Cà chua là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, từ bát canh chua đến đĩa salad khai vị. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng ăn cà chua mỗi ngày có thể giúp hạ huyết áp và chữa bệnh tim mạch. Điều này khiến không ít người có huyết áp cao vội vã bổ sung thật nhiều cà chua vào bữa ăn với hy vọng kiểm soát được chỉ số của mình.

Thực tế, cà chua chứa nhiều hợp chất sinh học có lợi như lycopene và các dưỡng chất hỗ trợ sức khỏe mạch máu. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy thực phẩm này chỉ mang lại tác dụng hỗ trợ hạ nhẹ huyết áp ở mức độ nhất định chứ không thể thay thế phác đồ điều trị hay thuốc uống theo chỉ định của bác sĩ.

Vì sao cà chua được chú ý trong việc kiểm soát huyết áp?

Cà chua được quan tâm đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe tim mạch nhờ chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất thực vật. Nổi bật nhất trong số đó là lycopene – một sắc tố carotenoid tạo nên màu đỏ đặc trưng của quả cà chua và đóng vai trò như một chất chống oxy hóa mạnh mẽ.

Ngoài lycopene, cà chua cùng các chế phẩm từ loại quả này còn chứa các hợp chất polyphenol tự nhiên và chiết xuất sinh học. Các thử nghiệm bước đầu ghi nhận một số chiết xuất từ cà chua có đặc tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) tự nhiên, hỗ trợ làm giãn mạch và điều hòa dòng máu [1].

Bên cạnh đó, quá trình oxy hóa lipid trong cơ thể là một trong những nguyên nhân thúc đẩy tổn thương nội mô mạch máu. Hoạt chất chống oxy hóa trong quả cà chua giúp giảm bớt tình trạng căng thẳng oxy hóa, từ đó hỗ trợ cải thiện độ co giãn của thành mạch và duy trì tuần hoàn máu ổn định [2], [3].

Các nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận lợi ích ra sao?

Lợi ích của việc tiêu thụ cà chua đối với huyết áp đã được kiểm chứng qua các dữ liệu theo dõi dịch tễ học dài hạn trên số lượng lớn người tham gia. Một nghiên cứu công bố năm 2023 thực hiện trong khuôn khổ thử nghiệm PREDIMED đã theo dõi 7.056 người lớn tuổi có nguy cơ tim mạch cao (với 82,5% người đã bị tăng huyết áp) trong suốt 3 năm [4]. Lượng cà chua tiêu thụ hàng ngày được đo lường qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và chia làm 4 nhóm: dưới 44 g, 44-82 g, 82-110 g và trên 110 g mỗi ngày [4].

Kết quả cho thấy ở nhóm tiêu thụ trung bình (44-82 g/ngày), chỉ số huyết áp tâm trương giảm nhẹ khoảng 0,65 mmHg so với nhóm ăn ít nhất (<44 g/ngày) [4]. Mối liên hệ giảm huyết áp này thể hiện rõ rệt ở những người đang mắc tăng huyết áp độ 1 [4]. Đáng chú ý, ở 1.097 người chưa mắc bệnh lúc đầu, việc ăn trên 110 g cà chua mỗi ngày giúp giảm 36% nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp so với nhóm tiêu thụ thấp nhất [4].

Ở góc độ tổng hợp, một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 21 thử nghiệm can thiệp trên người trưởng thành đã chỉ ra việc bổ sung lycopene giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,66 mmHg [3]. Đồng thời, các can thiệp bằng cà chua còn giúp cải thiện độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) thêm 2,53% và giảm nồng độ cholesterol LDL cũng như chỉ số viêm IL-6 [3].

Một số thử nghiệm quy mô nhỏ với các chiết xuất từ cà chua cũng ghi nhận kết quả khả quan. Thử nghiệm năm 2005 trên 31 bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 dùng viên nang 250 mg chiết xuất cà chua (chứa 15 mg lycopene) trong 8 tuần cho thấy huyết áp tâm thu giảm từ 144 mmHg xuống 134,02 mmHg, và huyết áp tâm trương giảm từ 87,44 mmHg xuống 83,38 mmHg [5]. Một thử nghiệm chéo năm 2008 trên bệnh nhân tăng huyết áp mức độ trung bình dùng 250 mg chiết xuất cà chua mỗi ngày trong 6 tuần cũng ghi nhận huyết áp tâm thu giảm từ 145 mmHg xuống 132,2 mmHg ở một nhóm và từ 140,4 mmHg xuống 128,7 mmHg ở nhóm còn lại [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu chéo mù đôi trên 12 người tiền tăng huyết áp cho thấy dùng một liều duy nhất 150 mg chiết xuất cà chua Fruitflow giúp hạ huyết áp trung bình 24 giờ và giảm phản ứng kết tập tiểu cầu so với giả dược [1].

Bằng chứng trái chiều: Khi cà chua không mang lại khác biệt

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại sự mâu thuẫn đáng kể. Không phải nghiên cứu nào cũng chứng minh được rằng việc bổ sung cà chua hay hoạt chất của nó đem lại lợi ích hạ huyết áp rõ rệt.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2012 theo dõi 225 người thừa cân mức độ vừa, không có bệnh nền, trong độ tuổi từ 40 đến 65 [6], [5]. Những người tham gia được chia vào các chế độ ăn ít cà chua, ăn giàu thực phẩm từ cà chua (tương đương 32-50 mg lycopene/ngày), hoặc dùng viên bổ sung 10 mg lycopene mỗi ngày trong suốt 12 tuần [6]. Kết quả kiểm tra huyết áp, độ cứng động mạch, lipid máu và các dấu ấn viêm đều không có sự thay đổi đáng kể giữa các nhóm [6], [5].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2019 so sánh 200 g nước ép cà chua tiêu chuẩn với nước ép cà chua bổ sung thêm 1 g chiết xuất polyphenol trên 26 bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 [7]. Sau thời gian can thiệp, nhóm uống nước ép cà chua thông thường chỉ ghi nhận sự sụt giảm cholesterol toàn phần và LDL-C, trong khi các chỉ số huyết áp và các thông số chống oxy hóa khác không có sự khác biệt rõ rệt [7].

Đặc biệt, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 đánh giá 34 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã kết luận: mặc dù lycopene làm giảm đáng kể nồng độ malondialdehyde (MDA) giúp giảm căng thẳng oxy hóa, nhưng cà chua và lycopene không tạo ra tác động có ý nghĩa thống kê lên huyết áp tâm thu hay huyết áp tâm trương, cũng như không cải thiện chỉ số mỡ máu, đường huyết hay cân nặng [2].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm phổ biến

Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, có thể thấy cà chua mang lại những giá trị sinh học nhất định trong việc hỗ trợ hệ tim mạch, nhưng bức tranh thực tế đòi hỏi cái nhìn khách quan.

Lợi ích thực tế được xác nhận là cà chua cung cấp hoạt chất lycopene giúp hỗ trợ chống oxy hóa và hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở mức độ nhẹ [2], [3]. Việc duy trì thói quen ăn trên 110 g cà chua mỗi ngày có liên quan đến việc hỗ trợ phòng ngừa và giảm nguy cơ khởi phát bệnh tăng huyết áp ở người chưa mắc bệnh [4].

Tuy nhiên, hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem cà chua như một loại "thần dược" có thể hạ huyết áp tức thì hoặc thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ áp. Một thử nghiệm năm 2009 về chiết xuất cà chua và sô cô la đen cho người tiền tăng huyết áp đã lưu ý rằng mức giảm huyết áp nếu có từ các liệu pháp thực phẩm thường khá khiêm tốn [8]. Những thay đổi nhỏ này tương đương với mức đạt được từ lối sống lành mạnh chung như duy trì chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường từ 18,5-24,5, ăn nhiều rau quả, giảm chất béo bão hòa và tập thể dục vừa phải từ 30 phút mỗi ngày trở lên [8]. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang chỉ ăn cà chua là một sai lầm nguy hiểm có thể dẫn tới những biến cố tim mạch khó lường.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng cà chua?

Mặc dù cà chua rất bổ dưỡng, không phải ai cũng có thể tiêu thụ loại quả này một cách tùy tiện với số lượng lớn mỗi ngày. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi đưa cà chua vào khẩu phần thường xuyên:

  • Người có bệnh lý thận mạn tính: Cà chua là loại thực phẩm giàu khoáng chất. Những bệnh nhân suy thận cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng điện giải nạp vào theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để tránh gánh nặng cho thận.
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc tim mạch: Những người đang sử dụng thuốc kê đơn không được tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc để thay bằng cà chua hay các sản phẩm chiết xuất bổ sung. Mọi thay đổi về chế độ dinh dưỡng chuyên biệt đều cần tham vấn ý kiến chuyên gia y tế.
  • Người có vấn đề về dạ dày hoặc tiêu hóa: Hàm lượng axit tự nhiên trong cà chua có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến cảm giác ợ nóng hoặc khó chịu ở người bị viêm loét dạ dày tá tràng và trào ngược dạ dày thực quản.

Áp dụng cà chua an toàn và hiệu quả vào bữa ăn

Để tận dụng tối đa các thành phần dinh dưỡng từ cà chua mà vẫn đảm bảo tính an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng có thể tham khảo một số hướng dẫn thực hành sau:

  • Lượng dùng phù hợp: Dựa trên dữ liệu theo dõi, mức tiêu thụ khoảng một quả cà chua vừa (tương đương 82-110 g hoặc trên 110 g mỗi ngày) được xem là khẩu phần hợp lý để góp phần phòng ngừa nguy cơ tăng huyết áp trong một chế độ ăn tổng thể lành mạnh [4].
  • Cách chế biến: Lycopene là hoạt chất tan trong chất béo. Khi chế biến cà chua qua nhiệt độ và kết hợp cùng một lượng nhỏ dầu thực vật lành mạnh như dầu ô liu, khả năng hấp thu lycopene của cơ thể sẽ được tối ưu hóa tốt hơn so với khi ăn sống đơn thuần.
  • Lựa chọn sản phẩm: Nên ưu tiên cà chua tươi hoặc các loại nước ép cà chua nguyên chất không thêm muối. Cần hạn chế tối đa các loại sốt cà chua đóng hộp nhiều gia vị, muối natri hoặc đường bổ sung, vì lượng natri cao là yếu tố bất lợi trực tiếp đối với người có huyết áp cao.

Cà chua là một loại thực phẩm lành mạnh, cung cấp chất chống oxy hóa lycopene hỗ trợ sức khỏe thành mạch và giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp khi dùng đều đặn. Dẫu vậy, đây chỉ là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thể chữa khỏi bệnh hay thay thế thuốc điều trị chuyên khoa. Hãy duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực thường xuyên và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ để bảo vệ huyết áp một cách an toàn nhất.