Ai không nên ăn nhiều quả roi? 3 nhóm người cần lưu ý

Quả roi (miền Nam gọi là quả mận) là loại trái cây quen thuộc, mọng nước và có vị ngọt thanh được rất nhiều người ưa chuộng trong những ngày nóng bức. Nhờ hàm lượng nước dồi dào cùng vị chua ngọt dịu mát, nhiều người có thói quen ăn roi không kiểm soát hoặc ép lấy nước uống cả ngày để giải nhiệt cơ thể.

Tuy nhiên, dù là loại quả lành tính với số đông, quả roi không hoàn toàn vô hại đối với một số thể trạng đặc biệt. Những người mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn nặng, người đang đối mặt với các đợt tiêu chảy cấp và người thường xuyên uống nhiều rượu bia cần phải hết sức thận trọng khi ăn loại quả này để tránh gây hại thêm cho sức khỏe.

Bệnh thận mạn tính và nỗi lo tăng kali máu

Thận đảm nhận vai trò sống còn trong việc lọc các chất cặn bã và duy trì cân bằng điện giải, đặc biệt là lượng kali trong máu. Ở những bệnh nhân suy giảm chức năng thận nặng, khả năng đào thải ion này qua đường tiết niệu bị sụt giảm nghiêm trọng, dễ dẫn tới hội chứng tăng kali máu nguy hiểm [5, 8].

Tình trạng tăng kali máu mạn tính là một biến chứng rất phổ biến ở người bệnh thận tiến triển, xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp kết hợp ^[1]. Tình trạng này thậm chí còn trở thành rào cản lớn, khiến người bệnh khó tiếp tục sử dụng các nhóm thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAASi) – vốn là loại thuốc chủ lực giúp làm chậm đà suy giảm chức năng thận ^[1].

Nghiên cứu tổng quan về chế độ ăn cho thấy, nồng độ kali trong máu bệnh nhân suy thận có thể tăng cao đột ngột khi sử dụng các thực phẩm có chất phụ gia chứa kali hoặc những dạng thực phẩm cô đặc như nước ép trái cây, trái cây khô hay các loại quả xay nhuyễn ^[2]. Vì thế, người bị suy thận nặng nếu có thói quen uống nước ép roi đậm đặc hoặc ăn quá nhiều cùng một lúc có thể vô tình tạo thêm gánh nặng cho hệ bài tiết.

Dù vậy, các quan điểm dinh dưỡng hiện đại cũng chỉ ra rằng việc kiêng khem toàn bộ thực vật là nhận định có phần lỗi thời, bởi chất xơ tự nhiên giúp hỗ trợ đào thải kali qua đường phân và làm giảm tính toan chuyển hóa [5, 7]. Song, rủi ro tăng kali máu vẫn tồn tại rõ nét ở nhóm dùng nước ép cô đặc hoặc quả xay nhuyễn ^[2].

Rủi ro cho người đang bị tiêu chảy cấp

Quả roi chứa hàm lượng nước rất lớn và giàu chất xơ tự nhiên hòa tan. Đối với người khỏe mạnh bình thường, lượng nước và chất xơ này là yếu tố lý tưởng giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru, làm mềm phân và kích thích nhu động ruột làm việc đều đặn.

Thế nhưng, với người đang trong giai đoạn tiêu chảy cấp tính hoặc loạn khuẩn đường ruột, tính năng nhuận tràng này lại trở thành điểm bất lợi. Đường ruột lúc này đang bị viêm, niêm mạc nhạy cảm và mất khả năng hấp thu nước bình thường, dẫn tới số lần đi ngoài tăng vọt và cơ thể mất nước, mất điện giải liên tục.

Khi ăn nhiều quả roi hay uống nước ép roi trong lúc bụng đang cồn cào, lượng nước thừa cùng chất xơ đi vào lòng ruột sẽ tiếp tục kéo thêm dịch vào phân. Nhu động ruột bị kích thích mạnh hơn, khiến cơn đau quặn bụng kéo dài và tình trạng tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn. Người đang đi ngoài phân lỏng cần để ruột nghỉ ngơi và ưu tiên bù dung dịch điện giải theo chỉ định y tế thay vì ăn trái cây mọng nước.

Tác động bất ngờ đến chuyển hóa cồn sau khi uống rượu

Một nhóm đối tượng khác cũng cần lưu ý khi ăn roi là những người đang sử dụng đồ uống có cồn. Dân gian thường có thói quen dùng các loại quả mọng nước, chua ngọt như roi để ăn tráng miệng sau cuộc nhậu với suy nghĩ quả này giúp giã rượu nhanh chóng.

Thực tế, quá trình chuyển hóa rượu trong cơ thể diễn ra chủ yếu tại gan (chiếm khoảng 90%), thông qua hai enzyme then chốt: alcohol dehydrogenase (ADH) chuyển cồn thành acetaldehyde, và aldehyde dehydrogenase (ALDH) tiếp tục phân giải acetaldehyde thành acetate vô hại ^[3]. Acetaldehyde chính là thủ phạm gây ra cảm giác say xỉn, đau đầu, buồn nôn và nôn nao sau khi uống rượu ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát tác động của 20 loại nước ép trái cây lên chuyển hóa cồn đã mang lại kết quả đáng chú ý ^[3]. Thí nghiệm chỉ ra rằng nước ép từ quả roi (tên khoa học Syzygium samarangense) làm ức chế và suy giảm hoạt tính của enzyme ALDH tới 40,54% ± 9,56% ^[3].

Việc men ALDH bị sụt giảm hoạt tính sẽ cản trở quá trình dọn dẹp độc chất acetaldehyde trong gan ^[3]. Hậu quả là nồng độ chất này tích tụ lại lâu hơn, làm gia tăng các triệu chứng nôn nao, choáng váng kéo dài (hangover) cho người uống rượu ^[3].

Mặc dù vậy, nghiên cứu trên chuột trong cùng năm 2016 lại ghi nhận chiết xuất quả roi có thể bảo vệ tế bào gan chống lại tổn thương mạn tính khi dùng chung với cồn trong 15 ngày nhờ cơ chế chống oxy hóa và bình thường hóa các chỉ số men gan như AST, ALT ^[4]. Tuy nhiên, xét về mặt chuyển hóa tức thời, việc ăn nhiều roi ngay trong hoặc sau bữa nhậu vẫn tiềm ẩn nguy cơ khiến cơ thể mệt mỏi và đau đầu hơn do ức chế enzyme giải độc rượu ^[3].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất cây roi

Bên cạnh những thận trọng cần biết, khoa học hiện đại cũng tìm thấy nhiều hoạt tính sinh học giá trị từ cây roi khi tiến hành các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào.

Nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá chiết xuất từ lá cây roi (Syzygium samarangense) và cây Eugenia uniflora trong việc kháng ký sinh trùng Trypanosoma brucei gây bệnh ngủ châu Phi ^[5]. Thử nghiệm mô phỏng phân tử cho thấy 5 hợp chất trong chiết xuất gắn kết mạnh mẽ với 5 enzyme mục tiêu của ký sinh trùng, và 3 hợp chất khác liên kết được ít nhất 4 enzyme ^[5]. Khi thử nghiệm in vivo trên động vật bị nhiễm ký sinh trùng trong 5 ngày, chiết xuất thực vật này đã làm thuyên giảm tình trạng thiếu máu cũng như các tổn thương tại gan và thận theo mức độ phụ thuộc liều lượng ^[5].

Tiếp đó, một công trình công bố năm 2025 đã phân tích hồ sơ hóa thực vật và tiềm năng bảo vệ thận của dịch chiết methanol khử béo từ lá roi (Syzygium samarangense) chống lại độc tính thận do kim loại nặng cadmium chloride (CdCl2) gây ra trên 56 chuột cống cái chủng Sprague Dawley ^[6]. Chuột được chia thành 8 nhóm, gồm nhóm chứng, nhóm tiêm CdCl2 (3 mg/kg phúc mạc trong 7 ngày) và các nhóm can thiệp dịch chiết roi qua đường uống ở các liều 250, 500 và 1000 mg/kg ^[6].

Phân tích sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-MS) nhận diện 62 hợp chất có trong dịch chiết lá roi, chứng minh loại thực vật này chứa lượng polyphenol và flavonoid rất dồi dào ^[6]. Chiết xuất này an toàn trên động vật lên tới mức 5 g/kg ^[6]. Kết quả cho thấy ở liều thử nghiệm tối đa (100 mg/kg), dịch chiết giúp nâng chỉ số chống oxy hóa lên gấp 3,3 đến 6 lần, hạ các chỉ số gây viêm từ 66,8% đến 75,1%, và giảm các thông số chết tế bào theo chương trình từ 45,4% đến 73,3% so với nhóm chuột nhiễm độc cadmium ^[6]. Ngoài ra, dịch chiết lá roi còn cải thiện nồng độ các chất tích tụ trong huyết thanh do độc tính thận gây ra ^[6].

Dù các kết quả phòng thí nghiệm trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa dịch chiết đậm đặc từ lá trong nghiên cứu với việc ăn phần thịt quả tươi hằng ngày. Các thử nghiệm trên động vật không đồng nghĩa với việc ăn nhiều quả roi sẽ giúp chữa khỏi bệnh thận hay thay thế các phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các đặc tính sinh học và bằng chứng y khoa hiện có, những trường hợp dưới đây nên hạn chế hoặc có chế độ ăn quả roi phù hợp:

• Người suy thận giai đoạn cuối, người đang phải kiểm soát lượng kali máu nghiêm ngặt hoặc đang sử dụng thuốc cố định kali: Cần tránh uống nước ép roi cô đặc để phòng ngừa rủi ro tăng gánh nặng bài tiết [5, 8].
• Người đang bị tiêu chảy cấp, viêm đại tràng thể lỏng hoặc lạnh bụng: Nên ngừng ăn quả roi cho đến khi hệ tiêu hóa ổn định hẳn.
• Người vừa uống nhiều bia rượu: Không nên ăn nhiều roi hoặc uống nước ép roi ngay sau cuộc nhậu vì nguy cơ làm chậm quá trình phân giải độc tố acetaldehyde ^[3].
• Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm: Tránh ăn quả roi lúc bụng hoàn toàn trống rỗng, vì tính chua nhẹ và nhiều nước có thể gây xót ruột, cồn cào.

Hướng dẫn ăn quả roi an toàn và đúng cách

Quả roi vẫn là loại trái cây bổ dưỡng, cung cấp nước và chất xơ rất tốt cho đại đa số người khỏe mạnh nếu được sử dụng khoa học và điều độ.

Mỗi ngày, một người bình thường chỉ nên ăn khoảng 2 đến 4 quả roi (tương đương 150 - 200g) vào bữa phụ giữa buổi sáng hoặc buổi chiều. Nên ăn nguyên múi cả vỏ (sau khi đã rửa sạch dưới vòi nước chảy và ngâm nước muối loãng) để tận dụng chất xơ tự nhiên thay vì ép lấy nước uống, bởi việc ép nước sẽ bỏ mất chất xơ hữu ích và làm tăng mật độ các ion tự do ^[2].

Không nên ăn roi sát bữa ăn chính để tránh gây đầy bụng, cũng không nên ăn khi đang quá đói. Người có bệnh lý nền về thận hoặc gan cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng ăn phù hợp với thực đơn hằng ngày.

Quả roi mang lại cảm giác thanh mát và giải khát hiệu quả, nhưng không phải thực phẩm có thể sử dụng tùy tiện với mọi thể trạng. Hiểu đúng tình trạng cơ thể và thưởng thức trái cây ở mức độ vừa phải chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.