Ăn cay khi bị ruột kích thích: Capsaicin tác động đường ruột thế nào?

Nỗi ám ảnh sau những bữa ăn cay

Nhiều người có thói quen thêm ớt hoặc sa tế vào bữa ăn để kích thích vị giác. Tuy nhiên, với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, vị cay nồng này thường đi kèm cảm giác quặn thắt và đau rát dữ dội.

Các triệu chứng tiêu hóa sau khi ăn rất phổ biến ở nhóm bệnh nhân mắc rối loạn tiêu hóa chức năng, được ghi nhận ở khoảng 25% đến 64% người bệnh hội chứng ruột kích thích (IBS) ^[1]. Bệnh nhân IBS thường phàn nàn về các phản ứng bất lợi liên quan đến nhiều loại thực phẩm khác nhau ^[1]. Trong đó, ớt và các món cay đứng đầu danh sách tác nhân gây kích ứng đường ruột nhanh chóng ^[1].

Capsaicin – hoạt chất chính tạo nên vị cay của ớt – chính là nguyên nhân kích hoạt các thụ thể cảm giác trong ống tiêu hóa, dẫn đến tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng và đau bụng cấp tính [1, 2].

Capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 gây đau rát ra sao?

Ớt là gia vị cay được dùng phổ biến trên khắp châu Á, mang hoạt chất sinh học quan trọng mang tên capsaicin ^[1]. Khi đi vào ống tiêu hóa, capsaicin tác động trực tiếp lên thụ thể tiềm tàng vanilloid-1 (TRPV1) [1, 2].

Thụ thể TRPV1 hiện diện trên các sợi thần kinh cảm giác của đường ruột ^[1]. Khi capsaicin gắn vào TRPV1, nó kích hoạt tín hiệu truyền cảm giác nóng rát và đau đớn từ ruột về hệ thần kinh trung ương ^[1]. Ở người bình thường, phản ứng này có thể chỉ dừng lại ở mức cảm nhận hơi ấm hoặc cay nhẹ.

Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây ghi nhận mật độ các sợi thần kinh cảm giác bộc lộ thụ thể TRPV1 gia tăng rõ rệt trong ống tiêu hóa của bệnh nhân mắc rối loạn tiêu hóa chức năng và tăng nhạy cảm nội tạng ^[1]. Do mật độ thụ thể này dày đặc hơn, đường ruột của người bệnh IBS trở nên nhạy cảm quá mức với capsaicin [1, 2]. Sự kích thích này lập tức gây ra các cơn co thắt cơ trơn bất thường và cảm giác bỏng rát dọc theo khung đại tràng ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đồ cay và ruột kích thích?

Mối liên hệ giữa ớt cay, thụ thể TRPV1 và các triệu chứng tiêu hóa đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành so sánh thói quen ăn uống giữa hai nhóm: người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) và người không mắc bệnh ^[2]. Kết quả cho thấy thói quen tiêu thụ đồ ăn cay có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm ^[2]. Đáng chú ý, các bệnh nhân IBS tiêu thụ nhiều thực phẩm cay hơn cả về số lượng trong mỗi lần ăn lẫn tần suất ăn ^[2].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra rằng bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng và IBS đều rất nhạy cảm với capsaicin hoặc thực phẩm chứa capsaicin ^[2]. Capsaicin tác động lên TRPV1 làm trung gian kích hoạt tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng ^[2]. Một nghiên cứu đa trung tâm trên quần thể người Hàn Quốc và Nhật Bản được trích dẫn cho thấy: bất kể kiểu gen TRPV1 và tình trạng nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, các triệu chứng đường tiêu hóa trên xuất hiện phổ biến hơn ở những bệnh nhân ăn nhiều đồ cay ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2021 là thiết kế thí điểm (pilot study), do đó các tác giả nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để xác nhận liệu mối tương quan giữa capsaicin và triệu chứng rối loạn tiêu hóa chức năng có phụ thuộc vào thời gian kéo dài, liều lượng đơn lẻ và tần suất nạp vào hay không ^[2].

Một tổng quan lâm sàng công bố năm 2010 phân tích chi tiết tác động của ớt và gạo lên các rối loạn tiêu hóa chức năng ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiếp xúc cấp tính với capsaicin hoặc ớt có thể làm trầm trọng thêm tình trạng đau bụng và cảm giác nóng rát ở bệnh nhân khó tiêu và IBS ^[1]. Sự gia tăng sợi thần kinh mang thụ thể TRPV1 ở bệnh nhân là lời giải thích sinh học rõ ràng nhất cho hiện tượng này ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng lưu ý một giới hạn là các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá việc sử dụng ớt mạn tính hiện mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ ^[1].

Hiện tượng trơ cảm giác: Con dao hai lưỡi

Dù việc ăn cay cấp tính gây bùng phát cơn đau, các tài liệu khoa học lại ghi nhận một hiện tượng đối lập thú vị khi tiếp xúc lâu dài [1, 2].

Trái ngược với suy nghĩ thông thường, việc nạp capsaicin hoặc ớt trong thời gian dài có thể làm giảm nhạy cảm (trơ cảm giác) và cải thiện triệu chứng ở một số bệnh cảnh [1, 2]. So với giả dược, ớt đỏ giúp cải thiện hiệu quả các triệu chứng khó tiêu, nhờ cơ chế làm mất cảm giác của các sợi thần kinh cảm thụ đau C ở dạ dày dưới tác động kéo dài của capsaicin ^[2]. Việc sử dụng kéo dài các chất chủ vận capsaicin tự nhiên hoặc ớt cũng được ghi nhận giúp làm giảm triệu chứng khó tiêu và bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) ^[1].

Tỷ lệ sử dụng món cay cao tại châu Á có thể làm biến đổi cảm giác nóng rát tiêu hóa ở bệnh nhân mắc rối loạn tiêu hóa chức năng ^[1]. Các nghiên cứu tại châu Á ghi nhận tỷ lệ triệu chứng ợ nóng ở bệnh nhân GERD thấp hơn tại một số quốc gia ^[1]. Tuy nhiên, việc cố gắng ăn cay liên tục để đường ruột "quen dần" là con dao hai lưỡi, đặc biệt nguy hiểm với người đang có đợt bùng phát IBS vì nó dễ kích hoạt các đợt đau quặn và rối loạn phân nghiêm trọng trước khi đạt được bất kỳ sự thích nghi nào ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về đồ ăn cay và dị ứng thức ăn

Nhiều người khi bị đau bụng, tiêu chảy sau khi ăn đồ cay thường vội kết luận mình bị dị ứng thực phẩm. Tuy nhiên, cơ chế tác động của capsaicin là sự kích ứng thần kinh thông qua thụ thể TRPV1 chứ không hoàn toàn đồng nghĩa với phản ứng dị ứng miễn dịch kinh điển [1, 2].

Nghiên cứu về quá mẫn thực phẩm chỉ ra rằng hội chứng ruột kích thích có cơ chế sinh lý bệnh phức tạp và chưa được hiểu biết đầy đủ ^[3]. Nhiều bệnh nhân IBS có tiền sử không dung nạp thức ăn, nhưng dữ liệu từ các nghiên cứu loại trừ và thử lại chế độ ăn vẫn chưa đưa ra kết luận dứt khoát ^[3]. Hiện chưa có dấu ấn sinh học hữu ích nào trên lâm sàng để xét nghiệm quá mẫn thực phẩm ở bệnh nhân IBS ^[3]. Các thử nghiệm trên da và kháng thể huyết thanh (IgG, IgE) đã được áp dụng nhưng các dữ liệu công bố vẫn còn nhập nhằng, chưa thống nhất ^[3].

Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng và thực nghiệm cũng gợi ý yếu tố ăn uống có vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh IBS ^[4]. Việc loại trừ thức ăn dựa trên kháng thể IgG huyết thanh ở bệnh nhân IBS đã cho thấy sự giảm triệu chứng đáng kể so với chế độ ăn kiêng không dựa trên kháng thể này ^[4]. Ngoài ra, mật độ dưỡng bào (mast cells) và chất trung gian của chúng gia tăng trong niêm mạc ruột của bệnh nhân IBS, đặc biệt nằm rất gần các sợi thần kinh ruột ^[4]. Tăng mật độ dưỡng bào có thể là hệ quả của phản ứng quá mẫn cục bộ với kháng nguyên thức ăn, nhưng dạng quá mẫn cục bộ này hiện nằm ngoài tầm với của các phương pháp chẩn đoán lâm sàng thông thường ^[4].

Do đó, người bệnh không nên tự ý quy chụp triệu chứng ăn cay là dị ứng rồi tự ý mua thuốc kháng dị ứng để điều trị mà bỏ qua việc quản lý kích thích thần kinh ruột.

Ai nên thận trọng với thực phẩm chứa capsaicin?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tạm thời kiêng hoàn toàn các món cay chứa capsaicin:

• Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS): Tiếp xúc cấp tính với ớt cay dễ làm bùng phát cơn đau thắt bụng dữ dội và cảm giác nóng rát ruột do sự tăng sinh sợi thần kinh mang thụ thể TRPV1 ^[1].
• Người mắc chứng khó tiêu chức năng: Việc ăn nhiều đồ cay có liên quan đến việc gia tăng các triệu chứng đường tiêu hóa trên ^[2].
• Người đang trong đợt viêm hoặc kích ứng đường ruột cấp: Capsaicin kích hoạt mạnh mẽ thụ thể cảm giác đau nội tạng, có thể khiến cảm giác khó chịu lan rộng [1, 2].

Nếu người bệnh có các bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đang phải dùng thuốc điều trị, việc thay đổi chế độ ăn uống cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn.

Gợi ý áp dụng chế độ ăn uống an toàn

Để kiểm soát triệu chứng đường ruột mà không làm mất cân bằng dinh dưỡng, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Lựa chọn nguồn tinh bột an toàn: Nghiên cứu cho thấy cơm gạo được hấp thu hoàn toàn ở ruột non, sinh rất ít khí trong lòng ruột và có tính sinh dị ứng thấp ^[1]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng chứng minh các bữa ăn dựa trên gạo được dung nạp rất tốt và có thể cải thiện các triệu chứng tiêu hóa ở người mắc rối loạn tiêu hóa chức năng ^[1]. Gạo nên là nguồn cung cấp carbohydrate được ưu tiên lựa chọn hàng đầu cho nhóm bệnh nhân này ^[1].
• Kiểm soát và giảm lượng ớt: Bệnh nhân IBS thường có xu hướng tiêu thụ đồ cay nhiều cả về lượng lẫn tần suất ^[2]. Hãy chủ động cắt giảm ớt tươi, hạt tiêu, sa tế khỏi khẩu phần. Chuyển sang dùng các loại thảo mộc tự nhiên nhẹ dịu như gừng, thì là để tạo hương vị cho món ăn mà không kích hoạt thụ thể TRPV1 quá mức.
• Không thử nghiệm dung nạp khi đang đau: Mặc dù việc tiếp xúc mạn tính có thể tạo hiện tượng trơ cảm giác [1, 2], tuyệt đối không tự ý áp dụng phương pháp "ăn cay tăng dần" khi đường ruột đang bất ổn. Bất kỳ sự điều chỉnh nào cũng cần được theo dõi cẩn thận dựa trên phản ứng của cơ thể.

Lời khuyên cho đường ruột khỏe mạnh

Ớt mang lại hương vị hấp dẫn nhưng hoạt chất capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 có thể biến bữa ăn thành nỗi đau đớn cho người mắc hội chứng ruột kích thích [1, 2]. Lắng nghe cơ thể, chủ động cắt giảm vị cay cấp tính và ưu tiên các thực phẩm lành tính như cơm gạo là giải pháp an toàn để bảo vệ hệ tiêu hóa ^[1]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi các triệu chứng tiêu hóa kéo dài.