Cải cúc (tần ô) là loại rau quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam. Dân gian thường truyền tai nhau mẹo ăn canh cải cúc để trị đau đầu, hạ huyết áp cho người cao tuổi.

Tuy nhiên, liệu ăn rau cải cúc có thực sự hạ được huyết áp như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, loại rau này chứa nhiều hợp chất quý hỗ trợ bảo vệ mạch máu, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định ăn cải cúc thay thế được thuốc hạ áp.

Hợp chất trong cải cúc tác động mạch máu thế nào?

Cải cúc (tên khoa học Chrysanthemum coronarium L.) thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae). Lá của loài thực vật này chứa lượng polyphenol và flavonoid đáng kể [3, 5]. Nghiên cứu chỉ ra lá cải cúc giàu quercetin và các dẫn xuất glycoside như rutin và isoquercetin [1].

Các chất nhóm flavonoid, đặc biệt là rutin và quercetin, từ lâu đã được biết đến với khả năng hỗ trợ sức bền thành mạch [2, 5]. Cơ chế hạ áp liên quan đến tác động giãn mạch thông qua việc kích thích giải phóng oxit nitric (NO) liên kết thụ thể muscarinic, hoạt hóa kênh kali nhạy cảm với tetraethylammonium (TEA), và ức chế dòng canxi [2]. Khi mạch máu được thư giãn, áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch giảm xuống [2].

Bên cạnh đó, các flavonoid phân lập từ cải cúc như các dẫn xuất của apigenin và quercetin có tác động chống oxy hóa mạnh mẽ [3]. Ở mức độ tế bào, chiết xuất cải cúc giúp kiểm soát hiện tượng viêm mạch máu [4]. Cụ thể, chiết xuất làm giảm sự tích tụ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và giảm biểu hiện của các chất trung gian gây viêm như nicotinamide adenine dinucleotide phosphate oxidase-4 và soluble epoxide hydrolase [4]. Nhờ đó, tế bào cơ trơn mạch máu giữ được kiểu hình co bóp ổn định, ngăn ngừa quá trình tăng sinh và di chuyển quá mức vốn là căn nguyên dẫn đến xơ vữa động mạch [4].

Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm và động vật nói gì?

Để đánh giá tính xác thực của tác dụng hạ huyết áp, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm sinh học trên các mô hình khác nhau.

Thứ nhất, về mặt hóa thực vật, nghiên cứu năm 2000 phân tích các thành phần của Chrysanthemum coronarium L. đã xác định thân cây chứa các dẫn xuất 1,8-dihydroxyanthroquinone như emodin và chrysophanol, trong khi rễ chứa chrysophanol và chrysazin [1]. Đáng chú ý, lá của cây chứa lượng lớn quercetin, rutin và isoquercetin [1]. Kết hợp với hàm lượng axit ascorbic và carotenoid dồi dào, các tác giả kết luận cải cúc có tiềm năng ngăn ngừa các bệnh lý tim và mạch máu [1].

Tuy nhiên, một nghiên cứu hóa học năm 2007 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép đầu dò khối phổ (LC/DAD-APCI/MS) khi so sánh các cây họ Cúc cho thấy sự biến thiên lớn về hoạt chất [5]. Nghiên cứu phân lập được 41 flavonoid và 6 axit caffeoylquinic (CQA) ở các loài khác nhau, nhưng ghi nhận mẫu Chrysanthemum coronarium phân tích trong nghiên cứu này chủ yếu chứa các CQA mà không thấy xuất hiện phong phú các flavonoid như các loài cùng họ [5]. Điều này cho thấy nguồn gốc thổ nhưỡng, khí hậu và phương pháp chiết xuất tạo ra sự khác biệt rất lớn về lượng chất có hoạt tính sinh học [5].

Thứ hai, thử nghiệm năm 2014 đánh giá thành phần flavone và hoạt tính sinh học trên chuột mắc bệnh [3]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập được 5 hợp chất flavone từ Chrysanthemum coronarium L., bao gồm 5,7-dihydroxy-3,6,4'-trimethoxyflavone, scutellarin-6,7-dimethyl ether, cùng ba dạng glycoside của apigenin và quercetin [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất ete dầu hỏa, etyl axetat và metanol cho chuột bị tăng cholesterol máu (do chế độ ăn nhiều mỡ) và tăng đường huyết (do streptozotocin liều thấp) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất etyl axetat và metanol giúp cải thiện rõ rệt các chỉ số sinh hóa và tổn thương mô bệnh học [3].

Thứ ba, một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung vào cơ chế bảo vệ tế bào cơ trơn động mạch chủ của người [4]. Khi tiếp xúc với nồng độ homocysteine cao - một yếu tố nguy cơ chính gây xơ vữa động mạch - tế bào mạch máu bị viêm và biến đổi kiểu hình [4]. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất cải cúc không gây độc tế bào, ức chế sự di chuyển và tăng sinh bất thường do homocysteine gây ra, đồng thời phục hồi các protein co bóp quan trọng như alpha-smooth muscle actin, calponin và smooth muscle 22alpha [4].

Dù vậy, khi xét trực tiếp đến tác dụng hạ huyết áp dạng số đo trên động vật sống, các bằng chứng thuyết phục lại đến từ những loài họ hàng của cải cúc. Chẳng hạn, đánh giá năm 2020 ghi nhận chiết xuất hoa cúc Chrysanthemum x morifolium chứa các chất như luteolin-7-beta-glucoside, apigenin-7-O-glucoside và các axit dicaffeoylquinic [2]. Khi cho chuột bị phì đại tim uống liều 75 đến 150 mg/kg trong 4 tuần, liều 150 mg/kg đã giúp giảm 4% huyết áp tâm thu (SBP) chỉ sau 2 tuần [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm axit béo tự do trong huyết thanh từ 18,9% đến 29,8% sau một tháng [2].

Khoảng cách lớn giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng

Các dữ liệu nghiên cứu kể trên mở ra tiềm năng lớn cho cải cúc trong chăm sóc tim mạch, nhưng độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này.

Đa số nghiên cứu mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trên tế bào phân lập (in vitro) [4] hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm (in vivo) [3]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) nào trên người chứng minh việc ăn rau cải cúc hàng ngày giúp giảm chỉ số huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp.

Thêm vào đó, nồng độ hoạt chất trong các nghiên cứu là dịch chiết đậm đặc bằng dung môi hữu cơ (như metanol, etyl axetat) [4, 6]. Lượng polyphenol đo được trong chiết xuất có thể lên tới 75,4 mg GAE trên mỗi gam [6]. Trong khi đó, việc ăn rau luộc, nấu canh thông thường chỉ cung cấp một lượng hoạt chất rất nhỏ và có thể bị hao hụt một phần trong quá trình đun nấu.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng cải cúc hạ huyết áp

Nhiều người bệnh huyết áp cao vì tin rằng cải cúc là "thuốc hạ áp tự nhiên" nên đã mắc phải những sai lầm nghiêm trọng ảnh hưởng đến tính mạng.

Sai lầm phổ biến nhất là tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước ép cải cúc hoặc ăn canh cải cúc hàng ngày. Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính nguy hiểm, việc ngừng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt, dẫn đến tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.

Một hiểu lầm khác là quan niệm "uống nước rau càng đặc, ăn càng nhiều càng tốt". Mặc dù rau xanh rất lành tính, nhưng việc tiêu thụ quá mức một loại thực phẩm duy nhất không giúp tăng tác dụng chữa bệnh mà còn gây mất cân bằng dinh dưỡng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau cải cúc?

Dù là loại rau ăn lá quen thuộc, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi bổ sung cải cúc vào chế độ ăn:

  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae).
  • Người đang bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy: Thân và rễ cải cúc chứa các dẫn xuất anthraquinone như emodin, chrysophanol và chrysazin [1]. Các chất này có tính nhuận tràng, có thể khiến tình trạng tiêu chảy nặng thêm [1].
  • Bệnh nhân suy thận mạn: Tương tự nhiều loại rau lá xanh khác, cải cúc chứa các khoáng chất cần được chuyển hóa qua thận, người cần kiểm soát kali nghiêm ngặt nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc tim mạch: Cần theo dõi chỉ số thường xuyên và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý điều chỉnh liều thuốc khi thay đổi chế độ ăn.

Áp dụng thực tế: Ăn cải cúc thế nào để hưởng trọn lợi ích?

Để tận dụng tối đa các chất chống oxy hóa và flavonoid trong cải cúc mà không làm mất chất, bạn nên áp dụng các cách chế biến sau:

  • Cách nấu: Flavonoid và vitamin C tương đối nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài [1]. Do đó, chỉ nên nấu cải cúc vừa chín tới trong các món canh thịt nạc, canh ngao, hoặc nhúng lẩu nhanh; tránh ninh nhừ quá lâu khiến các chất dinh dưỡng bị phân hủy.
  • Tần suất và liều lượng: Nên sử dụng cải cúc xen kẽ như một phần của chế độ ăn đa dạng rau củ, khoảng 2-3 bữa mỗi tuần (mỗi bữa 100-150g rau tươi).
  • Hạn chế muối: Người bệnh huyết áp cao khi chế biến canh cải cúc cần nêm nhạt. Việc cho quá nhiều muối, hạt nêm hoặc nước mắm sẽ làm tăng lượng natri nạp vào, triệt tiêu hoàn toàn lợi ích bảo vệ mạch máu của rau xanh.
  • Kết hợp lối sống: Cải cúc chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ khi đi kèm chế độ ăn giảm mặn, tăng cường vận động thể lực, duy trì cân nặng hợp lý và hạn chế rượu bia.

Cải cúc là thực phẩm giàu flavonoid và chất chống oxy hóa, mang lại nhiều giá trị sinh học giúp bảo vệ thành mạch và kiểm soát viêm. Tuy nhiên, ăn cải cúc chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh chứ không thể thay thế phác đồ điều trị tăng huyết áp. Người bệnh cần duy trì dùng thuốc theo đơn và thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ thói quen ăn uống trị liệu nào.