Cuối tuần tụ tập bạn bè bên đĩa lòng lợn, bát tiết canh hay món thịt tái ngoài quán là thói quen ẩm thực khó bỏ của nhiều người Việt. Thế nhưng, không ít người bỗng dưng sốt cao, đau mỏi người chỉ vài ngày sau bữa nhậu mà chủ quan nghĩ mình chỉ bị cảm cúm thông thường.
Thực tế, sau khi ăn tiết canh hoặc thịt lợn chưa nấu chín kỹ, vi khuẩn liên cầu lợn (Streptococcus suis) có thời gian ủ bệnh ước tính từ 4 đến 8 ngày trước khi bộc phát triệu chứng [1]. Giai đoạn đầu của bệnh rất dễ nhầm với cúm mùa, khởi phát bằng sốt, ớn lạnh, đau cơ, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, sau đó nhanh chóng chuyển nặng thành viêm màng não, nhiễm trùng huyết, điếc vĩnh viễn hoặc tử vong [2], [3], [1].
Vi khuẩn liên cầu lợn ẩn náu ở đâu và tấn công cơ thể thế nào?
Liên cầu lợn (tên khoa học là Streptococcus suis) là loại cầu khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy nghi, gây bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người [2], [4]. Loại vi khuẩn này cư trú tự nhiên ở đường hô hấp trên của lợn, đặc biệt là vùng amidan và hốc mũi, ngoài ra còn hiện diện ở đường tiêu hóa và cơ quan sinh dục của chúng [4]. Dù có nhiều chủng gây bệnh ở lợn, chủng S. suis týp huyết thanh 2 là tác nhân phổ biến nhất gây bệnh trên người [4]. Tính đến năm 2012, thế giới đã ghi nhận 1.584 ca nhiễm chủng týp 2 ở người [4].
Con đường lây truyền sang người chủ yếu qua hai ngả: ăn thịt lợn sống, tiết canh, thịt nấu chưa chín hoặc tiếp xúc trực tiếp với lợn và thịt lợn tươi qua các vết trầy xước, vết đứt trên da [2], [3], [5], [1]. Tại các nước phương Tây, bệnh chủ yếu gặp ở người có nghề nghiệp tiếp xúc với lợn, trong khi tại châu Á và Đông Nam Á, bệnh lưu hành cao do thói quen ăn thịt lợn sống, tiết canh và mô hình chăn nuôi lợn nhỏ lẻ phổ biến [6], [4], [7].
Khi xâm nhập qua niêm mạc tiêu hóa hoặc vết thương hở trên da, vi khuẩn tiến vào máu gây nhiễm khuẩn huyết, vượt qua hàng rào máu não gây viêm màng não mủ và viêm não thất [2], [4], [1]. Trong các ca nhiễm trùng tối cấp, vi khuẩn sinh sôi ồ ạt đến mức có thể quan sát thấy từng chuỗi cầu khuẩn nằm ngay bên trong các tế bào bạch cầu hạt khi soi tiêu bản máu ngoại vi [2]. Quá trình này kích hoạt hội chứng sốc nhiễm độc liên cầu khuẩn, suy đa tạng, hoặc lan đến mắt, tim, cột sống và khớp [6], [8], [1], [7].
Thời gian ủ bệnh và các triệu chứng cảnh báo sớm cần nhớ
Theo một nghiên cứu công bố năm 2005 theo dõi 5 nam bệnh nhân từ 22 đến 63 tuổi điều trị tại khoa Hồi sức tích cực sau khi tiếp xúc với thịt lợn, thời gian ủ bệnh ước tính của liên cầu lợn dao động từ 4 đến 8 ngày [1]. Điểm nguy hiểm là giai đoạn khởi phát của bệnh có biểu hiện rất giống bệnh cúm thông thường, khiến người bệnh dễ bỏ qua thời điểm vàng điều trị [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát ổ dịch lớn gồm 39 người (18 bệnh nhân nội trú và 21 bệnh nhân ngoại trú) tại làng Sibang Kaja, Bali, Indonesia sau khi cùng ăn món thịt lợn sống và tiết canh truyền thống trong lễ hội làng đã chỉ ra tỷ lệ các triệu chứng khởi phát cụ thể [3]. Năm dấu hiệu lâm sàng phổ biến nhất được ghi nhận gồm: sốt chiếm 92,3%, đau cơ chiếm 46,1%, cứng gáy chiếm 25,6%, đau đầu chiếm 23,1% và buồn nôn hoặc nôn mửa chiếm 20,5% [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2005 trên nhóm bệnh nhân hồi sức tích cực cũng ghi nhận đầy đủ các triệu chứng đi kèm khi vi khuẩn tấn công hệ thần kinh trung ương [1]. Toàn bộ 5 bệnh nhân đều có dấu hiệu màng não rõ rệt kèm theo rét run, sốt, nôn mửa, đau đầu, mệt mỏi toàn thân, chóng mặt (vertigo) và ù tai (tinnitus) [1]. Có tới 3 trong số 5 bệnh nhân này nhập viện trong tình trạng rối loạn ý thức [1]. Như vậy, nếu xuất hiện sốt, đau cơ, đau đầu kèm ù tai, cứng gáy hoặc buồn nôn trong vòng hơn một tuần sau bữa ăn lòng lợn, tiết canh, người bệnh cần nghĩ ngay đến nguy cơ nhiễm liên cầu lợn [3], [1].
Nghiên cứu thực tế nói gì về mức độ tàn phá của bệnh?
Các báo cáo y khoa qua nhiều năm đã phác họa rõ bức tranh lâm sàng đa dạng và tàn khốc của bệnh. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2002 tại Thái Lan phân tích 17 ca nhiễm liên cầu lợn (11 nam, 6 nữ, độ tuổi trung bình 46,24, trải dài từ 1 tháng tuổi đến 75 tuổi) từ năm 1994 đến 2001 [5]. Kết quả cho thấy 9 người bị viêm màng não mủ cấp tính, 4 người viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, 2 người mắc hội chứng nhiễm trùng huyết và 2 người bị viêm phổi kèm viêm phúc mạc nhiễm khuẩn tự phát [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là số ca thu thập được có thể thấp hơn thực tế do nhiều trường hợp không được báo cáo tại các vùng chăn nuôi và tiêu thụ thịt lợn phổ biến [5].
Mức độ nguy kịch tính bằng giờ được thể hiện rõ trong báo cáo ca bệnh công bố năm 2023 về một phụ nữ 38 tuổi trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, có tiếp xúc nghề nghiệp với thịt lợn sống [2]. Bệnh nhân nhập viện cấp cứu trong tình trạng sốc nhiễm khuẩn tiến triển nhanh do S. suis týp 2 [2]. Dù được hồi sức tích cực bằng kháng sinh, thuốc vận mạch, truyền máu nhiều lần, thở máy, lọc máu liên tục và chạy tuần hoàn ngoài cơ thể (ECMO), bệnh nhân vẫn tử vong chỉ 16 giờ sau khi nhập viện [2].
Không chỉ ăn tiết canh, việc ăn thịt nấu chưa chín kỹ hoặc súp thịt sống tại hàng quán cũng gây hậu quả nặng nề. Báo cáo năm 2024 tại vùng nông thôn Sao Paulo, Brazil ghi nhận ca bệnh đầu tiên tại nước này ở một nam giới 50 tuổi khỏe mạnh bị nhiễm trùng huyết, suy đa tạng và hội chứng sốc nhiễm độc sau khi ăn thịt lợn nấu chưa chín [6]. Một báo cáo khác năm 2024 tại đảo Jeju, Hàn Quốc mô tả chùm 3 ca bệnh, trong đó 1 người làm ở trại lợn và 2 người cùng ăn súp thịt lợn sống tại một nhà hàng [8]. Ba bệnh nhân này bị nhiễm trùng huyết, tụ mủ dưới màng cứng và viêm đốt sống nhiễm khuẩn [8].
Di chứng điếc vĩnh viễn và mù lòa dù giữ được mạng sống
Ngay cả khi được cứu sống bằng kháng sinh, người nhiễm liên cầu lợn vẫn phải đối mặt với những di chứng tàn tật suốt đời, đặc biệt là ở thính giác và thị giác [4], [1], [7]. Thống kê trong nghiên cứu năm 2005 cho thấy biến chứng viêm màng não do liên cầu lợn dẫn đến mất thính lực ở hơn 75% bệnh nhân, kèm theo nguy cơ viêm khớp, viêm nội nhãn, viêm nội tâm mạc và viêm phổi [1]. Trong 5 bệnh nhân của nghiên cứu này, có 4 người bị suy giảm thính lực hai bên mức độ rất nặng, 1 người viêm nội nhãn và 1 người viêm nội tâm mạc [1]. Nam bệnh nhân 50 tuổi tại Brazil trong báo cáo năm 2024 dù qua cơn nguy kịch sau 2 tuần dùng kháng sinh ceftriaxone nhưng cũng bị điếc như một di chứng vĩnh viễn [6].
Đáng sợ hơn, vi khuẩn có thể lan truyền gây mù lòa. Một báo cáo ca bệnh năm 2019 tại Thái Lan mô tả một người đàn ông trung niên nhiễm bệnh sau khi ăn thịt lợn sống [7]. Bệnh nhân nhập viện vì viêm nội nhãn nội sinh, viêm đĩa đệm cột sống nhiễm khuẩn, nhiễm trùng huyết và viêm màng não [7]. Kết cục, người đàn ông này bị mù hoàn toàn mắt phải và điếc vĩnh viễn cả hai tai [7].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra lợi ích rõ rệt của việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Tại ổ dịch 39 người ở Bali năm 2022, nhờ phản ứng y tế nhanh và điều trị sớm, toàn bộ 18 bệnh nhân nội trú (được tiêm tĩnh mạch ceftriaxone mỗi 12 giờ trong 14 ngày kết hợp dexamethasone mỗi 6 giờ trong 4 ngày) và 21 bệnh nhân ngoại trú (uống amoxicillin 500 mg ngày 3 lần trong 7 ngày) đều đã hồi phục hoàn toàn [3].
Những hiểu lầm tai hại khiến nhiều người mất cảnh giác
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ lợn ốm, lợn dịch mới mang mầm bệnh liên cầu khuẩn. Thực tế trong nghiên cứu năm 2005 trên 5 bệnh nhân nặng nằm hồi sức tích cực, tất cả đều có bằng chứng dịch tễ tiếp xúc với thịt lợn nhưng hoàn toàn không có dữ liệu nào cho thấy số lợn đó bị bệnh [1]. Bản thân vi khuẩn S. suis sống ký sinh sẵn ở vùng amidan và hốc mũi của đàn lợn một cách tự nhiên [4].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng chỉ người ăn tiết canh mới mắc bệnh, còn người chế biến hoặc ăn đồ nướng, đồ chín tái là an toàn. Báo cáo năm 2021 ghi nhận một đầu bếp làm món thịt xiên nướng (kushiyaki) 66 tuổi bị viêm màng não kèm viêm não thất do S. suis chỉ vì tiếp xúc với thịt lợn sống trong quá trình làm bếp [4]. Tương tự, trong nghiên cứu năm 2002 tại Thái Lan, nạn nhân bao gồm cả người bán thịt và 3 bà nội trợ chuẩn bị thức ăn trong gia đình [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng với liên cầu lợn?
Nhóm nguy cơ cao hàng đầu là những người có thói quen ăn tiết canh, thịt lợn sống, súp thịt sống hoặc thịt lợn chế biến chưa chín kỹ tại các hàng quán hay lễ hội [6], [3], [8], [7]. Tiếp theo là nhóm có phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc sinh hoạt thường xuyên với lợn và thịt tươi sống, bao gồm công nhân lò mổ, người bán thịt, nông dân chăn nuôi lợn, bác sĩ thú y, đầu bếp và người nội trợ [4], [5], [1].
Đặc biệt, những người có vết đứt, vết trầy xước trên da khi sơ chế thịt hoặc người có bệnh lý nền cần hết sức cảnh giác [5], [1]. Nghiên cứu năm 2002 tại Thái Lan chỉ ra rằng một nửa số bệnh nhân nhiễm liên cầu lợn có sẵn bệnh nền, bao gồm bệnh tim hậu thấp, não úng thủy bẩm sinh và nghiện rượu; đồng thời có bệnh nhân ghi nhận tiền sử trầy xước da trước khi nhiễm bệnh [5]. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ sau khi tiếp xúc hoặc ăn thịt lợn cần thông báo ngay cho bác sĩ để được chẩn đoán sớm [6], [5].
Áp dụng thực tế để bảo vệ bản thân và gia đình
Vì hiện nay chưa có vắc-xin phòng bệnh hiệu quả trên người, việc chủ động thực hiện các biện pháp dự phòng trong ăn uống và chế biến hàng ngày là lá chắn quan trọng nhất [5]. Người dân cần tuyệt đối từ bỏ thói quen ăn tiết canh, thịt lợn sống, súp thịt sống hoặc thịt lợn tái, chưa nấu chín kỹ dưới mọi hình thức [6], [3], [8].
Đối với người làm nghề giết mổ, bán thịt, đầu bếp và người nội trợ, các nghiên cứu khuyến cáo cần rửa tay sạch sẽ và trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân (như găng tay) khi tiếp xúc, pha lóc thịt lợn sống hoặc các sản phẩm từ lợn [4]. Nếu chẳng may bị đứt tay hoặc có vết thương hở trên da trong lúc làm thịt, cần xử lý và điều trị vết thương ngay lập tức, tránh để máu hoặc dịch tiết từ thịt lợn tươi xâm nhập [5], [1].
Bữa ăn ngoài quán hay tại nhà chỉ thực sự trọn vẹn khi đảm bảo nguyên tắc ăn chín uống sôi. Hãy lắng nghe cơ thể trong vòng 4 đến 8 ngày sau khi tiếp xúc hoặc ăn các món từ lợn; nếu có dấu hiệu sốt, đau cơ, đau đầu, ù tai hay cứng gáy, cần đến ngay cơ sở y tế và khai báo rõ tiền sử ăn uống với bác sĩ để bảo toàn tính mạng và thính lực [6], [3], [1].
