẩn mạnh mẽ
Trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), nhựa mastic bộc lộ hoạt tính kháng khuẩn rất ấn tượng trước các chủng HP phân lập từ bệnh nhân viêm, loét và ung thư dạ dày [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2001 đánh giá nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) của nhựa mastic trên các mẫu vi khuẩn HP lâm sàng [6]. Kết quả đo lường cho thấy ở nồng độ 125 microg/ml, nhựa mastic tiêu diệt được 50% số chủng vi khuẩn được thử nghiệm [6]. Khi nâng nồng độ lên 500 microg/ml, tỷ lệ chủng khuẩn bị tiêu diệt đạt tới 90% [6]. Kính hiển vi điện tử truyền qua ghi nhận hoạt chất gây biến dạng cấu trúc, làm phồng rộp và vỡ vụn tế bào vi khuẩn [6].
Đến năm 2007, một nghiên cứu khác tiến hành phân tách dịch chiết toàn phần không chứa polymer của nhựa mastic thành hai phần: phân đoạn axit và phân đoạn trung tính [7]. Khi thử nghiệm trên 11 chủng HP lâm sàng, phân đoạn axit thể hiện hoạt tính mạnh nhất với nồng độ diệt khuẩn tối thiểu là 0,139 mg/ml [7]. Hoạt chất đơn lẻ mạnh nhất được xác định là axit isomasticadienolic với MBC đạt 0,202 mg/ml (tương đương 0,443 mM) [7]. Nghiên cứu năm 2014 cũng bổ sung thêm bằng chứng: hai thành phần alpha-terpineol và (E)-methyl isoeugenol có hoạt tính chống lại 4 chủng HP kháng thuốc khác nhau [1].
Thử nghiệm trên động vật: Giảm mật độ nhưng không hết viêm
Bước qua giai đoạn thử nghiệm trên cơ thể sống, nghiên cứu năm 2007 tiếp tục thử nghiệm dịch chiết mastic toàn phần loại bỏ polymer (TMEWP) trên chuột bị nhiễm vi khuẩn HP chủng SS1 [7].
Chuột thí nghiệm được cho dùng dịch chiết này liên tục trong 3 tháng với liều lượng trung bình 0,75 mg/ngày [7]. Kết quả cho thấy mật độ cư trú của vi khuẩn HP trong mô dạ dày chuột giảm khoảng 30 lần (tương đương giảm 1,5 log CFU/g mô) [7].
Mặc dù giảm mạnh số lượng vi khuẩn, nghiên cứu chỉ ra một giới hạn lớn: việc dùng dịch chiết mastic không hề làm giảm tình trạng thâm nhiễm tế bào viêm mạn tính cũng như không làm giảm hoạt tính của viêm dạ dày mạn tính trên mô hình chuột [7]. Điều này cho thấy vi khuẩn chỉ bị ức chế mật độ chứ không được loại trừ triệt để, và phản ứng viêm tại niêm mạc dạ dày vẫn tiếp diễn.
Bằng chứng lâm sàng trên người: Thất bại trong việc tiệt trừ HP
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực trong ống nghiệm và trên chuột, thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người lại cho kết quả hoàn toàn trái ngược.
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành kiểm tra khả năng ức chế hoặc tiệt trừ khuẩn HP của nhựa mastic trên người [8]. Nghiên cứu tuyển chọn 9 bệnh nhân nhiễm khuẩn HP xác định qua nội soi, không có ổ loét dạ dày tá tràng [8]. Các bệnh nhân được chỉ định uống nhựa mastic với liều 1 g mỗi lần, 4 lần mỗi ngày (tổng liều 4 g/ngày) duy trì liên tục trong 14 ngày [8]. Tình trạng nhiễm khuẩn được đánh giá qua xét nghiệm hơi thở urea gắn đồng vị C13 (UBT) tại 3 thời điểm: ngay trước điều trị, vào ngày thứ 15 và 5 tuần sau khi ngưng uống [8].
Kết quả trên 8 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm cho thấy: nhựa mastic không có bất kỳ tác động nào đến tình trạng vi khuẩn HP ở tất cả người tham gia [8]. Toàn bộ bệnh nhân vẫn dương tính với khuẩn HP sau điều trị [8]. Điểm số delta trên xét nghiệm hơi thở không thay đổi đáng kể: điểm trung bình trước điều trị là 19,1 +/- 3,7 và sau 15 ngày điều trị là 18,7 +/- 3,8 (chỉ số P = 0,8) [8]. Nhóm nghiên cứu kết luận dù có tác dụng in vitro, nhựa mastic hoàn toàn không có hiệu quả tiệt trừ HP trên cơ thể người [8].
Hiểu lầm thường gặp: Nhựa mastic thay thế được kháng sinh?
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế kháng sinh để chữa khỏi dứt điểm nhiễm khuẩn HP dạ dày. Các nghiên cứu tổng quan khẳng định việc tiệt trừ HP chuẩn hiện nay vẫn bắt buộc phải phối hợp nhiều loại kháng sinh cùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [1], [3].
Nhiều người đọc các thông tin về khả năng diệt khuẩn 90% hay giảm khuẩn 30 lần của nhựa mastic rồi tự ý bỏ thuốc được kê đơn [6], [7]. Họ không nhận ra rằng môi trường dạ dày người rất phức tạp: dịch vị axit, nhu động co bóp và lớp chất nhầy bảo vệ khiến hoạt chất không đạt được nồng độ diệt khuẩn như trong đĩa petri [8]. Tự ý dùng mastic đơn độc để "chữa HP" không những không diệt được mầm bệnh mà còn khiến vi khuẩn tồn tại dai dẳng, làm tăng nguy cơ loét tiến triển và loạn sản niêm mạc [1], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có chẩn đoán xác định nhiễm HP kèm viêm trợt, loét dạ dày - tá tràng hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư dạ dày tuyệt đối không dùng nhựa mastic để thay thế thuốc đặc trị. Việc chậm trễ tiệt trừ vi khuẩn theo phác đồ y khoa chuẩn có thể làm bệnh tiến triển nặng hơn thành teo niêm mạc hay dị sản ruột [1].
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có về tác dụng kháng khuẩn của mastic chỉ mới thực hiện trên chủng vi khuẩn phân lập, trên chuột hoặc nhóm nhỏ người trưởng thành [1], [6], [7], [8]. Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá tính an toàn và hiệu quả của việc dùng nhựa mastic liều cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ nhũ hương.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu quan tâm đến nhựa mastic, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là một thảo dược truyền thống hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm triệu chứng khó chịu dạ dày ở mức độ vừa phải, chứ không xem là thuốc diệt khuẩn [2], [8].
Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn HP hoặc gặp các triệu chứng đau thượng vị, ợ hơi, đầy trướng, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa. Nếu được chỉ định phác đồ diệt HP, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc kháng sinh được kê. Nếu muốn dùng thêm các sản phẩm chứa nhựa mastic để hỗ trợ làm dịu dạ dày, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo sản phẩm không gây tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.
