Nỗi oan tạo sỏi của quả cà chua

Nhiều người e ngại cà chua gây sỏi thận vì chứa oxalate và hạt nhỏ. Lầm tưởng này khiến quả bị loại khỏi thực đơn nhiều gia đình một cách oan uổng.

Ăn cà chua lượng bình thường không gây sỏi thận. Oxalate cà chua ở mức thấp trung bình. Nguy cơ chỉ tăng khi cơ thể thiếu canxi, uống ít nước hoặc rối loạn chuyển hóa [1], [2].

Khoảng 10% dân số mắc sỏi thận, dạng phổ biến nhất là canxi oxalate [3]. Lo sợ dư thừa oxalate từ thực vật là tâm lý chung của người bệnh [1]. Tuy nhiên, loại trừ toàn bộ rau quả giàu dưỡng chất là hành động sai lầm [1].

Cơ chế tạo sỏi canxi oxalate trong cơ thể

Sự bão hòa quá mức canxi oxalate trong nước tiểu là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến kết tinh sỏi [3]. Độ bão hòa này nhạy cảm cao với biến động oxalate niệu, có nghiên cứu ghi nhận mức nhạy cảm gấp 23 lần so với canxi [3].

Khoảng 50% oxalate nước tiểu đến từ thức ăn, nửa còn lại do gan tự tổng hợp nội sinh [1], [2]. Lượng hấp thu thực tế qua ruột chịu ảnh hưởng lớn từ lượng canxi đưa vào cùng bữa ăn [1], [3]. Canxi liên kết oxalate ngay tại ruột giúp đào thải chất này qua phân [1], [4].

Vitamin C nạp vào là tiền chất chính cho quá trình nội sinh oxalate trong cơ thể [3]. Hơn nữa, khoảng một phần ba số bệnh nhân sỏi hấp thu oxalate qua ruột ở mức trên 10% [2], [4]. Hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò tiêu hủy oxalate, tiêu biểu là vi khuẩn Oxalobacter formigenes [3], [4].

Bằng chứng khoa học về oxalate từ thực phẩm

Nghiên cứu đoàn hệ lớn gồm NHS I, NHS II và HPFS phân tích lượng oxalate ăn vào đối với nguy cơ sỏi thận [1]. Mức tăng nguy cơ chỉ 21% đến 22% ở nhóm tiêu thụ oxalate cao nhất (287-328 mg/ngày) so với nhóm thấp nhất [1], [2].

Ở nam giới nạp ít canxi dưới 755 mg/ngày, nguy cơ tương đối tăng lên 1,46 lần [1], [2]. Ngược lại, nam giới nạp đủ canxi có nguy cơ giảm xuống còn 0,83 [2]. Phụ nữ trẻ hoàn toàn không có mối liên hệ giữa oxalate ăn vào và nguy cơ tạo sỏi [1].

Một nghiên cứu trên 20 người khỏe mạnh dùng nước ép đại hoàng chứa 600 mg oxalate/ngày ghi nhận oxalate niệu tăng từ 0,354 lên 0,542 mmol/24h [2]. Tổng oxalate khẩu phần thường ngày chỉ dao động 50-200 mg/ngày [2]. Tổng kết các nghiên cứu, giới khoa học nhận định oxalate từ chế độ ăn không phải yếu tố nguy cơ chính gây sỏi [2].

Vai trò bảo vệ của canxi, magie và chế độ ăn

Một thử nghiệm ngẫu nhiên của Borghi cùng cộng sự so sánh khẩu phần canxi thấp (400 mg/ngày) với khẩu phần 1200 mg canxi kết hợp giảm muối, giảm đạm động vật ở nam giới tăng canxi niệu [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ 1200 mg canxi giảm 50% tỷ lệ tái phát sỏi [4].

Nghiên cứu năm 1997 trên 20 bệnh nhân sỏi canxi oxalate và 20 người khỏe mạnh dùng nước khoáng chứa 202 ppm canxi và 36 ppm magie trong 3 ngày [5]. Chế độ này cải thiện vượt trội các chỉ số bài tiết oxalate, tỷ lệ oxalate:magie và citrate niệu so với nước máy thường (13 ppm canxi, 1 ppm magie) [5]. Nam giới bị sỏi là nhóm hưởng lợi nhiều nhất với 9 yếu tố nguy cơ được cải thiện [5].

Mô hình ăn kiêng DASH giúp giảm độ bão hòa canxi oxalate hiệu quả hơn chế độ kiêng oxalate khắt khe [1]. Nghiên cứu chỉ ra ăn theo DASH giúp tăng bài tiết citrate, magie và tăng pH nước tiểu [1]. Magie tạo phức với oxalate trong lòng ruột, giảm hấp thu và hạn chế bão hòa canxi oxalate tại thận [4].

Chế độ ăn nhiều đạm động vật làm tăng bài tiết canxi, axit uric và giảm citrate niệu [4]. Thói quen dùng nước ngọt có gas vị cola trên 14 nam và 31 nữ làm tăng bài tiết oxalate và thúc đẩy tạo tinh thể canxi oxalate trong nước tiểu [6]. Ngoài ra, kali và phytate từ thực vật hỗ trợ giảm nguy cơ tạo sỏi [2], [4].

Hệ vi sinh đường ruột và nguy cơ sỏi thận

Khả năng tiêu hóa oxalate phụ thuộc lớn vào hệ sinh thái vi khuẩn ruột [3], [4]. Thiếu hụt Oxalobacter formigenes làm tăng hấp thu oxalate vào máu [3], [4].

Nghiên cứu năm 2021 trên 30 bệnh nhân sỏi thận và 30 người khỏe mạnh xác định 5 chi vi khuẩn đường ruột liên quan trực tiếp sỏi canxi oxalate, gồm Bacteroides, Phascolarctobacterium, Faecalibacterium, Akkermansia và Lactobacillus [7]. Hai chi vi khuẩn Phascolarctobacterium và Faecalibacterium tham gia tổng hợp axit béo chuỗi ngắn để ức chế hình thành sỏi [7].

Lactobacillus đóng góp tới 79% khả năng ngăn ngừa sỏi thận ở người uống nhiều trà [7]. Ba chủng Lactobacillus phân lập từ phân người uống trà nhiều cho khả năng phân hủy khoảng 50% axit oxalic trong thử nghiệm mô phỏng ruột [7]. Điều chỉnh hệ vi khuẩn ruột giúp tăng phân giải oxalate từ thức ăn [7].

Những hiểu lầm thường gặp về quả cà chua

Nhiều người nghĩ ăn hạt cà chua sẽ đọng lại ở thận tạo thành sỏi. Hạt cà chua di chuyển trong đường tiêu hóa và đào thải qua phân, không đi vào thận.

Hiểu lầm thứ hai là phải kiêng tuyệt đối oxalate khi bị sỏi thận. Chế độ ăn kiêng oxalate ngặt nghèo gây tranh cãi vì loại bỏ nguồn rau quả có lợi cho sức khỏe [1]. Dữ liệu chỉ ra canxi khẩu phần có mối liên hệ nghịch với sỏi thận, nghĩa là kiêng canxi sai lầm mới làm tăng hấp thu oxalate [1], [2], [4].

Ai nên thận trọng khi tiêu thụ oxalate?

Người có tiền sử tăng hấp thu oxalate qua ruột cần chú ý khẩu phần [2], [4]. Khoảng một phần ba người tạo sỏi thuộc nhóm này, đòi hỏi kiểm soát nguồn nạp [2], [4].

Bệnh nhân suy giảm hệ vi khuẩn phân giải oxalate ruột do bệnh lý hoặc dùng kháng sinh kéo dài [3], [4]. Người có lượng canxi nạp hàng ngày quá thấp (<755 mg/ngày) cần thận trọng vì nguy cơ sỏi tăng cao khi nạp nhiều oxalate [2]. Người có thói quen uống ít nước và lạm dụng đồ uống vị cola cũng thuộc nhóm rủi ro cao [5], [6].

Bệnh nhân có bệnh lý nền cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có phác đồ cá nhân hóa.

Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế

Người khỏe mạnh và người từng bị sỏi có thể ăn cà chua điều độ mà không lo tạo sỏi. Cần kết hợp các nguyên tắc khoa học để bảo vệ đường tiết niệu:

  • Uống đủ nước để duy trì thể tích nước tiểu [5], [3]. Bổ sung nước khoáng giàu canxi và magie hỗ trợ giảm các yếu tố nguy cơ kết tinh sỏi [5].
  • Bổ sung canxi qua thực phẩm cùng thời điểm với bữa ăn giàu oxalate để trung hòa hấp thu [1], [4]. Duy trì mức canxi hợp lý thay vì kiêng khem [4], [8].
  • Hạn chế nước giải khát cola do làm tăng oxalate niệu và giảm magie [6].
  • Cân bằng dinh dưỡng theo chế độ DASH, giàu kali, magie từ rau quả và giảm đạm động vật [1], [4].
  • Bổ sung thực phẩm lên men hoặc bảo vệ hệ vi khuẩn Lactobacillus để tăng cường thoái giáng oxalate tự nhiên [7].

Cà chua là thực phẩm bổ dưỡng, an toàn và không phải thủ phạm gây sỏi thận như đồn thổi. Giữ lối sống uống đủ nước, ăn đủ canxi và đa dạng rau củ là giải pháp bền vững nhất cho hệ tiết niệu.