Nhiều người bệnh gút thường truyền tai nhau việc phải kiêng hoàn toàn cà chua vì sợ bùng phát cơn đau khớp cấp tính. Nỗi lo này khiến không ít người băn khoăn liệu một loại quả quen thuộc, giàu vitamin lại thực sự là thủ phạm gây hại.
Thực tế, dữ liệu khoa học ghi nhận việc tiêu thụ cà chua có liên quan thuận với nồng độ acid uric trong máu, song cơ chế sinh học chính xác giải thích việc loại quả này kích hoạt cơn gút cấp vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ [1].
Bệnh gút và nỗi lo từ quả cà chua
Gút là bệnh viêm khớp hình thành do sự lắng đọng tinh thể monosodium urate tại các cấu trúc khớp và ngoài khớp [2]. Tình trạng này gây nên những đợt sưng, nóng, đỏ và đau nhức dữ dội, cản trở nghiêm trọng đến khả năng vận động của người bệnh [3].
Cơn gút cấp thường bùng phát ở các khớp chi dưới, đặc biệt điển hình nhất là khớp ngón chân cái thứ nhất [2]. Ngoài ra, viêm khớp gút cũng có thể ảnh hưởng đến nhiều khớp khác nhau hoặc lan lên chi trên, nhất là ở những bệnh nhân có nhiều bệnh nền đi kèm [2].
Trong chế độ ăn hàng ngày, acid uric vốn là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purine ở cơ thể người [1]. Vì lẽ đó, người bệnh gút thường được khuyến cáo tránh xa thực phẩm giàu purine như thịt đỏ, hải sản hoặc bia rượu để kiểm soát nồng độ acid uric máu [1, 2]. Tuy nhiên, cà chua là một loại thực phẩm rất ít purine nhưng lại thường xuyên bị bệnh nhân liệt vào danh sách thực phẩm gây kích hoạt cơn đau [1].
Giả thuyết cơ chế: Vì sao cà chua làm tăng acid uric?
Dù cà chua chứa lượng purine rất thấp, các nhà khoa học đã đặt ra những giả thuyết sinh học để giải thích sự liên quan giữa tiêu thụ cà chua và nồng độ urate máu [1]. Tác động này được dự đoán có thể xuất phát từ việc gia tăng tổng hợp urate tại gan hoặc làm suy giảm khả năng đào thải acid uric qua thận [1].
Về mặt sản sinh, cà chua chứa hàm lượng glutamate cao [1]. Đây là một loại acid amin thường có nhiều trong các thực phẩm giàu purine, có khả năng kích thích hoặc khuếch đại quá trình tổng hợp urate bằng việc đóng vai trò là chất cung cấp nitơ trong con đường tổng hợp purine của cơ thể [1].
Về mặt bài tiết ở thận, các hợp chất acid phenolic trong cà chua có thể ảnh hưởng đến quá trình vận chuyển acid uric [1]. Một nghiên cứu năm 2015 đã kiểm tra tác động ức chế của 9 hợp chất acid phenolic lên 3 kênh vận chuyển anion hữu cơ ở thận gồm OAT1, OAT3 và OAT4, vốn đều có chức năng vận chuyển acid uric [1]. Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy tất cả các hợp chất đều làm thay đổi khả năng vận chuyển chất nội sinh của OAT1 và OAT3, trong khi hai hợp chất là syringic acid và sinapinic acid tác động yếu lên OAT4 [1]. Đáng chú ý, các hợp chất tương tác với OAT1/OAT3 gồm p-coumaric acid, ferullic acid, p-hydroxybenzoic acid và vanillic acid đều có mặt trong quả cà chua [1]. Dù vậy, trong 3 kênh vận chuyển này, chỉ có OAT4 (do gen SLC22A11 mã hóa) là có liên quan về mặt di truyền đến nồng độ urate huyết thanh và bệnh gút [1].
Bằng chứng dịch tễ và những khoảng trống khoa học
Mối liên hệ giữa việc ăn cà chua và nồng độ acid uric huyết thanh đã được xác nhận qua nghiên cứu công bố năm 2015 [1]. Nghiên cứu này ghi nhận mối liên quan thực tế giữa tiêu thụ cà chua và tăng nồng độ urate huyết thanh, ủng hộ các báo cáo mang tính giai thoại từ bệnh nhân coi cà chua là tác nhân kích hoạt cơn gút cấp [1].
Tuy nhiên, cơ chế trực tiếp dẫn đến cơn gút cấp vẫn chưa được giải quyết trọn vẹn [1]. Việc tiêm urate vào khớp không gây viêm khớp như khi tiêm tinh thể monosodium urate [1]. Thậm chí, một tác nhân kích hoạt cơn gút kinh điển lại là sự sụt giảm nhanh nồng độ urate máu, chẳng hạn khi mới bắt đầu điều trị bằng thuốc hạ acid uric, được cho là do làm bong tróc tinh thể trong khớp [1]. Ngược lại, tất cả các tác nhân kích hoạt từ chế độ ăn đã được xác lập lại đều biểu hiện mối liên quan thuận giữa việc tiêu thụ thực phẩm và nồng độ urate máu [1].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2025 phân tích 8 nghiên cứu (gồm 5 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu, 2 nghiên cứu ca - bắt chéo và 1 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng) trên 47.879 người tham gia (chủ yếu là nam giới từ 78,5% đến 95,3%, trong độ tuổi 55-66) đã chỉ ra rằng việc tăng cường ăn rau củ nói chung có thể giúp giảm các đợt bùng phát gút [3]. Do đó, việc quy kết hoàn toàn rau quả hay cà chua là thủ phạm duy nhất gây bùng phát bệnh vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất giữa các dữ liệu [3].
Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho người bệnh gút
Nhiều bệnh nhân cho rằng kiểm soát bệnh gút chỉ đơn thuần là loại bỏ một vài loại rau quả như cà chua ra khỏi thực đơn. Đây là một quan niệm chưa toàn diện [4]. Ngày nay, trọng tâm dinh dưỡng trong bệnh gút không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm purine đơn thuần mà hướng tới việc áp dụng chế độ ăn phần lớn từ thực vật [4].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần ăn kiêng là đủ để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị [4]. Dù thay đổi dinh dưỡng có thể góp phần hạ acid uric và giảm tần suất cơn gút, các yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong sinh bệnh học [3, 7]. Ví dụ, sự rối loạn chức năng của gen ABCG2 gây ảnh hưởng đến nồng độ acid uric thông qua việc bài tiết urate ở thận [5].
Ngoài ra, việc hạ acid uric máu qua điều chỉnh dinh dưỡng chỉ là một phần đóng góp cá nhân để nhanh đạt mục tiêu điều trị, bệnh nhân vẫn cần phối hợp chặt chẽ với các can thiệp y khoa để đạt nồng độ mục tiêu dưới 6 mg/dL, hoặc dưới 5 mg/dL đối với trường hợp đã có hạt tophi [2, 3].
Ai nên thận trọng khi ăn cà chua?
Những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm, từng nhận thấy cơn đau khớp tái phát rõ rệt ngay sau các bữa ăn có chứa cà chua nên lưu tâm theo dõi sát [1]. Người mắc bệnh gút kèm theo suy giảm chức năng thận cũng cần cẩn trọng hơn trong chế độ ăn uống, bởi chức năng bài tiết acid uric vốn đã bị ảnh hưởng [2, 7].
Bệnh nhân gút mạn tính có xuất hiện hạt tophi hoặc nồng độ acid uric máu chưa được kiểm soát ổn định cũng là nhóm đối tượng không nên tiêu thụ cà chua với số lượng lớn trong một bữa [2]. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về việc thực phẩm làm khởi phát cơn đau, người bệnh nên thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá chính xác [2, 3].
Áp dụng thực tế: Cách dùng cà chua và dinh dưỡng hợp lý
Để không làm mất đi các giá trị dinh dưỡng của rau củ mà vẫn an toàn cho khớp, người bệnh gút có thể áp dụng các nguyên tắc sau:
- Theo dõi nhật ký ăn uống cá nhân: Ghi chép lại các thực phẩm đã dùng trước mỗi đợt sưng đau để xác định xem cà chua có thực sự là yếu tố kích hoạt riêng ở bản thân hay không [1].
- Điều chỉnh khẩu phần vừa phải: Không nên ăn dồn dập lượng lớn sốt cà chua cô đặc hoặc quả tươi cùng một lúc. Hãy chia nhỏ và phối hợp cà chua trong các món canh, xào cùng nhiều loại rau xanh khác [3].
- Tránh các yếu tố nguy cơ kết hợp: Cần hạn chế tối đa việc ăn cà chua chung trong các bữa ăn giàu thịt đỏ, hải sản hoặc uống nhiều rượu bia, nước ngọt chứa fructose, bởi đây là các yếu tố đã được chứng minh làm tăng sinh urate và tăng nguy cơ bùng phát cơn đau khớp cấp [1, 2, 6].
- Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước để hỗ trợ bài tiết, duy trì cân nặng hợp lý bằng việc vận động thể lực đều đặn, tránh nhịn ăn hoặc tập luyện quá sức gây dị hóa nucleotide [5, 6].
Khoa học ghi nhận mối liên quan giữa cà chua và acid uric huyết thanh, nhưng loại quả này không phải là nguyên nhân đơn độc gây ra bệnh gút [1]. Người bệnh không nên cực đoan kiêng khem mù quáng làm thiếu hụt vi chất, mà cần duy trì chế độ ăn cân bằng dựa trên thực vật kết hợp tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa [2, 3, 5].
