Ăn chay có trứng sữa có ngừa được ung thư đại trực tràng?

Nhiều người chuyển sang chế độ ăn chay có trứng và sữa (lacto-ovo vegetarian) với hy vọng làm sạch đường tiêu hóa và ngăn ngừa bệnh tật. Ung thư đại trực tràng hiện là một trong những nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu, khiến mong muốn phòng ngừa thông qua dinh dưỡng ngày càng lớn ^[1]. Liệu việc cắt giảm thịt hoàn toàn và chỉ giữ lại trứng, sữa có mang lại lá chắn bảo vệ vững chắc trước khối u tiêu hóa hay không?

Dữ liệu dịch tễ học hiện nay cho thấy câu trả lời không hoàn toàn tuyệt đối. Ăn chay có trứng sữa có thể liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính và ung thư đường tiêu hóa, nhưng bằng chứng riêng cho việc phòng ngừa ung thư đại trực tràng vẫn còn phân tán và chưa thống nhất giữa các quần thể nghiên cứu lớn [1, 2, 4, 8].

Cơ chế tác động của dinh dưỡng tới đường ruột

Hệ tiêu hóa là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với thức ăn, các sản phẩm phân giải và các chất chuyển hóa do vi khuẩn đường ruột tạo ra trong quá trình tiêu hóa ^[2]. Do đó, ung thư đường tiêu hóa thường cho thấy sự phản ứng nhạy bén hơn đối với các chế độ ăn ưu tiên thực vật ^[2].

Ở nhóm ăn chay, sự gia tăng của chất xơ cùng các vitamin như vitamin C đóng vai trò cốt lõi ^[3]. Việc tiêu thụ thường xuyên trái cây cũng được ghi nhận giúp giảm bớt nguy cơ ung thư đại trực tràng, trong khi việc dùng bánh mì trắng, hút thuốc lá và rượu bia lại làm tăng nguy cơ này ^[4].

Bên cạnh đó, việc hạn chế tiêu thụ thịt đỏ đóng vai trò quan trọng. Dữ liệu dịch tễ chỉ ra rằng nhóm người ăn ít thịt có tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn thịt thường xuyên ^[5].

Bức tranh trái ngược giữa Mỹ và Anh

Các dữ liệu nghiên cứu đoàn hệ lớn cung cấp nhiều góc nhìn trái chiều khi đánh giá nguy cơ ung thư tiêu hóa ở người ăn chay.

Nghiên cứu đoàn hệ Adventist Health Study-2 (AHS-2) tại Bắc Mỹ tuyển chọn 96.354 người từ ngày 1/1/2002 đến ngày 31/12/2007, thu về mẫu phân tích gồm 77.659 người ^[1]. Phân tích hồi quy Cox kiểm soát các yếu tố nhiễu về lối sống và nhân khẩu học được tiến hành trong năm 2014 ^[1]. Sau thời gian theo dõi trung bình 7,3 năm, ghi nhận 380 ca ung thư đại tràng và 110 ca ung thư trực tràng ^[1]. Kết quả cho thấy tỷ số nguy cơ (HR) hiệu chỉnh ở nhóm ăn chay có trứng sữa so với nhóm ăn thịt là 0,82 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,65-1,02) ^[1]. Khi tính chung toàn bộ người ăn chay, nguy cơ ung thư đại trực tràng giảm với HR là 0,78 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,64-0,95) ^[1].

Dữ liệu công bố năm 2025 từ đoàn hệ AHS-2 tiếp tục ghi nhận sự giảm nhẹ nguy cơ ung thư nói chung ở người ăn chay, bao gồm nhóm ăn trứng sữa, nhóm ăn chay hoàn toàn và nhóm ăn chay có cá ^[2]. Riêng ở hệ tiêu hóa, tỷ lệ ung thư dạ dày thấp hơn được ghi nhận ở nhóm ăn chay chung và nhóm ăn chay có trứng sữa ^[2].

Ngược lại, nghiên cứu EPIC-Oxford tại Vương quốc Anh theo dõi 63.550 người tuyển chọn từ thập niên 1990 lại đưa ra kết quả bất ngờ ^[6]. Dù tỷ lệ mắc tất cả các loại ung thư kết hợp ở người ăn chay thấp hơn người ăn thịt với tỷ số tỷ lệ mới mắc (IRR) là 0,89 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,80-1,00), tỷ lệ ung thư đại trực tràng ở người ăn chay lại cao hơn so với người ăn thịt, với IRR là 1,39 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 1,01-1,91) ^[6]. Tỷ số mới mắc chuẩn hóa cho ung thư đại trực tràng là 84% ở người ăn thịt nhưng lên tới 102% ở nhóm ăn chay ^[6].

Tại sao lại có sự khác biệt này giữa hai quần thể? Các nhà nghiên cứu giải thích rằng ngoài việc không ăn thịt, chế độ ăn của người ăn chay tại Mỹ có sự khác biệt về chất lượng thực phẩm: họ nạp nhiều chất xơ và vitamin C hơn so với người ăn chay tại Anh ^[3]. Sự thiếu nhất quán này cũng có thể bắt nguồn từ các yếu tố lối sống phi dinh dưỡng chưa được đồng nhất giữa hai nhóm đối tượng ^[3].

Các số liệu dịch tễ học quy mô lớn khác

Nhiều nghiên cứu đoàn hệ khác cũng theo dõi sát sao nhóm đối tượng này nhưng kết quả đối với ung thư ruột chưa thực sự vượt trội.

Nghiên cứu Oxford Vegetarian Study tại Anh theo dõi 10.998 người được tuyển chọn từ năm 1980 đến 1984 ^[4]. Sau 17 năm theo dõi, ghi nhận 95 trường hợp ung thư đại trực tràng mới mắc ^[4]. Nguy cơ tương đối (RR) của người ăn chay so với người không ăn chay là 0,85, nhưng khoảng tin cậy 95% rộng từ 0,55 đến 1,32, cho thấy mức giảm này chưa mang ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[4].

Nghiên cứu từ ngân hàng dữ liệu UK Biobank thực hiện trên 472.377 người trong thời gian theo dõi trung bình 11,4 năm đã phát hiện 5.882 ca ung thư đại trực tràng ^[5]. Kết quả chỉ ra nhóm ăn ít thịt (low meat-eaters) giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng rõ rệt so với nhóm ăn thịt thường xuyên với HR là 0,91 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,86-0,96) ^[5]. Tuy nhiên, nhóm ăn chay chung không ghi nhận mức giảm nguy cơ có ý nghĩa riêng biệt đối với khối u đại trực tràng ^[5].

Tại Mỹ, nghiên cứu PLCO trên 117.673 người theo dõi trung bình 18 năm đánh giá tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ^[7]. Trong số 329 người ăn chay có trứng sữa, nguy cơ tử vong không khác biệt so với nhóm ăn tạp, với HR là 0,99 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,80-1,22) ^[7].

Đáng chú ý, nhóm ăn chay có cá (pesco-vegetarian) lại ghi nhận tín hiệu bảo vệ rõ nét hơn ở đường tiêu hóa. Trong nghiên cứu AHS-2, nhóm ăn chay có cá giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng xuống mức HR là 0,57 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,40-0,82) ^[1]. Nhóm này cũng ghi nhận tỷ lệ ung thư đại trực tràng thấp hơn ở người lớn tuổi trong báo cáo năm 2025 ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn chay

Nhiều người lầm tưởng cứ ăn chay là cơ thể tự động miễn nhiễm với các khối u đại trực tràng. Thực tế, ăn chay có trứng sữa nếu sử dụng nhiều carbohydrate tinh chế, ăn nhiều bánh mì trắng hay đường ngọt vẫn có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh lý đường ruột ^[4]. Việc loại bỏ thịt chỉ là một phần của phương trình bảo vệ sức khỏe [2, 7].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng ăn chay thì không cần đi tầm soát định kỳ. Dữ liệu từ 33.922 người từ 51 tuổi trở lên thuộc nghiên cứu AHS-2 cho thấy người ăn chay ít đi tầm soát ung thư đại trực tràng hơn so với người ăn thịt ^[8]. Tỷ lệ thực hiện tầm soát (nội soi hoặc xét nghiệm máu ẩn trong phân) ở nhóm ăn chay có trứng sữa chỉ đạt tỷ số tỷ lệ lưu hành (PR) là 0,95 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,93-0,97), nhóm ăn thuần chay đạt PR là 0,80 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,77-0,83) ^[8]. Lối suy nghĩ cho rằng mình có lối sống lành mạnh nên ít nguy cơ có thể dẫn đến việc phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn ^[8].

Ai nên thận trọng?

Chế độ ăn chay có trứng sữa không tự động mang lại sự bảo vệ toàn diện cho tất cả mọi người. Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng cần đặc biệt cẩn trọng, bởi yếu tố di truyền đóng vai trò rất lớn và tiền sử gia đình thường thúc đẩy nhu cầu tầm soát cao hơn [5, 6].

Những người có lối sống thiếu lành mạnh như hút thuốc, uống rượu bia hoặc thường xuyên ăn bánh mì trắng cần ý thức rằng việc chuyển sang ăn chay không thể xóa bỏ hoàn toàn tác hại của các thói quen này đối với ruột ^[4].

Bên cạnh đó, nam giới và người chưa lập gia đình cũng cần lưu ý vì dữ liệu chỉ ra nam giới ít tuân thủ xét nghiệm tầm soát hơn nữ giới (PR = 0,93) ^[8]. Chế độ ăn không thể thay thế cho các biện pháp y tế dự phòng chuẩn.

Cách áp dụng vào đời sống hàng ngày

Để tối ưu hóa lợi ích cho đường tiêu hóa khi áp dụng chế độ ăn có trứng sữa, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

• Ưu tiên chất xơ và trái cây tươi: Học hỏi mô hình dinh dưỡng giàu chất xơ và vitamin C của nhóm AHS-2, tăng cường rau củ và ăn trái cây thường xuyên thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm chế biến sẵn [2, 6].
• Cắt giảm tinh bột tinh chế: Thay thế hoàn toàn bánh mì trắng bằng các loại ngũ cốc nguyên cám để tránh làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc ruột ^[4].
• Cân nhắc bổ sung cá: Nếu điều kiện và quan điểm cá nhân cho phép, chế độ ăn chay kèm cá (pesco-vegetarian) cho thấy hiệu quả giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng rõ rệt nhất trong các đoàn hệ lớn [1, 4].
• Tuyệt đối không bỏ qua tầm soát: Tuân thủ lịch nội soi đại tràng hoặc xét nghiệm phân định kỳ theo chỉ dẫn y khoa, không để niềm tin vào chế độ ăn làm chậm trễ cơ hội phát hiện bệnh sớm ^[8].

Ăn chay có trứng sữa đem lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tổng thể, song không phải là tấm khiên bất khả xâm phạm trước ung thư đại trực tràng [1, 2, 8]. Một lối sống lành mạnh kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ, hạn chế đồ chế biến sẵn và duy trì thăm khám y tế định kỳ mới là chìa khóa bảo vệ đường ruột hiệu quả nhất.