Ăn DASH có làm tăng nguy cơ hạ natri máu ở vận động viên?

Nhiều người tập luyện thể thao tìm đến chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) nhằm mục tiêu cải thiện sức khỏe tim mạch và kiểm soát huyết áp. Đặc trưng cốt lõi của chế độ ăn này là cắt giảm lượng natri trong khẩu phần hàng ngày và tăng cường các thực phẩm giàu kali, magie, canxi. Tuy nhiên, việc hạn chế muối nghiêm ngặt khi cơ thể phải vận động cường độ cao lại đặt ra một mối lo ngại lớn về nguy cơ rối loạn điện giải.

Câu trả lời trực tiếp là: việc áp dụng chế độ ăn hạn chế natri nghiêm ngặt như DASH có thể làm gia tăng nguy cơ hạ natri máu ở vận động viên, đặc biệt là nhóm vận động viên sức bền thi đấu kéo dài nhiều giờ và mất nhiều mồ hôi. Lượng chất tan nạp vào thấp khi kết hợp với hiện tượng mất muối qua bài tiết và thói quen uống quá nhiều nước sẽ đẩy nồng độ natri trong máu xuống mức nguy hiểm ^{[1] [2]}.

Hạ natri máu liên quan đến tập luyện là gì?

Hạ natri máu liên quan đến tập luyện (Exercise-Associated Hyponatremia - EAH) là tình trạng nồng độ natri trong huyết tương hoặc máu giảm xuống dưới ngưỡng tham chiếu bình thường, thường được xác định là dưới 135 mmol/L (hoặc mEq/L) ^{[3] [4]}. Tình trạng này có thể xuất hiện ngay trong lúc tập hoặc trong vòng 24 giờ sau khi kết thúc hoạt động thể chất ^[4].

Ở mức độ nặng hơn, nồng độ natri máu có thể tụt xuống dưới 130 mmol/L ^[5], thậm chí dưới hoặc bằng 120 mmol/L, dẫn tới tình trạng lâm sàng nguy kịch ^[4]. Hạ natri máu là nguyên nhân tiềm ẩn gây suy sụp sau tập luyện và có thể dẫn đến tử vong nếu không được can thiệp y tế đúng cách ^{[6] [4]}.

Cơ chế sinh lý bệnh của tình trạng này chủ yếu liên quan đến hiện tượng pha loãng máu do nạp quá nhiều dịch nhược trương cùng với sự bài tiết không thích hợp của hormone chống bài niệu (ADH hay AVP) dưới tác động của các kích thích phi thẩm thấu trong quá trình vận động kéo dài ^{[3] [4]}. Khi đó, việc nạp lượng chất tan (solute) vào cơ thể quá thấp sẽ khiến thận tăng giữ nước tự do, từ đó gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng hạ natri máu có sẵn ^[2].

Mất muối qua mồ hôi và áp lực từ chế độ ăn ít natri

Trong các bộ môn sức bền, bài tiết mồ hôi là cơ chế tự nhiên để làm mát nhưng cũng kéo theo một lượng natri đáng kể ra khỏi cơ thể ^{[6] [3]}. Nếu vận động viên áp dụng chế độ ăn kiêng muối nghiêm ngặt, nguồn dự trữ natri ngoại sinh không đủ để bù đắp sự thiếu hụt trong các buổi tập nặng. Một nghiên cứu ca bệnh năm 2007 ghi nhận trường hợp vận động viên thực hiện thử thách đạp xe tĩnh liên tục trong hai ngày ^[1]. Trong nghiên cứu này, lượng nạp natri của vận động viên chỉ đạt 0,008 g/L (0,03 mmol/L), thấp hơn rất nhiều so với mức khuyến nghị ^[1]. Hậu quả là vận động viên này rơi vào trạng thái hạ natri máu với các biểu hiện lâm sàng như không thể đứng vững, chóng mặt và lú lẫn khi dừng cuộc thi ^[1].

Để phòng ngừa, Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) khuyến nghị mức bổ sung natri từ 0,5 đến 0,7 g/L (tương đương 8,6 đến 12 mmol/L) trong hướng dẫn bù dịch cho các sự kiện kéo dài hơn 1 giờ ^[1]. Đối với các cuộc thi siêu sức bền kéo dài đến 24 giờ, nguy cơ hạ natri máu tăng lên đáng kể, đòi hỏi mức bù muối đề xuất lên tới 1,15 g/L (50 mmol/L) ^[1]. Nếu vận động viên duy trì thực đơn hạn chế muối như DASH mà không có chiến lược bù điện giải riêng biệt khi thi đấu kéo dài, cơ thể sẽ đối mặt với tình trạng thâm hụt muối nghiêm trọng ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tỷ lệ hạ natri máu ở vận động viên?

Các khảo sát thực tế trên đường đua sức bền cho thấy hạ natri máu không phải là hiện tượng hiếm gặp. Một nghiên cứu công bố năm 1990 trên các vận động viên tham gia hai giải chạy siêu marathon 90 km (với 20.335 người xuất phát, 18.031 người về đích) và giải ba môn phối hợp cự ly siêu dài 186 km đã tiến hành đo nồng độ natri máu ^[5]. Trong hai giải chạy 90 km, các vận động viên sử dụng đồ uống có hàm lượng natri clorua thấp (dưới 6,8 mmol/L) ^[5]. Kết quả xét nghiệm ở 315 người ngất xỉu cần điều trị y tế (trong tổng số 626 ca ngất xỉu) cho thấy 27 người (chiếm tỷ lệ 9%) bị hạ natri máu với mức natri dưới 130 mmol/L ^[5]. Đáng chú ý, trường hợp hạ natri máu nặng nhất có nồng độ natri tụt xuống 112 mmol/L và đã bài tiết hơn 7,5 lít nước tiểu loãng trong 17 giờ đầu nhập viện khi được điều trị bằng thuốc lợi tiểu ^[5].

Nghiên cứu khác ghi nhận tại giải marathon Boston cho thấy có tới 13% người hoàn thành cuộc đua bị hạ natri máu, trong đó 0,6% (khoảng 90 vận động viên) rơi vào tình trạng nguy kịch với nồng độ natri máu dưới hoặc bằng 120 mmol/L ^[4]. Nguy cơ hạ natri máu tăng dần theo thời gian thi đấu, đặc biệt là trong khoảng thời gian từ 4 đến 8 giờ sau khi xuất phát ^[3]. Việc sử dụng các loại đồ uống có nồng độ natri thấp được khuyến khích cho các vận động viên thi đấu trên 4 giờ để hạn chế sự suy giảm natri trong tuần hoàn ^[6].

Nguy cơ nhân đôi từ việc uống quá nhiều nước

Dù mất muối là một yếu tố quan trọng, các dữ liệu khoa học khẳng định uống thừa nước (ngộ độc nước) mới là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến hạ natri máu ^{[6] [4]}. Vận động viên có xu hướng cố gắng uống đón đầu cơn khát vì sợ mất nước, dẫn đến tình trạng thừa dịch ^[4]. Mặc dù khả năng bài tiết nước tự do của thận đạt khoảng 800-1000 mL/h và lượng dịch mất qua mồ hôi khi tập luyện ước tính thêm khoảng 500 mL/h (về lý thuyết vận động viên có thể uống tối đa 1,5 L/h mà không ứ nước), nhưng trên thực tế tình trạng pha loãng natri máu thường xảy ra ở tốc độ uống thấp hơn rất nhiều ^[4].

Nghiên cứu bệnh án từ cuộc thi Marathon Suzuki Rock "N" Roll năm 1998 ghi nhận các vận động viên bị hạ natri máu thường có thói quen uống "nhiều nhất có thể" trong và sau cuộc đua, đồng thời họ ít có các dấu hiệu mất nước lâm sàng ^[7]. Hiện tượng hấp thu lượng nước ứ đọng trong đường tiêu hóa ngay sau khi kết thúc cuộc đua cũng có thể khiến nồng độ natri máu tụt dốc đột ngột, giải thích cho việc vận động viên vẫn tỉnh táo tạm thời rồi đột ngột phù não sau khoảng 30 phút về đích ^[7]. Tình trạng tụt natri máu càng muộn thì nồng độ ghi nhận được càng thấp ^[7].

Dấu hiệu nhận biết và các yếu tố làm tăng rủi ro

Biểu hiện của hạ natri máu rất đa dạng, dễ bị nhầm lẫn với kiệt sức do mất nước thông thường ^{[6] [4]}. Các triệu chứng ban đầu thường không đặc hiệu, bao gồm chuột rút cơ bắp, rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, khó thở ^{[6] [4]}. Khi tiến triển nặng hơn, người bệnh có thể rơi vào trạng thái lú lẫn, sảng, co giật, hôn mê, phù phổi suy hô hấp hoặc phù não dẫn đến tử vong ^{[6] [3] [4]}. Đáng lưu ý, các dấu hiệu này có thể không biểu hiện ngay mà chỉ xuất hiện một khoảng thời gian dài sau khi cuộc đua kết thúc ^[6].

Bên cạnh lượng muối nạp vào ít và lượng nước uống thừa, các yếu tố rủi ro khác đã được xác định bao gồm:

• Giới tính nữ: Phụ nữ có nguy cơ mắc hạ natri máu cao hơn nam giới ^{[3] [8]}.
• Cân nặng cơ thể thấp và tốc độ thi đấu chậm: Người có trọng lượng nhẹ trước cuộc đua, người chạy chậm hoặc giảm cân ít trong quá trình thi đấu có nguy cơ cao hơn ^{[6] [8] [4]}.
• Chưa thích nghi với khí hậu: Người chưa thích nghi với điều kiện thi đấu nóng ẩm sẽ bài tiết nhiều mồ hôi và giữ muối kém hơn qua tuyến mồ hôi ^{[6] [1]}.
• Sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm (NSAID): Một nghiên cứu quan sát trên 330 vận động viên tại giải Ironman New Zealand 2004 cho thấy 30% vận động viên có sử dụng NSAID ^[8]. Nhóm dùng NSAID có nồng độ natri huyết tương thấp hơn (P = 0,02), kali cao hơn (P = 0,002), urê cao hơn (P = 0,05) và creatinine cao hơn (P = 0,01) ^[8]. Sử dụng NSAID có mối liên quan trực tiếp đến sự gia tăng tỷ lệ hạ natri máu và làm biến đổi chức năng thận khi thi đấu sức bền ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của cơ thể

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng cơ thể hoàn toàn cạn kiệt muối khi natri máu giảm. Thực tế, cơ thể con người có khả năng tự điều hòa nhất định. Có tới 25% lượng natri trong cơ thể được liên kết trong xương; dù không có hoạt tính thẩm thấu ban đầu, lượng natri này có thể được huy động thành dạng có hoạt tính thẩm thấu để hạn chế sự suy giảm natri máu khi dư nước ^[7]. Nếu nguồn dự trữ này không được huy động, tình trạng hạ natri máu sẽ trở nên trầm trọng hơn ^[7].

Ngoài ra, sự gia tăng của peptit lợi niệu não (NT-BNP) khi chạy kéo dài (ghi nhận trong nghiên cứu vận động viên chạy 6 giờ dù giảm 3,8 kg thể trọng) có thể kích thích bài tiết natri qua nước tiểu, làm tăng nguy cơ thiếu hụt muối ^[7]. Đồng thời, sự co rút thể tích dịch ngoại bào có kiểm soát giải thích vì sao phần lớn vận động viên vẫn giữ được natri máu bình thường dù thiếu hụt đáng kể natri clorua ^[5]. Tuy nhiên, cơ chế bảo vệ này sẽ bị phá vỡ nếu vận động viên vừa kiêng muối nghiêm ngặt theo thực đơn DASH vừa nạp quá nhiều nước nhược trương ^{[1] [2]}.

Ai cần thận trọng khi áp dụng chế độ ăn natri thấp?

Chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích cho người bị tăng huyết áp hoặc ít vận động. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng khi áp dụng thực đơn natri thấp:

• Vận động viên tham gia các môn thể thao siêu sức bền kéo dài trên 4 giờ (chạy marathon, siêu marathon, ba môn phối hợp) ^{[6] [3]}.
• Người tập luyện nặng trong môi trường nhiệt độ cao, độ ẩm lớn mà chưa kịp thích nghi với khí hậu ^{[6] [1]}.
• Vận động viên có thói quen sử dụng thuốc chống viêm giảm đau NSAID để đối phó với các cơn đau cơ ^[8].
• Vận động viên nữ hoặc người có trọng lượng cơ thể nhẹ ^{[3] [8] [4]}.
• Người có bệnh lý nền như suy tim, bệnh gan hoặc khuyết tật cô đặc nước tiểu của thận, bởi vì việc nạp ít chất tan sẽ gây ứ đọng nước tự do và thúc đẩy hạ natri máu ^[2].

Những trường hợp nghi ngờ hạ natri máu nặng cần được xử trí y tế khẩn cấp bằng hạn chế nước và truyền dung dịch muối ưu trương 3% ^{[3] [2]}. Cần tuyệt đối cẩn trọng không nhầm lẫn giữa ngộ độc nước do hạ natri máu với tình trạng mất nước để tránh bù nước sai lầm ^[6].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người tập luyện

Để vừa đảm bảo mục tiêu sức khỏe tim mạch vừa phòng ngừa nguy cơ hạ natri máu, người tập luyện cường độ cao cần lưu ý các nguyên tắc bù dịch và muối sau:

• Không kiêng muối tuyệt đối trong những ngày tập nặng: Nếu tập luyện kéo dài trên 1 giờ, cần bổ sung natri với liều lượng từ 0,5 đến 0,7 g/L trong nước uống ^[1]. Với các hoạt động siêu sức bền kéo dài đến 24 giờ, mức bù muối có thể cần tới 1,15 g/L ^[1].
• Uống nước theo nhu cầu, tránh uống quá mức: Không nên cố uống "nhiều nhất có thể" ^[7]. Vận động viên cần được giáo dục về lượng dịch tiêu thụ phù hợp và theo dõi sự thay đổi trọng lượng cơ thể trước và sau buổi tập ^[3]. Tụt một lượng cân nặng nhỏ do mất nước là diễn biến sinh lý bình thường; việc tăng cân sau cuộc đua là dấu hiệu cảnh báo tình trạng thừa dịch nguy hiểm ^{[8] [7]}.
• Bổ sung năng lượng đầy đủ: Đối với vận động viên siêu sức bền, lượng carbohydrate (CHO) khuyến nghị bổ sung là từ 30 đến 90 g/giờ nhằm duy trì quá trình oxy hóa chất béo và ngừa hạ đường huyết ^[1].
• Thích nghi khí hậu trước sự kiện: Cần có thời gian tập luyện để cơ thể làm quen với nhiệt độ và độ ẩm của địa điểm thi đấu, giúp tuyến mồ hôi tối ưu hóa khả năng tái hấp thu natri ^{[6] [1]}.
• Tránh tự ý dùng thuốc NSAID: Hạn chế sử dụng các thuốc giảm đau kháng viêm trước và trong cuộc đua do nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng thận và làm tăng nguy cơ hạ natri máu ^[8].

Tóm lại, chế độ ăn DASH là một mô hình dinh dưỡng tốt cho huyết áp nhưng không thể áp dụng máy móc cho các vận động viên vận động cường độ cao. Việc lắng nghe cơ thể, bù đủ muối khoáng theo thời gian tập luyện và tránh uống nước quá mức là chìa khóa then chốt để duy trì hiệu suất và bảo vệ an toàn tính mạng. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao trước khi thay đổi chế độ ăn.