Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, xuất hiện từ món canh, nước sốt cho đến các món salad thanh mát. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường nhận thấy triệu chứng ợ nóng, cồn cào bùng phát dữ dội sau khi ăn loại quả này.

Liệu người bị trào ngược dạ dày có bắt buộc phải kiêng hoàn toàn cà chua? Câu trả lời ngắn gọn là bệnh nhân GERD nên hạn chế tối đa hoặc tạm thời loại bỏ cà chua và các chế phẩm từ cà chua khỏi thực đơn, đặc biệt trong giai đoạn bệnh đang tiến triển với nhiều đợt ợ chua và khó chịu.

Cơ chế khiến cà chua kích thích trào ngược dạ dày

Triệu chứng điển hình của trào ngược dạ dày thực quản thường xuất hiện sau bữa ăn, thời điểm áp lực cơ thắt thực quản dưới suy giảm và hiện tượng giãn thoáng qua của cơ thắt này bị kích hoạt khi dạ dày chứa đầy thức ăn [1]. Đối với cà chua, bản chất của vấn đề nằm ở các thành phần acid tự nhiên dồi dào trong quả.

Các nhà khoa học chỉ ra rằng acid malic và acid citric có mặt tự nhiên trong cà chua có thể là yếu tố nền tảng gây ra các đợt bùng phát triệu chứng trào ngược [1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các acid hữu cơ này làm tăng lượng acid tự do, kích ứng niêm mạc thực quản vốn đã nhạy cảm hoặc đang bị viêm trợt do tiếp xúc nhiều lần với dịch vị.

Bên cạnh đó, việc nạp các loại thực phẩm có tính acid như cà chua vào dạ dày cũng có thể làm nặng thêm các cơn đau thượng vị và cảm giác nóng rát lan dọc sau xương ức, khiến quá trình phục hồi tổn thương niêm mạc kéo dài hơn [1], [2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về cà chua và bệnh GERD?

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ cà chua và mức độ nặng của bệnh trào ngược dạ dày đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng cũng như dịch tễ học.

Trong một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022, các nhà nghiên cứu đã đánh giá 98 cựu chiến binh Mỹ bị thừa cân hoặc béo phì đang điều trị theo kinh nghiệm bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [3]. Đối tượng nghiên cứu được theo dõi pH thực quản lưu động 24 giờ và đo áp lực thực quản nhằm thu thập chỉ số khách quan như tổng thời gian phơi nhiễm acid (AET) và số đợt trào ngược [3]. Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính đa biến cho thấy, cùng với đồ uống có đường và tỷ lệ chất béo bão hòa, các món ăn chế biến từ cà chua đóng góp một phần đáng kể vào sự biến thiên của tổng thời gian phơi nhiễm acid trong thực quản [3].

Mặc dù bằng chứng thực tế rõ ràng, khảo sát hành vi ăn uống lại cho thấy nhiều người bệnh chưa thực sự chú ý kiêng khem loại thực phẩm này. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2014 dựa trên dân số thuộc hệ thống y tế Kaiser Permanente Bắc California đã so sánh 317 bệnh nhân trào ngược dạ dày với 182 người khỏe mạnh không có triệu chứng [4]. Nghiên cứu kiểm soát các biến số gây nhiễu như hút thuốc và trình độ học vấn [4].

Kết quả đáng ngạc nhiên: bệnh nhân GERD, ngay cả những người có triệu chứng từ trung bình đến nặng hoặc xuất hiện thường xuyên, vẫn tiêu thụ các sản phẩm từ cà chua với tỷ lệ tương đương nhóm người khỏe mạnh không mắc bệnh [4]. Điều này cho thấy nhận thức về tác động tiêu cực của cà chua đối với bệnh GERD trong cộng đồng còn hạn chế, dẫn đến việc bỏ lỡ cơ hội cải thiện bệnh bằng biện pháp không dùng thuốc [4].

Ngoài ra, một nghiên cứu dạng bảng hỏi thực hiện tại Ý ghi nhận 85% người bệnh xác định được các loại thực phẩm cụ thể kích hoạt triệu chứng trào ngược của họ, trong đó cà chua là một trong những thực phẩm hàng đầu cùng với đồ chiên rán, đồ cay và sô-cô-la [1].

Khuyến cáo từ các hướng dẫn điều trị tiêu hóa uy tín

Dựa trên tổng hợp các bằng chứng lâm sàng, Hướng dẫn Chẩn đoán và Quản lý Bệnh Trào ngược Dạ dày Thực quản năm 2023 của Trường Đại học Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG) đã đưa ra định hướng chi tiết về lối sống [2]. Hướng dẫn nhấn mạnh việc điều trị GERD đòi hỏi phương pháp tiếp cận đa diện, trong đó thay đổi lối sống không dùng thuốc đóng vai trò nền tảng [2].

Trong danh mục các biện pháp can thiệp dinh dưỡng, ACG khuyến cáo ngừng hoặc tránh tiêu thụ các thực phẩm có khả năng làm tăng nặng triệu chứng trào ngược, bao gồm đồ uống có ga, cà phê, sô-cô-la, đồ ăn nhiều dầu mỡ, đồ cay và đặc biệt là các thực phẩm có tính acid như trái cây có múi và cà chua [2].

Dù hướng dẫn của ACG cũng lưu ý rằng các dữ liệu hỗ trợ cho việc kiêng khem từng loại thực phẩm riêng lẻ vẫn còn giới hạn và không đồng nhất do thường đến từ các thử nghiệm quy mô nhỏ, việc loại trừ cà chua đối với các cá nhân có triệu chứng nhạy cảm rõ rệt vẫn là biện pháp can thiệp thực tế được đồng thuận cao [2].

Những hiểu lầm thường gặp về cà chua ở người bệnh trào ngược

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ có cà chua sống mới gây ợ nóng, còn cà chua nấu chín kỹ hoặc sốt cà chua sẽ an toàn. Thực tế, quá trình gia nhiệt không làm mất đi tính acid của acid malic hay acid citric [1]. Các chế phẩm cô đặc như sốt cà chua, tương cà, súp cà chua đóng hộp thậm chí còn chứa mật độ acid cao hơn và thường đi kèm đường hoặc gia vị kích thích, làm tăng thời gian phơi nhiễm acid thực quản [3], [1].

Một quan niệm sai lầm khác là uống nước ép cà chua bổ sung vitamin sẽ không hại dạ dày. Dạng lỏng của nước ép cà chua khi đưa vào dạ dày rỗng có thể gây kích ứng niêm mạc tức thì và dễ dàng trào ngược lên thực quản khi người bệnh nằm hoặc cúi gập người [1], [2].

Ai nên thận trọng hoặc kiêng hoàn toàn cà chua?

Những nhóm người bệnh sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa cà chua vào khẩu phần ăn:

  • Người đang trong đợt trào ngược cấp tính: Thường xuyên bị ợ chua, nóng rát họng, buồn nôn hoặc có cảm giác vị acid trong miệng [3].
  • Người có chẩn đoán viêm trợt thực quản nặng hoặc biến chứng Barrett thực quản: Cần tránh tối đa thực phẩm giàu acid để niêm mạc tổn thương có thời gian hồi phục [2].
  • Bệnh nhân trào ngược kèm béo phì, thừa cân: Nhóm đối tượng này vốn có nguy cơ phơi nhiễm acid cao hơn, việc ăn thực phẩm từ cà chua sẽ làm gia tăng thêm gánh nặng cho cơ thắt thực quản dưới [3].

Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị trào ngược hoặc có các bệnh lý nền đường tiêu hóa khác, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá mức độ dung nạp thực phẩm chính xác.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Nếu tình trạng trào ngược đã được kiểm soát ổn định và người bệnh không muốn cắt bỏ hoàn toàn món ăn yêu thích, có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Theo dõi nhật ký ăn uống: Thử nghiệm ăn một lượng rất nhỏ cà chua (vài lát mỏng trong bữa ăn hỗn hợp) và ghi chép triệu chứng trong 24 giờ để xác định ngưỡng dung nạp cá nhân.
  • Không ăn khi đói: Tuyệt đối không dùng cà chua hoặc uống nước ép cà chua lúc bụng rỗng. Luôn kết hợp lượng nhỏ cà chua cùng các món ăn giàu protein hoặc tinh bột phức nhằm trung hòa acid.
  • Chế biến giảm độ acid: Khi nấu các món canh hoặc sốt, có thể loại bỏ hạt và vỏ cà chua để giảm bớt nồng độ acid hữu cơ.
  • Chú ý thời điểm ăn: Hạn chế tối đa việc ăn các món chứa cà chua vào bữa tối muộn. Hướng dẫn y khoa khuyến cáo nên tránh ăn sát giờ đi ngủ và giữ tư thế thẳng đứng trong và sau bữa ăn để giảm thiểu nguy cơ trào ngược dịch vị [2].

Việc quản lý trào ngược dạ dày thực quản đòi hỏi sự kiên trì và cân bằng trong chế độ ăn uống tổng thể. Cà chua chứa nhiều dinh dưỡng nhưng acid malic và acid citric trong nó lại là yếu tố kích thích triệu chứng GERD mạnh mẽ [1]. Lắng nghe phản ứng của cơ thể và điều chỉnh thực đơn phù hợp sẽ giúp bảo vệ thực quản tốt nhất.