Nhiều người có thói quen kiêng hoàn toàn đậu xanh khi uống thuốc Đông y vì sợ bị "giải thuốc". Nỗi lo này xuất phát từ quan niệm dân gian cho rằng tính mát giải độc của đậu xanh sẽ làm mất dược tính của các bài thuốc.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào khẳng định đậu xanh triệt tiêu tác dụng trị bệnh của thuốc Đông y. Y học cổ truyền coi đậu xanh là phương tiện giải độc, trong khi nghiên cứu hiện đại ghi nhận đậu xanh thúc đẩy chuyển hóa một số chất độc và thuốc trong gan [1]. Bằng chứng trực tiếp về việc làm mất hiệu lực của các vị thuốc thảo dược cụ thể vẫn còn thiếu [1].

Đậu xanh tác động đến quá trình giải độc như thế nào?

Y học cổ truyền và dân gian Trung Quốc đã sử dụng đậu xanh như một vị thuốc giải độc suốt hàng nghìn năm [1]. Đậu xanh cũng được ghi nhận là thảo dược có tác dụng thanh nhiệt [2].

Về mặt sinh hóa, đậu xanh có thể thúc đẩy sự chuyển hóa và biến đổi các độc tố trong thực phẩm cũng như thuốc thông qua các enzyme chuyên biệt tham gia vào quá trình sinh tổng hợp các hợp chất phenolic [1]. Một enzyme aldehyde reductase chiết xuất từ đậu xanh đã được ghi nhận có khả năng giải độc tố vi nấm [1]. Bên cạnh đó, mầm đậu xanh tạo ra các hợp chất bảo vệ gan như flavonoid và axit chlorogenic [1].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về đậu xanh?

Các nghiên cứu sinh học hiện nay chủ yếu tập trung vào khả năng bảo vệ tạng phủ và giảm phản ứng viêm trên mô hình động vật hoặc tế bào.

Nghiên cứu năm 2001 trên chuột bị tổn thương gan do thuốc hạ sốt acetaminophen cho thấy chiết xuất nước từ đậu xanh giúp giảm rõ rệt hoạt độ men gan sGOT và sGPT ở các liều tăng dần lên đến 1000 mg/kg thể trọng [3]. Đậu xanh cho hiệu quả bảo vệ gan tốt nhất khi so với đậu đỏ, đậu đen và đậu gạo [3].

Trên mô hình chuột bị nhiễm trùng huyết năm 2012, việc cho uống chiết xuất vỏ đậu xanh đã nâng tỷ lệ sống sót từ 29,4% ở nhóm đối chứng lên 70% ở nhóm can thiệp (17 chuột mỗi nhóm) [4]. Thử nghiệm in vitro đi kèm cho thấy chiết xuất này làm giảm giải phóng protein gây viêm HMGB1 ở các tế bào đại thực bào [4]. Một nghiên cứu tế bào khác ghi nhận chiết xuất vỏ đậu xanh làm thay đổi hàm lượng 190 protein trong đại thực bào RAW264.7, hỗ trợ kích hoạt miễn dịch [5].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột bị đái tháo đường cho thấy chiết xuất hydroethanol từ hạt đậu xanh tự nhiên ở liều 300 mg/kg thể trọng giúp giảm đường huyết, duy trì cân nặng và điều hòa chỉ số mỡ máu, men gan ASAT, ALAT, urê cùng creatin [6]. Chiết xuất này cũng thể hiện khả năng ức chế biến tính albumin 95,13% trong thử nghiệm chống viêm và ức chế sự phát triển ung thư ruột kết trên chuột [7].

Hiểu lầm thường gặp đối chiếu với bằng chứng

Quan niệm đậu xanh "hóa giải" mọi loại dược liệu là cách hiểu đơn giản hóa. Đậu xanh tác động thông qua các enzyme chuyển hóa chứ không phải chất phá hủy mọi thành phần hóa học [1].

Dù protein cầu (globulin) trong đậu xanh có thể tương tác với các polyphenol như axit ferulic hay vitexin, hoạt tính chống oxy hóa của các phức hợp này vẫn được duy trì dù giảm đi sau khi qua xử lý nhiệt [8]. Các tương tác này phản ánh tính chất hóa lý khi chế biến, không đủ cơ sở để kết luận ăn đậu xanh sẽ làm mất hoàn toàn hoạt tính của thảo dược dạng sắc uống.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện tại chưa xác định được liệu đậu xanh có làm giảm nồng độ hấp thu của các hoạt chất thảo dược cụ thể trong máu người hay không.

Danh mục các loại thuốc Đông y tương tác bất lợi với đậu xanh vẫn chưa có dữ liệu kiểm chứng lâm sàng [1]. Ngoài ra, liều lượng ăn bao nhiêu hạt hoặc uống bao nhiêu nước đậu xanh thì gây ảnh hưởng dược động học vẫn là khoảng trống chưa được nghiên cứu [1].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu xanh cùng thuốc?

Những người đang dùng thuốc điều trị có khoảng trị liệu hẹp hoặc thuốc chuyển hóa mạnh qua gan cần lưu ý tương tác giữa thực phẩm và thuốc [1]. Đậu xanh có khả năng kích hoạt enzyme chuyển hóa, do đó có thể làm thay đổi tốc độ thải trừ của một số hoạt chất [1].

Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc thảo dược hoặc thuốc tây y nên tham khảo ý kiến thầy thuốc phụ trách để được hướng dẫn thời điểm sử dụng thực phẩm phù hợp [1].

Áp dụng thực tế khi sử dụng

Nếu người bệnh đang dùng các bài thuốc Đông y bồi bổ hoặc thuốc có tính ấm, không nên dùng lượng lớn đậu xanh cùng lúc để tránh làm thay đổi tính hướng điều trị theo chẩn đoán của thầy thuốc.

Giải pháp an toàn là uống thuốc cách xa bữa ăn có đậu xanh khoảng 2 đến 3 giờ. Cách này giúp hệ tiêu hóa hấp thu hoạt chất trong thuốc trước khi các enzyme hoặc chất xơ từ thức ăn can thiệp vào quá trình hấp thu.

Tóm lại, giả thuyết đậu xanh làm mất tác dụng thuốc Đông y chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác thực mà chủ yếu dựa trên đặc tính thúc đẩy giải độc thực nghiệm [1]. Người bệnh không cần kiêng khem cực đoan, chỉ cần duy trì khoảng cách dùng hợp lý và tuân thủ chỉ dẫn chuyên môn.