Cải canh (còn gọi là cải đắng, tên khoa học Brassica juncea) là loại rau quen thuộc trong bữa cơm của người Việt. Nhiều lời truyền miệng cho rằng ăn rau cải canh hàng ngày giúp kiểm soát đường huyết, hỗ trợ điều trị đái tháo đường.

Thực tế bằng chứng lâm sàng trên người chưa đủ xác nhận cải canh hạ đường huyết. Dữ liệu hạ đường, tăng độ nhạy insulin hiện phần lớn mới dừng ở mô hình động vật thí nghiệm [1].

Thực hư khả năng hỗ trợ hạ đường huyết

Bệnh đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa glucose là vấn đề sức khỏe phổ biến. Người bệnh thường tìm kiếm các loại thực phẩm tự nhiên để bổ sung vào thực đơn nhằm kiểm soát bệnh.

Các thử nghiệm trên động vật ghi nhận bột hạt hoặc dịch chiết của cây cải canh (Brassica juncea) có tác động tích cực đến chuyển hóa đường và lipid [1, 4]. Dù vậy, dữ liệu tổng hợp trực tiếp trên người cho thấy các loại rau họ Cải chưa tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê trên đường huyết lúc đói [2].

Người tiêu dùng không nên xem cải canh như giải pháp điều trị thay thế thuốc hạ đường huyết.

Cơ chế tác động sinh học được giả định

Cải canh chứa hàm lượng cao các hợp chất glucosinolate [3]. Đây là chất chuyển hóa thứ cấp đặc trưng của thực vật họ Cải [4].

Khi vào cơ thể sinh vật, các hoạt chất sinh học cùng chất chống oxy hóa trong cải canh được cho là hỗ trợ cải thiện chuyển hóa năng lượng. Ở mô hình chuột, dịch chiết lá làm giảm biểu hiện mRNA của fatty acid synthase, acetyl-coA carboxylase và glucose-6-phosphate dehydrogenase [5]. Cơ chế này góp phần làm giảm tích tụ mỡ, hỗ trợ chuyển hóa tế bào [5].

Ngoài ra, các thành phần trong hạt cải canh làm giảm nồng độ insulin và glucose huyết tương lúc đói ở động vật bị kháng insulin [1]. Tuy vậy, cơ chế cụ thể khi hấp thụ qua đường tiêu hóa của người vẫn cần tiếp tục nghiên cứu thêm.

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật

Năm 2004, một nghiên cứu trên chuột đánh giá tác động của hạt cải canh Brassica juncea đối với tình trạng kháng insulin [1]. Chuột được cho ăn chế độ giàu đường fructose trong 30 ngày dẫn đến đường huyết tăng 29,4%, nồng độ insulin tăng 101,2% và cholesterol tăng 26,7% [1].

Khi chuột ăn chế độ giàu fructose kết hợp 10% bột hạt cải canh trong 30 ngày, chỉ số glucose, insulin và cholesterol máu lúc đói giảm rõ rệt so với nhóm chứng, dù chưa trở về mức bình thường hoàn toàn [1]. Ngược lại, nhóm đối chứng dùng bột lá Murraya koenigii 15% không tạo ra chuyển biến đối với các chỉ số trên [1].

Năm 2018, một nghiên cứu khác công bố trên động vật khảo sát chuột đực Sprague-Dawley ăn chế độ giàu chất béo và cholesterol (HFC) trong 6 tuần [5]. Thí nghiệm chia thành 4 nhóm (8 con mỗi nhóm): chế độ ăn bình thường, nhóm HFC, nhóm HFC bổ sung 3% dịch chiết lá cải canh và nhóm HFC bổ sung 5% dịch chiết lá cải canh [5].

Kết quả cho thấy chuột dùng 5% dịch chiết lá cải canh có mức tăng trọng lượng cơ thể và tỷ số hiệu quả thức ăn thấp hơn đáng kể [5]. Trọng lượng mỡ mạc treo ruột, mỡ mào tinh hoàn và tổng mỡ giảm xuống [5]. Nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-cholesterol huyết thanh giảm rõ rệt, trong khi HDL-cholesterol tăng lên [5]. Tế bào gan ghi nhận giảm các giọt lipid tích tụ [5].

Mặc dù vậy, hạn chế của cả hai nghiên cứu là đều tiến hành trên loài gặm nhấm, sử dụng dạng bột hạt liều cao (10%) hoặc dịch chiết tinh chế (3-5%) [1, 4]. Mức dung nạp và chuyển hóa này khó áp dụng trực tiếp qua đường ăn uống thông thường ở người.

Dữ liệu lâm sàng trên người cho thấy điều gì?

Năm 2022, một phân tích gộp và tổng quan hệ thống gồm 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 548 người trưởng thành đã làm rõ tác động của các loại rau họ Cải (Brassica) lên đường huyết và mỡ máu [2].

Kết quả phân tích gộp cho thấy tiêu thụ rau họ Cải làm giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số cholesterol toàn phần (TC) với SMD = -0,28 (khoảng tin cậy 95%: 0,48 đến 0,08; p = 0,005) [2].

Tuy nhiên, tiêu thụ rau họ Cải không tạo ra tác động có ý nghĩa thống kê đối với đường huyết lúc đói (fasting blood sugar) và chỉ số đường huyết phản ánh qua HbA1c (glycated hemoglobin) [2]. Nồng độ triglyceride, LDL-cholesterol và HDL-cholesterol huyết thanh cũng không ghi nhận sự thay đổi đáng kể qua phân tích gộp này [2].

Như vậy, bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận cải canh hay rau họ Cải có thể giúp giảm đường huyết lúc đói ở người [2]. Tác dụng được ghi nhận rõ nhất ở người mới dừng lại ở việc hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng ăn nhiều cải canh thay cơm có thể triệt tiêu hoàn toàn lượng đường dư thừa. Việc lạm dụng rau xanh quá mức và kiêng khem tinh bột đột ngột dễ gây hạ đường huyết cấp hoặc suy nhược.

Một hiểu lầm khác là dùng hạt cải canh hay nước ép cải canh tươi có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Nghiên cứu chỉ ra bột hạt cải chỉ cải thiện một phần tình trạng kháng insulin trên chuột chứ không đưa các chỉ số về bình thường [1].

Cải canh là thực phẩm, không phải thần dược hạ đường.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Cải canh chứa các hợp chất lưu huỳnh đặc trưng glucosinolate [5, 8]. Nhóm người có bệnh lý tuyến giáp cần chú ý lượng ăn do hợp chất trong rau họ Cải có thể ảnh hưởng đến hấp thụ iod khi ăn sống số lượng lớn.

Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để cân đối lượng rau họ Cải trong bữa ăn. Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm nên tránh ăn cải canh sống vì vị cay nồng dễ gây cồn cào.

Cách sử dụng cải canh hợp lý

Cải canh nên được dùng như một thành phần trong thực đơn dinh dưỡng cân bằng và đa dạng.

Cách chế biến khuyên dùng: Nấu canh, luộc hoặc xào nhanh chín tới để giữ lại vi chất dinh dưỡng và chất xơ. Hạn chế nấu quá nhừ hoặc ép lấy nước uống sống liều lượng cao.

Thời điểm dùng: Có thể ăn kèm trong các bữa chính cùng nguồn đạm và tinh bột phức hợp nhằm tăng cảm giác no, làm chậm quá trình hấp thụ đường từ bữa ăn tổng thể.

Cải canh là món rau lành mạnh, chứa chất chống oxy hóa tự nhiên [3]. Tuy nhiên, để kiểm soát bệnh đái tháo đường, cần tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ, kết hợp tập luyện thể dục đều đặn và chế độ ăn uống khoa học.